ქრისტიანობის ენობრივი მოდელი კავკასიაშიდა ძველქართული ენა
მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე
ანოტაცია
სტატიაში განიხილება ადრეული ქრისტიანობის ენობრივი მოდელი კავკასიაში, განსაკუთრებულიაქცენტით საქართველოზე. დასაბუთებულია, რომ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოსსწრაფი და ერთიანი გაქრისტიანება შესაძლებელი გახდა უკვე არსებული, კონსოლიდირებულიქართველური (ზანურ-ქართული) ენობრივი ერთობის საფუძველზე.
ისტორიულ წყაროებსა და გ. მაჭავარიანისა და თ. გამყრელიძის ლინგვისტურ კვლევებზედაყრდნობით ნაჩვენებია, რომ მოციქულთა ეპოქაში ქართველური ენა ჯერ კიდევ არ იყო სრულადდაყოფილი დამოუკიდებელ შტოებად და ფუნქციონირებდა როგორც მართვის, განათლებისა დაკულტურის სტაბილური საშუალება.
ქრისტიანობამ საქართველოში არ შექმნა ახალი ენობრივი წესრიგი; იგი გამოცხადდა, ითარგმნა დაინსტიტუციონალიზდა უკვე ავტორიტეტულ ძველქართულ ენაზე, რომელიც საქართველოს მთელეთნო-კულტურულ სივრცეში იქცა ლიტურგიისა და ქრისტიანული ლიტერატურის ერთადერთ ენად.
საკვანძო სიტყვები: ძველქართული ენა; ქართველური ენობრივი ერთობა; საქართველოსგაქრისტიანება; კავკასიის ქრისტიანობა; ზანურ-ქართული; ადრეული ეკლესიის ენობრივი პოლიტიკა.
1. შესავალი
ქართულ ისტორიოგრაფიულ ტრადიციაში დამკვიდრებული ფორმულა — „არ იყო ცნობილი სხვა ენაგარდა ქართულისა“ (“ამან განავრცო ენა ქართული, და არღარა იზრახებოდა სხვა ენა ქართლსა შინა, თვინიერ ქართულისა, და ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული”) — არ გულისხმობს აბსოლუტურდიალექტურ ერთგვაროვნებას, არამედ ასახავს ენის საჯარო, სახელმწიფოებრივ და კულტურულერთობას შავი ზღვის სანაპიროდან აღმოსავლეთ საქართველოსა და კავკასიის ალბანიისსაზღვრებამდე¹.
ანტიკური ავტორები — სტრაბონი და პლინიუს უფროსი — კოლხეთსა და იბერიასურთიერთდაკავშირებულ რეგიონებად აღწერენ². დასავლეთის „ლაზები“ და აღმოსავლეთის„იბერები“ პოლიტიკური სახელწოდებებია, თუმცა კულტურულ-ენობრივი თვალსაზრისით ისინი ერთმთლიანობას წარმოადგენენ. ეს მონაცემები ადასტურებს, რომ ქრისტიანობამდელ ეპოქაში უკვეარსებობდა ქართულენოვანი ეთნო-კულტურული სივრცე, რომელსაც ქრისტიანობის მისაღებადენობრივი კონსტრუქცია არ დასჭირვებია. ივ. ჯავახიშვილის კვლევით, გაქრისტაიანებამდე კი, წარმართობის დროს, არსებობდა საერთო ქართული წარმართული სარწმუნოება, რომლის კულტმსახურებაც ერთ, ქართულ ენაზე აღესრულებოდა.
ივანე ჯავახიშვილი სამართლიანად დაასკვნიდა მონაცემების საფუძველზე —
“ცხადი გახდება, რომ არამცთუ საზოგადო ქართული, ყველა ტომთათვის, მათ შორის მეგრელთა დასვანთათვისაც საერთო წარმართობა არსებობდა, არამედ რომ წარმართობის საერთოტერმინოლოგიაც, საერთო ენაც ქართული ჰქონდა” (თხზულებანი, 1,114).
ასე რომ, ერთიანი სახელმწიფოს — “ქართლის სამეფოს” წარმოქმნამდე (ქრისტემდე IV-III საუკუნეებში და, ცხადია, მის შემდეგაც), წარმართობის დროს, ყველა ქართულ ტომს — ქართებს — მეგრელებსა და სვანებს— უკვე ჰქონიათ საერთო მშობლიური ქართული ენა, ე.წ. სალიტერატურო ენა, რომელიც შემდეგში ქრისტიანობამ თავის სამსახურში ჩააყენა.
2. ზანურ–ქართული ენობრივი ერთობა მოციქულთა ეპოქაში
ქართველური ენების შიდა დიფერენციაციის ქრონოლოგია გადამწყვეტია ადრეული გაქრისტიანებისგასაგებად. გ. მაჭავარიანისა და თ. გამყრელიძის მიხედვით, ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობისრღვევა დაიწყო ძველი და ახალი წელთაღრიცხვების მიჯნაზე (ძვ. წ. I ს. – ახ. წ. I ს.)³.
მოციქულთა ეპოქასა და ქრისტიანობის გავრცელების პირველ საუკუნეებში (I–IV სს.) ენა ჯერ კიდევარ იყო სრულად დაყოფილი დამოუკიდებელ შტოებად. დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოსმოსახლეობა იმყოფებოდა ერთიან ლინგვისტურ სივრცეში, რაც მნიშვნელოვნად ამარტივებდაქადაგებასა და ლიტურგიულ კომუნიკაციას.
ქრისტიანობის ქადაგება მიმდინარეობდა ერთიან ქართულ ენაზე, რომელიც გასაგები იყო როგორცლაზებისთვის, ისე იბერებისთვის. სწორედ ამ ენობრივი ვითარებით აიხსნება ბერძნულ-რომაულწყაროებში წმინდა ნინოს შესახებ არსებული ფორმულირება, რომლის მიხედვით მან „მოაქციაიბერები და ლაზები“, ანუ მთელი ერი და არა ცალკეული ტომები⁴.
3. ძველქართული ენა როგორც განათლებისა და კულტურის ენა
გაქრისტიანების დროისთვის ქართული ენა უკვე ფუნქციონირებდა როგორც განათლების, სახელმწიფო მართვისა და კულტურის საშუალება⁵.
ტერმინი „ძველქართული ენა“ აქ უნდა გავიგოთ ფუნქციურად და ქრონოლოგიურად: ეს იყო ენა, რომელსაც გააჩნდა სტრუქტურული სიმწიფე, ლექსიკური რესურსი და სოციალური ავტორიტეტი, რათაქცეულიყო ქრისტიანული ლიტურგიისა და ლიტერატურის ენად. შესაბამისად, ქრისტიანობის მიღებისშემდეგ საქართველოში ენობრივი კონკურენცია არ წარმოქმნილა. სვანური, მეგრული, ლაზური დასხვა ქართველური დიალექტები არ იქცა ლიტურგიულ ენებად, რადგან უკვე არსებობდა ერთიავტორიტეტული წმინდა ენა.
4. ლიტურგია და ლიტერატურა საქართველოს ტერიტორიაზე
ენობრივი ერთიანობა ბუნებრივად განაპირობებდა ერთიანი ქართული ენის გამოყენებასლიტურგიასა და ლიტერატურაში საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე — აფხაზეთიდან სვანეთისა დაეგრისის გავლით კახეთსა და მესხეთამდე. ქრისტიანობამ ახალი რელიგიური შინაარსი ჩააქსოვაუკვე ავტორიტეტულ ენაში. ადრეული ქართული ბიბლიური თარგმანები ავლენს სტრატეგიას, რომელიც მიმართულია აზრის გადმოცემისკენ და არა უცხო სინტაქსის მექანიკური კალკირებისკენ, რამაც ქართულ ენას სწრაფად მიანიჭა სრულფასოვანი ლიტურგიული და თეოლოგიური ენისსტატუსი⁶.
5. ენობრივი განსხვავებები და თეოლოგიური თვითშეგნება
(ქართულ– სომხური შედარება)
ქართული და სომხური ეკლესიების ენობრივი სტრატეგიების შედარება აჩვენებს განსხვავებულთეოლოგიურ თვითშეგნებას. სომხური თარგმანები განსაკუთრებულ აქცენტს აკეთებს ბერძნულიდოგმატური ფორმულების ზუსტ შესაბამისობაზე, ქმნის რთულ კალკებსა და კომპოზიტებს, რომლებიც სიზუსტით გამოირჩევა, თუმცა ნაკლებად მოქნილია.
ქართული ტრადიცია უპირატესობას ანიჭებს აზრობრივ ინკარნაციას — ტერმინმა უნდა „იცოცხლოს“ ენაში და იყოს გასაგები ლიტურგიაში. ეს განსხვავება ასახულია შუა საუკუნეების ქართულ-სომხურპოლემიკაში, სადაც სომხური მხარე იცავდა ფორმალურ სიზუსტეს, ხოლო ქართული — დოგმატურაზრს⁷.
6. დასკვნა
საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელება ვერ აიხსნება მხოლოდ პოლიტიკურ ან მისიონერულფაქტორებზე დაყრდნობით. მოციქულთა ეპოქასა და IV საუკუნეში არსებობდა ერთიანი, სტაბილურიდა სოციალურად ავტორიტეტული ქართული ენა. მაჭავარიანისა და გამყრელიძის მონაცემებით, ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობის რღვევა მხოლოდ საწყის ეტაპზე იმყოფებოდა, რაცუზრუნველყოფდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობის ურთიერთგაგებას⁸.
ქრისტიანობა ქადაგებულ იქნა ამ ერთიან ენობრივ სივრცეში, რაც განმარტავს, რატომ მოიხსენიებენბერძნულ-რომაული წყაროები „იბერებსა და ლაზებს“, როგორც ერთ მთლიან ერს. ქრისტიანობამ არშექმნა ახალი ენა; მან ძველქართული გარდაქმნა ლიტურგიის, თეოლოგიისა და კულტურულიიდენტობის ძირითად იარაღად.
ამგვარად, კავკასიაში — განსაკუთრებით საქართველოში — ადრეული ქრისტიანობის ენობრივიმოდელი წარმოადგენს უნიკალურ შემთხვევას, როდესაც რელიგია ეყრდნობა უკვე არსებულ ენობრივრეალობას და ამით ამყარებს მის ისტორიულ მდგრადობას.
