ანტიკური ავტორების კოლხეთი – მრავალტომიანი სივრცე, იბერია – ერი
1. პრობლემის დასმა
ანტიკურ ავტორებში „კოლხეთი“ და „იბერია“ ხშირად პარალელურად მოიხსენიება, თუმცა მათი შინაარსობრივი დატვირთვა არსებითად განსხვავებულია. ბერძნულ-რომაულ წყაროებში Κολχίς (Colchis) წარმოდგენილია, როგორც მრავალტომიანი რეგიონი აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში, მაშინ როდესაც Ἰβηρία (Iberia) უკვე აღიქმება როგორც პოლიტიკური და ეთნიკური ერთობა მკაფიო სახელმწიფოებრივი ნიშნებით.
ამ განსხვავების უგულებელყოფამ ისტორიოგრაფიაში არაერთხელ წარმოშვა მცდარი წარმოდგენა, თითქოს კოლხეთი წარმოადგენდა ერთიან „კოლხურ ერს“. სინამდვილეში, წყაროების კრიტიკული ანალიზი გვიჩვენებს, რომ კოლხეთი პირველ რიგში გეოგრაფიული და რეგიონული ცნებაა, ხოლო ერი, როგორც პოლიტიკური და თვითშემეცნებითი ერთობა, ანტიკურ ეპოქაში დაკავშირებულია იბერიასთან, ანუ ქართლის სამეფოს ხალხთან.
2. კოლხეთი ანტიკურ ავტორებში: მრავალტომიანი სივრცე
სტრაბონი პირდაპირ მიუთითებს კოლხეთის ეთნიკურ მრავალფეროვნებაზე:
πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα ἔθνη τὴν Κολχίδα οἰκεῖ, τὰ μὲν ὀρεινά, τὰ δὲ παραθαλάττια
(Strabo, Geographica XI.2.17)
სტრაბონის მიხედვით, კოლხეთი დასახლებულია მრავალი ტომით — როგორც მთიანეთში, ისე ზღვისპირეთში. სხვა ავტორები ასახელებენ ფასიანებს, ტიბარანებს, ქალდებს, მაკრონებს, სანებს, ჰენიოხებს, სანიგებს, ასანიგებს, ბიძერებს და სხვ.
არიანი (Periplus Ponti Euxini) კოლხეთის სანაპიროს აღწერისას ტომებს ერთმანეთის მიყოლებით ჩამოთვლის, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ აქ საქმე გვაქვს ტომთა კონგლომერატთან და არა ერთიან ეთნოსთან.
ჰეროდოტესთვისაც კოლხები ერთ კონკრეტულ ეთნოსზე მეტად რეგიონულ ჯგუფად გვევლინებიან, რომლებიც შავ ზღვასთან ცხოვრობენ (Hist. II.104). არც ერთ ავტორთან კოლხეთი არ ფიგურირებს როგორც ერთიანი პოლიტიკური ერი ან სახელმწიფო ხალხის თანამედროვე გაგებით.
შედეგი:
კოლხეთი არის მიწაწყალი, გეოგრაფიული სივრცე, რომელშიც ცხოვრობენ ქართველური სამყაროს მონათესავე ტომები. ქუჯი არ ცდილობს ეგრისის წარმოდგენას პოლიტიკური ერის სახით, პირიქით, ის ერთიან ქართულ თვითშემეცნებას ნერგავს, პირდება ფარნავაზს, რომ ჩამოაყალიბებს ჯარს, რომლითაც დაამარცხებენ დამპყრობელს (აზონს), რათა „გნიხარონ ყოველთა ქართველთა“. ქუჯი ამბობს -„განგიმრავლნე სპანი შენნი ვიდრე გამოვჩნდეთ მტერად აზონისა. მაშინ განიხარონ ყოველთა ქართველთა“ (ლეონტი მროველი, სიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა, ტომი 1, თბილისი 1955)
https://www.amsi.ge/istoria/qc/qarTlis_cxovreba_1_3.html
3. იბერია (ქართლი) როგორც ერი და სახელმწიფო
სრულიად განსხვავებულ სურათს ვხედავთ იბერიის შემთხვევაში. ანტიკური ავტორები იბერიას აღწერენ როგორც ერთიან პოლიტიკურ ორგანიზმს, მეფით, ადმინისტრაციითა და საერთო კანონებით.
ქართული წერილობითი ტრადიცია ( ქართლის ცხოვრება ) კიდევ უფრო მკაფიოდ წარმოაჩენს იბერიას, როგორც ერის ჩამოყალიბების სივრცეს. ქუჯისა და ფარნავაზის მიერ ქართლის სამეფოს დაარსება არ არის მხოლოდ დინასტიური აქტი — იგი წარმოადგენს ერთიანი პოლიტიკური და კულტურული სისტემის ფორმირებას, რომელიც აერთიანებს:
- ერთ სამეფო ხელისუფლებას
- ერთ ენას (ქართულს, როგორც სახელმწიფო ენას)
- ერთ საკულტო სისტემას (არმაზის ტაძრის რელიგია)
- საერთო თვითსახელდებასა და თვითშეგნებას
ქუჯისა და ფარნავაზის შეთანხმება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამართლებრივი თვალსაზრისით. ქუჯის სიტყვები —
„შენ ხარ შვილი თავთა მათ ქართლისათა, შენ გმართლებს უფლობა ჩემი“ —
მიუთითებს, რომ ფარნავაზის უზენაესობა ეფუძნება უკვე არსებულ ქართლის პოლიტიკურ ტრადიციას, რომელიც ვრცელდებოდა დასავლეთ საქართველოს ნაწილებზეც. ქართული წყაროების მიხედვით ქუჯისა და ფარნავაზის მიერ დაარსებული ქართლის სამეფო აერთიანებდა ქვეყნის ორივე გეოგრაფიულ ნაწილს შავი ზღვიდან ალბანეთამდე (ეგრისწყლიდან ჰერეთამდე).
შედეგი:
იბერია წარმოდგენილია არა როგორც უბრალოდ ტერიტორია, არამედ როგორც ერი სახელმწიფოს სახით.
4. კოლხეთი და იბერია: ფუნქციური განსხვავება
ამრიგად, კოლხეთსა და იბერიას შორის განსხვავება არ არის ეთნიკური „უცხოობა“, არამედ სტრუქტურული განსხვავება:
| კოლხეთი | იბერია |
| გეოგრაფიული რეგიონი | ეთნო-პოლიტიკური ერთობა |
| მრავალტომიანი სივრცე | ერთიანი სახელმწიფო |
| არ აქვს საერთო პოლიტიკური ცენტრი | ცენტრალიზებული ხელისუფლება |
| სახელდება მიწის მიხედვით | სახელდება ხალხის მიხედვით |
ამ განსხვავების გააზრება საშუალებას გვაძლევს სწორად განვათავსოთ კოლხეთი ქართული ისტორიის კონტექსტში — როგორც ქართველური სამყაროს დასავლეთი მიწაწყალი, ხოლო იბერია — როგორც ქართველი ერის სახელმწიფოებრივი ფორმა ანტიკურ ეპოქაში.
5. დასკვნა
ანტიკური და ქართული წყაროების სინთეზური ანალიზი ცხადყოფს, რომ:
- კოლხეთი არ წარმოადგენს ერთ ერს, არამედ არის ქართველური ტომებით დასახლებული გეოგრაფიული სივრცე;
- ერი, როგორც პოლიტიკური და თვითშემეცნებითი ერთობა, ანტიკურ საქართველოში ფორმირდება იბერიაში (ქართლში);
- პირველი ერთიანი ქართული სახელმწიფო წარმოიშვა სწორედ იბერიის ფარგლებში, იბერიის ანუ ქართლის სამეფო, წყაროების ( მოქცევაი ქართლისაი, ქართლის ცხოვრება) დაბეჯითებული მითითებით მოიცავდა აღმოსავლეთთან ერთად დასავლეთ საქართველოს, ქართული წყაროებისათვის ქართლის სამეფო ერთიანი სახელმწიფოა შავი ზღვიდან ვიდრე ალბანეთამდე, ერთი ხალხით, ერთი ენით, მწიგნობრობით (კულტურით) და სარწმუნოებით. იბერიის ისტორიული ფესვები მოიცავდა როგორც აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ საქართველოს.
ეს განსხვავება პრინციპულად მნიშვნელოვანია ქართული ეთნოგენეზის, სახელმწიფოებრიობისა და თვითიდენტობის სწორად გასაგებად.
