ქრისტიანობის ენობრივი მოდელი კავკასიაში და ძველქართული ენა
მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე
ანოტაცია
სტატიაში განიხილება ადრეული ქრისტიანობის ენობრივი მოდელი კავკასიაში, განსაკუთრებული აქცენტით საქართველოზე. დასაბუთებულია, რომ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს სწრაფი და ერთიანი გაქრისტიანება შესაძლებელი გახდა უკვე არსებული, კონსოლიდირებული ქართველური (ზანურ-ქართული) ენობრივი ერთობის საფუძველზე.
ისტორიულ წყაროებსა და გ. მაჭავარიანისა და თ. გამყრელიძის ლინგვისტურ კვლევებზე დაყრდნობით ნაჩვენებია, რომ მოციქულთა ეპოქაში ქართველური ენა ჯერ კიდევ არ იყო სრულად დაყოფილი დამოუკიდებელ შტოებად და ფუნქციონირებდა როგორც მართვის, განათლებისა და კულტურის სტაბილური საშუალება.
ქრისტიანობამ საქართველოში არ შექმნა ახალი ენობრივი წესრიგი; იგი გამოცხადდა, ითარგმნა და ინსტიტუციონალიზდა უკვე ავტორიტეტულ ძველქართულ ენაზე, რომელიც საქართველოს მთელ ეთნო-კულტურულ სივრცეში იქცა ლიტურგიისა და ქრისტიანული ლიტერატურის ერთადერთ ენად.
საკვანძო სიტყვები: ძველქართული ენა; ქართველური ენობრივი ერთობა; საქართველოს გაქრისტიანება; კავკასიის ქრისტიანობა; ზანურ-ქართული; ადრეული ეკლესიის ენობრივი პოლიტიკა.
1. შესავალი
ქართულ ისტორიოგრაფიულ ტრადიციაში დამკვიდრებული ფორმულა — „არ იყო ცნობილი სხვა ენა გარდა ქართულისა“ (“ამან განავრცო ენა ქართული, და არღარა იზრახებოდა სხვა ენა ქართლსა შინა, თვინიერ ქართულისა, და ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული”) — არ გულისხმობს აბსოლუტურ დიალექტურ ერთგვაროვნებას, არამედ ასახავს ენის საჯარო, სახელმწიფოებრივ და კულტურულ ერთობას შავი ზღვის სანაპიროდან აღმოსავლეთ საქართველოსა და კავკასიის ალბანიის საზღვრებამდე¹.
ანტიკური ავტორები — სტრაბონი და პლინიუს უფროსი — კოლხეთსა და იბერიას ურთიერთდაკავშირებულ რეგიონებად აღწერენ². დასავლეთის „ლაზები“ და აღმოსავლეთის „იბერები“ პოლიტიკური სახელწოდებებია, თუმცა კულტურულ-ენობრივი თვალსაზრისით ისინი ერთ მთლიანობას წარმოადგენენ. ეს მონაცემები ადასტურებს, რომ ქრისტიანობამდელ ეპოქაში უკვე არსებობდა ქართულენოვანი ეთნო-კულტურული სივრცე, რომელსაც ქრისტიანობის მისაღებად ენობრივი კონსტრუქცია არ დასჭირვებია. ივ. ჯავახიშვილის კვლევით, გაქრისტაიანებამდე კი, წარმართობის დროს, არსებობდა საერთო ქართული წარმართული სარწმუნოება, რომლის კულტმსახურებაც ერთ, ქართულ ენაზე აღესრულებოდა.
ივანე ჯავახიშვილი სამართლიანად დაასკვნიდა მონაცემების საფუძველზე —
“ცხადი გახდება, რომ არამცთუ საზოგადო ქართული, ყველა ტომთათვის, მათ შორის მეგრელთა და სვანთათვისაც საერთო წარმართობა არსებობდა, არამედ რომ წარმართობის საერთო ტერმინოლოგიაც, საერთო ენაც ქართული ჰქონდა” (თხზულებანი, 1,114).
ასე რომ, ერთიანი სახელმწიფოს — “ქართლის სამეფოს” წარმოქმნამდე (ქრისტემდე IV-III საუკუნეებში და, ცხადია, მის შემდეგაც), წარმართობის დროს, ყველა ქართულ ტომს — ქართებს — მეგრელებსა და სვანებს — უკვე ჰქონიათ საერთო მშობლიური ქართული ენა, ე.წ. სალიტერატურო ენა, რომელიც შემდეგში ქრისტიანობამ თავის სამსახურში ჩააყენა.
2. ზანურ–ქართული ენობრივი ერთობა მოციქულთა ეპოქაში
ქართველური ენების შიდა დიფერენციაციის ქრონოლოგია გადამწყვეტია ადრეული გაქრისტიანების გასაგებად. გ. მაჭავარიანისა და თ. გამყრელიძის მიხედვით, ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობის რღვევა დაიწყო ძველი და ახალი წელთაღრიცხვების მიჯნაზე (ძვ. წ. I ს. – ახ. წ. I ს.)³.
მოციქულთა ეპოქასა და ქრისტიანობის გავრცელების პირველ საუკუნეებში (I–IV სს.) ენა ჯერ კიდევ არ იყო სრულად დაყოფილი დამოუკიდებელ შტოებად. დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობა იმყოფებოდა ერთიან ლინგვისტურ სივრცეში, რაც მნიშვნელოვნად ამარტივებდა ქადაგებასა და ლიტურგიულ კომუნიკაციას.
ქრისტიანობის ქადაგება მიმდინარეობდა ერთიან ქართულ ენაზე, რომელიც გასაგები იყო როგორც ლაზებისთვის, ისე იბერებისთვის. სწორედ ამ ენობრივი ვითარებით აიხსნება ბერძნულ-რომაულ წყაროებში წმინდა ნინოს შესახებ არსებული ფორმულირება, რომლის მიხედვით მან „მოაქცია იბერები და ლაზები“, ანუ მთელი ერი და არა ცალკეული ტომები⁴.
3. ძველქართული ენა როგორც განათლებისა და კულტურის ენა
გაქრისტიანების დროისთვის ქართული ენა უკვე ფუნქციონირებდა როგორც განათლების, სახელმწიფო მართვისა და კულტურის საშუალება⁵.
ტერმინი „ძველქართული ენა“ აქ უნდა გავიგოთ ფუნქციურად და ქრონოლოგიურად: ეს იყო ენა, რომელსაც გააჩნდა სტრუქტურული სიმწიფე, ლექსიკური რესურსი და სოციალური ავტორიტეტი, რათა ქცეულიყო ქრისტიანული ლიტურგიისა და ლიტერატურის ენად. შესაბამისად, ქრისტიანობის მიღების შემდეგ საქართველოში ენობრივი კონკურენცია არ წარმოქმნილა. სვანური, მეგრული, ლაზური და სხვა ქართველური დიალექტები არ იქცა ლიტურგიულ ენებად, რადგან უკვე არსებობდა ერთი ავტორიტეტული წმინდა ენა.
4. ლიტურგია და ლიტერატურა საქართველოს ტერიტორიაზე
ენობრივი ერთიანობა ბუნებრივად განაპირობებდა ერთიანი ქართული ენის გამოყენებას ლიტურგიასა და ლიტერატურაში საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე — აფხაზეთიდან სვანეთისა და ეგრისის გავლით კახეთსა და მესხეთამდე. ქრისტიანობამ ახალი რელიგიური შინაარსი ჩააქსოვა უკვე ავტორიტეტულ ენაში. ადრეული ქართული ბიბლიური თარგმანები ავლენს სტრატეგიას, რომელიც მიმართულია აზრის გადმოცემისკენ და არა უცხო სინტაქსის მექანიკური კალკირებისკენ, რამაც ქართულ ენას სწრაფად მიანიჭა სრულფასოვანი ლიტურგიული და თეოლოგიური ენის სტატუსი⁶.
5. ენობრივი განსხვავებები და თეოლოგიური თვითშეგნება
(ქართულ– სომხური შედარება)
ქართული და სომხური ეკლესიების ენობრივი სტრატეგიების შედარება აჩვენებს განსხვავებულ თეოლოგიურ თვითშეგნებას. სომხური თარგმანები განსაკუთრებულ აქცენტს აკეთებს ბერძნული დოგმატური ფორმულების ზუსტ შესაბამისობაზე, ქმნის რთულ კალკებსა და კომპოზიტებს, რომლებიც სიზუსტით გამოირჩევა, თუმცა ნაკლებად მოქნილია.
ქართული ტრადიცია უპირატესობას ანიჭებს აზრობრივ ინკარნაციას — ტერმინმა უნდა „იცოცხლოს“ ენაში და იყოს გასაგები ლიტურგიაში. ეს განსხვავება ასახულია შუა საუკუნეების ქართულ-სომხურ პოლემიკაში, სადაც სომხური მხარე იცავდა ფორმალურ სიზუსტეს, ხოლო ქართული — დოგმატურ აზრს⁷.
6. დასკვნა
საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელება ვერ აიხსნება მხოლოდ პოლიტიკურ ან მისიონერულ ფაქტორებზე დაყრდნობით. მოციქულთა ეპოქასა და IV საუკუნეში არსებობდა ერთიანი, სტაბილური და სოციალურად ავტორიტეტული ქართული ენა. მაჭავარიანისა და გამყრელიძის მონაცემებით, ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობის რღვევა მხოლოდ საწყის ეტაპზე იმყოფებოდა, რაც უზრუნველყოფდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობის ურთიერთგაგებას⁸.
ქრისტიანობა ქადაგებულ იქნა ამ ერთიან ენობრივ სივრცეში, რაც განმარტავს, რატომ მოიხსენიებენ ბერძნულ-რომაული წყაროები „იბერებსა და ლაზებს“, როგორც ერთ მთლიან ერს. ქრისტიანობამ არ შექმნა ახალი ენა; მან ძველქართული გარდაქმნა ლიტურგიის, თეოლოგიისა და კულტურული იდენტობის ძირითად იარაღად.
ამგვარად, კავკასიაში — განსაკუთრებით საქართველოში — ადრეული ქრისტიანობის ენობრივი მოდელი წარმოადგენს უნიკალურ შემთხვევას, როდესაც რელიგია ეყრდნობა უკვე არსებულ ენობრივ რეალობას და ამით ამყარებს მის ისტორიულ მდგრადობას.
