არქეოპოლისის ლოკალიზაციის პრობლემა: ნოქალაქევი თუ ჭოროხის ხეობა?
შესავალი
ლაზიკის ისტორიული გეოგრაფიის ერთ-ერთ ყველაზე სადავო საკითხს წარმოადგენს არქეოპოლისისლოკალიზაცია. ბიზანტიური წყაროების მიხედვით, განსაკუთრებით პროკოფი კესარიელისცნობებით, არქეოპოლისი მოიხსენიება როგორც ლაზიკის „მთავარი და უდიდესი ქალაქი“, ძლიერგამაგრებული პოლიტიკური და სამხედრო ცენტრი, რომელშიც VI საუკუნეში განლაგებული იყომრავალათასიანი ბიზანტიური სამხედრო კონტინგენტი. მიუხედავად ამისა, XX საუკუნისარქეოლოგიურმა კვლევებმა ნოქალაქევში (ციხე-გოჯი) ვერ გამოავლინა ისეთი ინტენსიურისაქალაქო ცხოვრების ნიშნები, რომლებიც შეესაბამებოდა ამგვარ სტატუსს.
წინამდებარე თავში განხილულია არქეოლოგიური, ნუმიზმატიკური, ტექსტუალური და ტოპონიმიკურიმონაცემები, რომელთა ერთობლიობა აყენებს კითხვის ნიშნის ქვეშ ნოქალაქევის არქეოპოლისთანგაიგივებას და შესაძლებლად ხდის არქეოპოლისის ლოკალიზაციას ჭოროხის ხეობაში, თანამედროვე ბათუმ–ციხისძირის არეალში.
I. არქეოპოლისი პროკოფი კესარიელის ცნობებში
პროკოფი კესარიელი არქეოპოლისს აღწერს როგორც:
- ლაზიკის „მთავარ და უდიდეს ქალაქს“
- ძლიერ გამაგრებულ სტრატეგიულ ცენტრს
- ქალაქს, რომელიც მდებარეობდა ფაზისის მარჯვენა სანაპიროზე, მთიან რელიეფში, მდინარისჩამოსვლით ქალაქის ზემოდან
- პუნქტს, რომელიც ერთდღიანი სავალით იყო დაშორებული მოხირისისგან
ამ აღწერაში მკაფიოდ იკვეთება არა მხოლოდ ქალაქის სამხედრო მნიშვნელობა, არამედ მისიგეოგრაფიული სპეციფიკაც. პროკოფის ტექსტში არქეოპოლისი წარმოდგენილია როგორც მუდმივისამხედრო-პოლიტიკური ცენტრი და არა ეპიზოდური ციხე-სიმაგრე.
II. ნოქალაქევის არქეოლოგიური კვლევების შედეგები
ნოქალაქევში არქეოლოგიური კვლევები დაიწყო 1930–1931 წლებში, ხოლო 1970-იანი წლებიდანგაგრძელდა ე.წ. სტაციონარული გათხრებით. კვლევის შედეგებმა თავად მკვლევრები მნიშვნელოვანსირთულეების წინაშე დააყენა.
ლ. მუსხელიშვილი პირდაპირ აღნიშნავდა, რომ VI საუკუნის კულტურული ფენა ნოქალაქევშიპრაქტიკულად არ იკვეთება, მიუხედავად იმისა, რომ სწორედ ამ საუკუნეს უკავშირდებაარქეოპოლისის ისტორიული აყვავება. ექსპედიციამ ციხის შიგნითა ტერიტორიაზე, აკროპოლისსა დაგალავნის გარეთ ჩაატარა მრავალრიცხოვანი საცდელი გათხრები, თუმცა საქალაქო ცხოვრებისშესაბამისი სტრატიგრაფიული ფენა ვერ დადასტურდა.
შემდგომმა კვლევებმა აჩვენა, რომ:
- ნოქალაქევი და მისი მიდამოები იყო მცირედ დასახლებული;
- IV–VII საუკუნეების სამარხები მცირე რაოდენობითაა წარმოდგენილი;
- კულტურული ფენა ღარიბია და ფრაგმენტული;
- აღმოჩენილი არტეფაქტების უმეტესობა ადგილობრივი წარმოების კერამიკაა;
- ქალაქს არ ეტყობა დამოუკიდებელი ეკონომიკური ფუნქციონირება.
ამ მონაცემთა საფუძველზე მკვლევართა ნაწილმა დაასკვნა, რომ ნოქალაქევი ვერ აკმაყოფილებსდიდი საქალაქო ცენტრის კრიტერიუმებს.
III. ნუმიზმატიკური მასალის პრობლემატიკა
განსაკუთრებით საყურადღებოა ნუმიზმატიკური მასალის სიმცირე. არქეოპოლისი პროკოფისმიხედვით იყო ბიზანტიური ჯარების მუდმივი სადგომი. ასეთ ცენტრებში, როგორც წესი, მონეტარულიმასალა უხვადაა წარმოდგენილი, ვინაიდან:
- ჯარი ანაზღაურებას მონეტებით იღებდა;
- იქმნებოდა ბაზრები და სავაჭრო ინფრასტრუქტურა;
- ფული ინტენსიურად ტრიალებდა ხანგრძლივი დროის განმავლობაში.
ნოქალაქევში აღმოჩენილია სულ რამდენიმე ბიზანტიური მონეტა, რაც თავად ნუმიზმატიკოსთაშეფასებით „მცირე და მოკრძალებულ“ მასალად მიიჩნევა. მსგავსი სურათი ფიქსირდებავარციხეშიც, რომელიც ტრადიციულად როდოპოლისთან აიგივებოდა.
ეს ფაქტი სერიოზულ წინააღმდეგობაში მოდის არქეოპოლისისა და როდოპოლისის როგორცუმნიშვნელოვანესი ბიზანტიური ცენტრების აღწერასთან.
IV. ბერძნული ეპიგრაფიკის არარსებობა
არანაკლებ მნიშვნელოვანია ბერძნული წარწერების პრაქტიკული არარსებობა ნოქალაქევში დავარციხეში. ბიზანტიურ სამყაროში საეპისკოპოსო კათედრები განთავსებული იყო დიდ ქალაქებში, სადაც ბერძნული liturgical და ადმინისტრაციული ეპიგრაფიკა ჩვეულებრივად ფიქსირდება.
ნოქალაქევთან ახლოს, ნოჯიხევში, აღმოჩენილი ტეტრაკონქის ეკლესიაში კი გამოვლენილიაქართული ასომთავრული წარწერები, რაც მეტყველებს ადგილობრივი ეკლესიური ტრადიციისსიძლიერეზე. თუ ბერძნული ეპიგრაფიკა ნოქალაქევში „დროის მიერ განადგურდა“, ძნელია აიხსნას, რატომ შენარჩუნდა იმავე ეპოქის ქართული წარწერები მეზობელ პუნქტში.
V. ტოპონიმიკა და მოხირისის ლოკალიზაცია
ჭოროხის ხეობაში ფართოდ არის გავრცელებული „მახ“ ფუძის მქონე ტოპონიმები (მახო, მახვილაური, მახინჯაური, მახუნცეთი, მახუნცორი). მათი კონცენტრაცია ერგე-ლიგანისა დაბათუმ-აჭარისწყლის რეგიონში ქმნის საფუძველს მოსაზრებისთვის, რომ მოხირისი სწორედ ამარეალში უნდა ვეძიოთ და არა იმერეთის დაბლობში.
თუ ფაზისად მივიჩნევთ ჭოროხს, პროკოფი კესარიელის გეოგრაფიული ცნობები გაცილებითთანმიმდევრულად ეწყობა ტექსტს.
VI. ალტერნატიული ჰიპოთეზა: არქეოპოლისი ჭოროხის ხეობაში
წინამდებარე მონაცემების ერთობლიობა გვაძლევს საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ:
- ნოქალაქევი იყო ციხე-სიმაგრე და სეზონური რეზიდენცია, არა დედაქალაქი;
- არქეოპოლისი მდებარეობდა ჭოროხის მარჯვენა სანაპიროზე, ბათუმსა და ციხისძირს შორის;
- სწორედ ამ რეგიონში უნდა ვეძიოთ VI საუკუნის ლაზიკის პოლიტიკური და სამხედრო ცენტრი.
ამ ჰიპოთეზის საბოლოო დადასტურება შესაძლებელი იქნება მხოლოდ სისტემური არქეოლოგიურიკვლევებით ჭოროხის ხეობაში, სადაც ბოლო ათწლეულებში გამოვლენილია მდიდარი, თუმცა ჯერკიდევ არასრულად შესწავლილი არტეფაქტები.
დასკვნა
ნოქალაქევის არქეოლოგიური, ნუმიზმატიკური და ეპიგრაფიკული მონაცემები არ შეესაბამებაარქეოპოლისის შესახებ ბიზანტიური წყაროების აღწერას. პირიქით, არსებული ფაქტები მიუთითებს, რომ არქეოპოლისის ლოკალიზაცია უნდა გადაიხედოს და ყურადღება გამახვილდეს ჭოროხისხეობაზე, როგორც ლაზიკის ისტორიული ცენტრის შესაძლო არეალზე.
ეს საკითხი რჩება ღიად, თუმცა წარმოდგენილი არგუმენტები მკაფიოდ აჩვენებს, რომ ნოქალაქევისარქეოპოლისთან გაიგივება საჭიროებს სერიოზულ რევიზიას.
