ლაზიკის სამეფოს გეოგრაფიული, საინჟინრო და ეთნო–ლინგვისტური რეკონსტრუქცია
ავტორი: მეუფე ანანია
საკვანძო სიტყვები: პროკოფი კესარიელი, სტრაბონი, მდინარე ფაზისი, ჭოროხის აუზი, დიოკნისი, ანტიკური ლოგისტიკა.
შესავალი: ისტორიოგრაფიული დოგმის კრიტიკა
მე-20 საუკუნის ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებული აზრი, რომლის მიხედვითაც მე-6 საუკუნის ეგრისის (ლაზიკის) სამეფოს პოლიტიკური და სტრატეგიული ცენტრი რიონის დაბლობზე (ნოქალაქევი, ფოთი) მდებარეობდა, საჭიროებს ფუნდამენტურ რევიზიას.
პროკოფი კესარიელის, სტრაბონისა და სხვა ანტიკური ავტორების ტექსტების ანალიზი, რეგიონის გეოლოგიურ და საინჟინრო თავისებურებებთან ერთობლიობაში, მიგვითითებს სრულიად განსხვავებულ გეოგრაფიულ სურათზე.
კვლევა ამტკიცებს, რომ ლაზიკის სამეფოს “ხერხემალი” იყო ჭოროხის ხეობა და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს მთიანეთი.
I. გეოლოგიური და საინჟინრო ფაქტორი: “ხიდების არგუმენტი“
ანტიკურ ხანაში ნებისმიერი იმპერიული მნიშვნელობის გზა დამოკიდებული იყო მდგრად ინფრასტრუქტურაზე. რიონისა და ჭოროხის აუზების შედარება საინჟინრო თვალსაზრისით ავლენს შემდეგს:
- რიონის დაბლობის გაუვალობა: გეოლოგიური კვლევები ადასტურებს, რომ რიონის ქვემო წელი 20-25 მეტრის სიღრმის ტორფნარია. ასეთ რბილ და მუდმივად ცვალებად ნიადაგზე ანტიკური ტექნოლოგიებით მყარი ხიდის ბურჯების აგება შეუძლებელი იყო. საბჭოთა პერიოდამდე რიონზე ხიდების არარსებობა სწორედ ამით აიხსნება.
- ჭოროხის კლდოვანი უპირატესობა: ჭოროხის ნაპირები კლდოვანი და სტაბილურია. გიორგი ყაზბეგის მონაცემებით, ამ აუზში 300-მდე ისტორიული თაღოვანი ხიდი ფიქსირდება. ეს მიუთითებს, რომ ჭოროხი იყო ერთადერთი რეგიონი, სადაც შესაძლებელი იყო მუდმივი და საიმედო საერთაშორისო მაგისტრალის ფუნქციონირება.
II. მდინარე ფაზისის იდენტიფიკაცია: ჭოროხი თუ რიონი?
პროკოფი კესარიელი და სტრაბონი გვაწვდიან კონკრეტულ გეოგრაფიულ ორიენტირებს, რომლებიც რიონის შემთხვევაში ანომალიურია, ხოლო ჭოროხის შემთხვევაში – ზუსტი:
- სათავე: პროკოფი პირდაპირ წერს, რომ ფაზისი სათავეს “არმენიის მთებში” იღებს. რიონი კავკასიონის მთებიდან მოედინება, ჭოროხი კი სწორედ არმენიის ზეგნიდან.
- ქალაქი ფაზისი და ტბა: სტრაბონის მიხედვით, ქალაქი ფაზისი შემოფარგლული იყო მდინარით, ზღვითა და ტბით. რუსი მკვლევრის, ვეიდენბაუმის მიერ გონიოსთან აღწერილი დიდი ლაგუნები (გუბურები) არის სტრაბონისეული ტბის ნაშთი, რაც ქალაქ ფაზისს გონიოსთან ალოკალიზებს.
- ნაოსნობა: 1926 წლამდე ჭოროხზე არსებული აქტიური ნაოსნობა (ართვინიდან ბათუმამდე ხეტყისა და ყარსის ხორბლის გადაზიდვა) ადასტურებს, რომ ეს მდინარე იყო მთავარი სავაჭრო არტერია, რაც სავსებით პასუხობს სტრაბონის ცნობებს.
III. ტოპონიმიკური სენსაცია: დოკონისი და დიოკნისი
კვლევის ერთ-ერთი ყველაზე მყარი არგუმენტი უკავშირდება პროკოფის მიერ ნახსენებ მდინარე დოკონისს (Doconus), რომელიც ფაზისის შენაკადია.
- აღმოჩენა: მდინარე აჭარისწყლის (ჭოროხის შენაკადი) სათავეებში დღემდე არსებობს სოფელი დიოკნისი.
- მნიშვნელობა: ფონეტიკური და გეოგრაფიული შესატყვისობა (დოკონისი – დიოკნისი) ეჭვგარეშე ხდის იმ ფაქტს, რომ პროკოფისეული ფაზისი არის ჭოროხი, ხოლო საომარი მოქმედებების თეატრი მოიცავდა აჭარა-შავშეთის მთიანეთს.
IV. სკანდესა და სარაპანის ციხეთა ლოკალიზაციის რევიზია
ანტიკური წყაროები სკანდესა და სარაპანის ციხეებს აღწერენ, როგორც მკაცრი კლიმატის მქონე პუნქტებს, სადაც მიწათმოქმედება შეუძლებელია.
- კონტრასტი: იმერეთის სკანდე და შორაპანი მდებარეობენ სუბტროპიკულ, ნაყოფიერ ზონაში.
- ალტერნატივა: სკანდესა და სარაპანის ციხეები უნდა ვეძებოთ არსიანის ქედზე (სოფელ ბაგდაშენთან), ზღვის დონიდან 2600 მეტრ სიმაღლეზე, სადაც კლიმატი მართლაც მკაცრია და რომელიც აკონტროლებდა ართვინი-არტანუჯიდან დვინისკენ (სომხეთი) მიმავალ გზას.
V. ეთნო–ლინგვისტური ასპექტები: ლაზების ქართულენოვნება
პროკოფი კესარიელის ცნობა, რომ სიტყვა “ქუთათისი“ ლაზურ ენაზე “კუტაიას” ნიშნავს, მნიშვნელოვან ლინგვისტურ ინფორმაციას შეიცავს.
- გრამატიკული სტრუქტურა: ფორმა “ქუთათ-ისი” წმინდა ქართულენოვანი კონსტრუქციაა (დაბოლოვება –ისი), ეს მიანიშნებს, რომ ლაზიკის მოსახლეობა ქართულენოვანი (აჭარა-გურული) სამყაროს ნაწილი იყო.
- ისტორიული მეხსიერება: XVII საუკუნის მისიონერი არქანჯელო ლამბერტი ლაზებს ქართულენოვან ხალხად მოიხსენიებდა. ეს ადასტურებს, რომ ბიზანტიური “ლაზთა სამეფო” გეოგრაფიულად და კულტურულად დღევანდელ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს წარმოადგენდა.
VI. სტრატეგიული პუნქტები: პეტრა და მოხირისი
- პეტრა (ხუფათი): ციხესიმაგრე პეტრა უნდა ვეძებოთ არა ციხისძირში, არამედ ხოფაში (ხუფათი). ეს იყო საერთაშორისო გზის კვანძი, საიდანაც იხსნებოდა გზა ირანისკენ ჭოროხის ხეობით.
- მოხირისი (მახო): ნაყოფიერი მხარე “მოხირისი” (Mocheresis) ტოპონიმიკურად უკავშირდება ხელვაჩაურის მახოს. სწორედ ჭოროხის ქვემო წელი იყო სამეფოს ეკონომიკური ბაზა.
- გუბაზოული: მეფე გუბაზ II-ის სახელის კავშირი მდინარე გუბაზოულთან (გურია) კიდევ ერთხელ ადასტურებს მისი დომენის სამხრეთულ ლოკალიზაციას.
დასკვნა
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მე-6 საუკუნის ლაზიკის სამეფო იყო ჭოროხისპირა, მთიანი და მაღალტექნოლოგიური (ხიდების თვალსაზრისით) პოლიტიკური ერთეული. ბრძოლა მიმდინარეობდა არა რიონის ჭაობებისთვის, არამედ ჭოროხის სტრატეგიული მაგისტრალისთვის. პროკოფი კესარიელი აღმოჩნდა უზუსტესი დოკუმენტალისტი, რომლის გეოგრაფიული ორიენტირებიც (დიოკნისი, არმენიიდან მომავალი ფაზისი, კლდოვანი რელიეფი) მხოლოდ ჭოროხის აუზის კონტექსტში პოულობს ლოგიკურ ახსნას.
