2

ეგრისის საერისთავო და ლაზიკა:

(ტერმინოლოგიური, გეოგრაფიული და პოლიტიკური დიფერენციაცია ანტიკური წყაროების მიხედვით)

შესავალი

დასავლეთ საქართველოს ადრეული პოლიტიკური გეოგრაფიის ერთ-ერთ ყველაზე სადავო საკითხს წარმოადგენს ტერმინთა „ეგრისი“ (ეგრისის საერისთავო) და „ლაზიკა“ ურთიერთმიმართება. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ისინი ხშირად ავტომატურად იგივდება, თუმცა წყაროთმცოდნეობრივი ანალიზი აჩვენებს, რომ საქმე გვაქვს ორი განსხვავებული ტრადიციის, ორი გეოგრაფიული სივრცისა და, დიდი ალბათობით, ორი პოლიტიკური ერთეულის აღწერასთან.

სტატიის მიზანია აჩვენოს, რომ:

1. ტერმინი ეგრისი არ ფიქსირდება უცხოურ ანტიკურ წყაროებში, ვინაიდან არ წარმოადგენდა ბერძნულ-ბიზანტიურ პოლიტიკურ ერთეულს.
2. ლაზიკა (Λαζική) წარმოადგენს ბერძნულ-ბიზანტიურ გეოგრაფიულ-პოლიტიკურ კონსტრუქციას;
3. ანტიკური ავტორების მიერ აღწერილი მდინარე ფაზისი არ შეესაბამება თანამედროვე მდ. რიონს;
4. დასავლეთ საქართველოს ჭაობიანი ზღვისპირა დაბლობი წარმოადგენდა ბუნებრივ საზღვარს  ეგრისის საერისთავოსა  და ზღვისპირა ლაზიკას შორის.

I. ტერმინი „ეგრისი“ და მისი წყაროთმცოდნეობრივი სტატუსი

ქართულ წერილობით ტრადიციაში „ეგრისი“ იხსენიება როგორც:

• ტერიტორიული ერთეული;
• საერისთავო;
• შიდა დასავლეთქართული პოლიტიკური სივრცე.

მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ:

არც ერთ ბერძნულ, ლათინურ, სირიულ ან არაბულ წყაროში ტერმინი „ეგრისი“ არ ფიქსირდება.

უცხოურ წყაროებში მუდმივად გვხვდება მხოლოდ:

• Λαζική (ლაზიკა),
• Regnum Lazorum,
• Lazorum gens.

ეს ფაქტი მიუთითებს პარალელურ, მაგრამ განსხვავებულ პოლიტიკურ რეალობებზე.

II. ფაზისის პრობლემა: ანტიკური აღწერა და რეალური გეოგრაფია

1. სტრაბონი

სტრაბონი ფაზისის შესახებ წერს:

„Φᾶσις δ᾽ ἐστὶ ποταμὸς ἐξ Ἀρμενίας ῥέων…“ (Geographica, XI, 2, 17)

ანუ: „ფაზისი არის მდინარე, რომელიც არმენიიდან მოედინება…“

იგივე მონაკვეთში იგი აღნიშნავს, რომ მდინარე:

• კლდოვან სივრცეებში მიედინება;
• წარმოადგენს მნიშვნელოვან სანაოსნო და სტრატეგიულ არტერიას.

2. არიანე

არიანე (Periplus Ponti Euxini, 12) აღნიშნავს:

„ფაზისის წყალი გამორჩეულად სუფთაა და მეზღვაურები მას სასმელად იმარაგებენ.“

ეს დეტალი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან:

• მდ. რიონი ისტორიულად მღვრიე, ჭაობიან დაბლობში განშტოებული მდინარეა;
• მისი წყალი დასავლეთ საქართველოს ვრცელ დაბლობზე არ იყო სასმელად ვარგისი.

3. პლინიუს უფროსი

პლინიუსი წერს:

Phasis amnis ex Armeniae montibus decurrit  (Naturalis Historia, VI, 4)

ანუ: „ფაზისის მდინარე არმენიის მთებიდან ჩამოედინება.“

III. ფაზისი = ჭოროხი?

ანტიკური ავტორების აღწერების შეჯერება გვაძლევს მკაფიო სურათს:

კრიტერიუმი	ფაზისი (წყაროებში)	რიონი	ჭოროხი
სათავე არმენიაში	✔(დიახ)	✖(არა)	✔(დიახ)
კლდოვანი კალაპოტი	✔(დიახ)	✖ (არა)	✔(დიახ)
სუფთა სასმელი წყალი	✔(დიახ)	✖ (არა)	✔(დიახ)
მუდმივი კალაპოტი	✔(დიახ)	✖ (არა)	✔(დიახ)

ამ მონაცემთა ერთობლიობა საშუალებას იძლევა დავასკვნათ, რომ:

ანტიკური ფაზისი უფრო შეესაბამება მდ. ჭოროხს, ვიდრე მდ. რიონს.

IV. ჭაობი როგორც პოლიტიკური საზღვარი

დასავლეთ საქართველოს ზღვისპირა დაბლობი (რიონის ქვემო დინება) ისტორიულად წარმოადგენდა:

• ფართო ჭაობიან ზოლს;
• დაავადებების, წყალდიდობებისა და გაუვალი სივრცეების არეალს.

ეს ზონა:

• ბუნებრივად ჰყოფდა შიდა ტერიტორიებს ერთმანეთისაგან;
• ზღუდავდა ადმინისტრაციულ და სამხედრო კონტროლს.

ამ პირობებში სავსებით ლოგიკურია, რომ:

• ეგრისის საერისთავო  განლაგებული ყოფილიყო ჭაობის  მარჯვენა მხარეს;
• ლაზთა სამეფო (ლაზიკა) – ზღვისპირა, ჭოროხის აუზში.

V. პოლიტიკური დიფერენციაცია

წარმოდგენილი ანალიზის საფუძველზე შეიძლება ჩამოყალიბდეს შემდეგი მოდელი:

• ეგრისის საერისთავო – შიდა დასავლეთქართული პოლიტიკური ერთეული, ქართული სახელმწიფოებრივი სისტემის ნაწილი;
• ლაზიკა – ზღვისპირა სამეფო, ინტეგრირებული ბიზანტიურ გეოპოლიტიკურ სივრცეში.

მათი გაიგივება წარმოადგენს მე-20 საუკუნის, საბჭოთა ეპოქის საისტორიო თხზულებებში წარსულის რთული მოვლენების გამარტივებულ წარმოსახვას რომელიც არ ასახავს ანტიკური ეპოქის რეალურ პოლიტიკურ სურათს, თუმცა კი საფუძველს უყრის  საბჭოურ საისტორიო მითებს.

დასკვნა

სტატია აჩვენებს, რომ ტერმინთა „ეგრისის საერისთავო“ და „ლაზიკა“ ავტომატური გაიგივება არ ეფუძნება ანტიკურ წყაროებს. პირიქით, გეოგრაფიული, ჰიდროლოგიური და ტექსტოლოგიური ანალიზი მიუთითებს ორ განსხვავებულ სივრცესა და პოლიტიკურ რეალობაზე, რომლებიც ბუნებრივად იყვნენ გამიჯნულნი დასავლეთ საქართველოს ჭაობიანი დაბლობის მიერ.