ფაზისის სამიტროპოლიტოს ადგილმდებარეობის ძიებისათვის
ქ.ფაზისის ადგილმდებარეობის განსაზღვრისათვის მნიშვნელოვანია განვიხილოთ წყაროთა ცნობები, საქმე ისაა, რომ ბიზანტიური წყაროების მიხედვით, ქ. ფაზისთან კლდეები აფერხებდნენ მტრის არმიას. მაშასადამე, ქ. ფაზისთან კლდეები იყო.
შესაბამისად დავსვათ ასეთი კითხვა: შეიძლება თუ არა ფოთთან რაიმე კლდეები ყოფილიყო?
1. რა იყო კოლხეთის ვაკის ადგილზე?
ფოთი კოლხეთის ვაკეზეა. ამ ვაკის ადგილას ოდესღაც ყოფილა დიდი ქვაბული, რომელიც ამოავსო მდ. რიონის ნატანმა, ამჟამად დიდი ტორფნარ-ჭაობია, ამის გამო,კოლხეთის დაბლობი თანამედროვე სახით ერთბაშად არ წარმოქმნილა. მისი მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოყალიბდა მდინარეული ნატანის დაგროვებითა და ჭარბტენიანი გარემოს განვითარებით. განსაკუთრებით დასავლეთ ნაწილში, რიონის დელტის მიდამოებში, გვაქვს:
- მდინარეული ალუვიური ნალექები;
- ტორფი და ჭაობური დანალექები;
- ძველი მდინარეთა კალაპოტები;
- ზღვისა და მდინარის ურთიერთქმედებით წარმოქმნილი ნალექები.
ამიტომ ფოთის უშუალო შემოგარენი ნამდვილად არ წარმოადგენს კლდოვან, ბუნებრივად მაღალ სანაპიროს.
თუ ვსაუბრობთ ფოთის თანამედროვე ქალაქისა და რიონის დელტის უშუალო ტერიტორიაზე, ბუნებრივი კლდოვანი ბორცვის არსებობა მართლაც ძალიან პრობლემურია.
თუ ფაზისი ფოთის უშუალო მიდამოებში მდებარეობდა, მისი ბუნებრივ–გეოგრაფიული გარემო ძირითადად უნდა ყოფილიყო დაბალი ალუვიური და ჭარბტენიანი ვაკე და არა კლდოვანი სანაპირო.
ამიტომ ნებისმიერი ანტიკური ავტორის ცნობა ფაზისთან დაკავშირებული კლდეების, მაღალი ნაპირების ან ბუნებრივად გამაგრებული ადგილის შესახებ ფოთის ლოკალიზაციისათვის სერიოზულ პრობლემას ქმნის.
თუ წყაროში აღმოჩნდება ისეთი აღწერა, რომელიც გულისხმობს სიმაღლეს, კლდეს, შემაღლებულ ბუნებრივ ტერასას ან ისეთ ადგილს, სადაც ქალაქის თავდაცვა ბუნებრივ რელიეფს ეყრდნობოდა, მაშინ უნდა დავსვათ კითხვა:
შეესაბამება თუ არა ეს ფოთის დელტურ–ჭაობიან გარემოს?
ეს უკვე მხოლოდ სახელწოდების ან ტოპონიმიკის საკითხი აღარ იქნება — ეს იქნება წყაროს ტექსტისა და გეომორფოლოგიის პირდაპირი შედარება.
განვიხილოთ წყაროთა ცნობები –
აგათია სქოლასტკოსი წერს, რომ qalaq fazisTan kldeebs 2000 muSa
angrevda.
agaTias TqmiT, 2000 sparsi muSa muSaobda `Camongreuli da daxeTqili
adgilebis~ gasasworeblad (georgika,III gv. 122).
sparsuli jaris meTaurs qalaq fazisTan omisas: `imedi hqonda, rom muSebis saSualebiT gaWrida da gawmendda tyes da kldeebsac moamtvrevda ~ (georgika,III,gv.32).
სპარსულ ჯარს გაუძნელდა ქ. ფაზისთან იერიშის დაწყება ადგილის მთა-კლდიანობის გამო, სპარსელთა ჯარს ბილიკზე გავლა უჭირდა, მით უფრო, რომ მათ ახლდა საალყო მანქანები და ცხენები და ზოგჯერ სპილოებიც კი. ამიტომაც , აგათიას სიტყვით, სპარსული ჯარის მეთაურმა მისცა ბრძანება, საგანგებოდ ამ საქმისათვის აქ მოყვანილ 2000 (ორი ათას) სპარს მუშას, რათა მათ ქ. ფაზისის წინ, შესაბამის ადგილას კლდეები მოემტვრიათ და გზა გაეთავისუფლებინათ ჯარისათვის.
ეს მუშები, ანუ 2000-მდე სპარსელი მეგზევე მუშა ბიზანტიელებმა დახოცეს, ამის გამო აგათია წერს – “ასე დაიღუპა თითქმის ორი ათასი კაცი, და ამდენი მუშაკაცის შემთხვევითი და მოულოდნელი დაღუპვის მიზეზი, იმ მუშების, რომელნიც სრულიად არ იყვნენ გამოცდილნი საომარ საქმეებზი და არც კი გაუვლიათ სამხედრო წვრთნა” (გეორგიკა, 3, გვ. 122).
შაჰი ხოსრო, რომელმაც პირადად ილაშქრა ლაზიკაში და იცნობდა ქ. ფაზისის გეოგრაფიას, წყაროთა ცნობებით, საუბრობდა ლაზიკის ქვეყნის კლდიანობის შესახებ, შსაბამისად, ის აფრთხილებდა თავის სარდლებს, ეს ფაქტი გაეთვალისწინებინათ, ლაზიკაში ომისას თან წაეყვანათ არა მარტო ჯარისკაცები, არამედ საგანგებო მუშები, რომელთაც შეეძლოთ კლდეების მტვრეა, ანუ შესაბამისი გზის გაჭრა ცხენოსანი ჯარისა და სპილოებისათვის.
ამ ცნობებიდან ნათლად ჩანს, რომ ქ. ფაზისთან კლდეებისა და მთა-გორაკების გამო, მათი მონგრევა და ჯარისათვის გზის გაჭრა იყო საჭირო.
ასეთია წყაროთა ცნობები, ამასთან დაკავშირებით, კიდევ ერთხელ დაისმის კითხვა, შესაძლებელი იყო თუ არა ქალაქ ფოთთან კლდეების არსებობა თუნდაც 1500 წლის წინ?
გეოგრაფები ამბობენ, რომ ქალაქ ფოთთან არასოდეს ყოფილა კლდეები, რადგანაც ის დგას უდიდეს ქვაბულ- ღრმულზე, რომელიც საუკუნეთა მანძილზე ამოავსო თავისი შლამითა და დანალექით მდინარე რიონმა.
თუ ასეა, მაშინ აგათია და პროკოფი კესარიელი ქალაქ ფაზისად მიიჩნევდნენ არა ფოთს, არამედ რომელიღაც სხვა ქალაქს.
prokofi kesarieli, iseve rogorc sxva avtorebi,
gamowvlilviT aRweren e.w. lazikisaTvis omebs. isini xSirad axseneben kldeebs,
aseve, kldis ferdebis mongrevas, xramebis amovsebas,
aRweren mdinarispira da zRvispira omebs, magram იშვიათად აღწერენ ჭაობს ანდა რომელიმე სამხედრო რაზმის მიერ დიდი, ისეთი უსასრულო ჭაობის გავლას, როგორიცაა რიონის დაუსრულებელი ჭაობები.
dasavleT saqarTvelos udidesi nawili ki Waobiani
dablobi iyo, amasTan dakavSirebiT კვლავ, კიდევ დავსვათ კითხვა – Tuki qalaqi fazisi iyo qalaqi
foTi, Zveli avtorebi, qalaq fazisisaTvis
omis dros ratom ar axseneben Waobs, foTi da misi Semogareni xom mTlianad
WaobebSi iyo Cafluli?
როგორც ითქვა, sparselebs, mravalaTasiani sagangebo muSebis
razmebic hyavdaT, romlebic lazikaSi maTi jaris saval gzas amzadebdnen. kerZod
ki, agaTias sityviT, isini lazikaSi amtvrevdnen kldeebs da kafavdnen
tyeebs.
როგორც აღინიშნა, agaTia wers – sparselTa meTaurs qalaq fazisisTan
omisas: `imedi hqonda, rom muSebis saSualebiT gaWrida da gawmendda tyes da kldeebsac moamtvrevda da moacilebda xelis SemSlel nawilebs~ (georgika,III,gv.32).
Tu q. fazisi iyo q. foTi maSin agaTias mier
naxsenebi kldeebi foTTan unda veZioT, magram kldeebi foTTan ar aris.
radganac foTis irgvliv WaobebSi, rogorc
iTqva, kldeebi geologiuradac ar dasturdeba.
sparseTis Sahic aRniSnavda, rom lazikaSi jaris
momarageba Wirda, amitom `didi
gaWirvebiT, mebarguli kacebisa da sakidari cxovelebis saSualebiT xdeboda~,
imitom, rom rogorc xSirad aRiniSneba, lazika პროკოფი კესარიელისა და აგათიას აღწერით, kldovani qveyana iyo da ara
Waobiani.
agaTia werda, rom q. fazisis irgvliv iyo
daxeTqili adgilebi, anu napralebiani
adgilebi, magaliTad, is wers
`sparseli muSebi
karga xania Txrilis amosavsebad muSaobdnen da maT ukve mTlianad SeesworebinaT
Camongreuli da daxeTqili adgilebi. ise rom, alyis Semosartymelad gagzavnili
jari am adgils advilad gaivlida (iqve, gv. 106).
bizantielebi, iseve rogorc sparselebi,
asworebdnen, sagangebod amzadebdnen gzebs jaris savlelad. kerZod ki, xeebiTa da
qvebiT yoravdnen arasaimedo adgilebs da dauRalavad muSaobdnen.
agaTia amis Sesaxeb wers: `romaelebs
araviTari Sroma ar dauzogavT da Tu sadme arasaimedo da advilad misadgomi adgili
upoviaT, maSinve xeebiTa da qvebiT amouyoravT da dauRalavadac uSromiaT am mxriv
(iqve, gv. 31).
მაშასადამე, ქ. ფაზისთან კლდეებს ანგრევდნენ არა მხოლოდ, სპარსელები, არამედ რომაელებიც (ბიზანტიელები).
დიახ, აქ უკვე ძალიან მნიშვნელოვანი წყაროთმცოდნეობითი საკითხია წამოჭრილი
აგათიას ცნობები ფაზისის ფოთთან ავტომატურად გაიგივების წინააღმდეგ სერიოზულ არგუმენტს ქმნის,
1. აგათიას ტექსტში ყველაზე მნიშვნელოვანი სიტყვები
მოყვანილ ცნობებში მეორდება რამდენიმე სრულიად კონკრეტული გეოგრაფიული ნიშანი:
- კლდეები — πέτραι / კლდოვანი მონაკვეთები;
- ჩამონგრეული და ნაპრალებიანი ადგილები;
- თხრილები, რომელთა ამოვსება სჭირდებოდათ;
- ტყის გაკაფვა;
- გზების სპეციალურად მომზადება ჯარის გასატარებლად;
- და განსაკუთრებით — 2000 მუშის გამოყენება ფაზისის მიდამოებში კლდეების დასანგრევად
ეს უკვე უბრალო სამხედრო მეტაფორა აღარ არის. აგათია აღწერს კონკრეტულ საინჟინრო სამუშაოებს, რომლებიც აუცილებელი იყო ჯარის გადაადგილების უზრუნველსაყოფად.
აქ კითხვა სრულიად ლოგიკურია:
თუ ფაზისი ფოთის ტერიტორიაზე მდებარეობდა, რატომ არ ჩანს აგათიას სამხედრო თხრობისას ის უზარმაზარი ჭაობიანი სივრცე, რომელიც ფოთისა და რიონის დელტის ბუნებრივ გარემოს წარმოადგენს და პირიქით, რატომ იკვეთება წყაროში ფაზისთან კლდეები?
ეს ნამდვილად მოითხოვს პასუხს.
აგათიას აღწერა ფაზისის მიდამოებში არსებული კლდეების, ნაპრალების, ჩამონგრეული ადგილებისა და გზების საინჟინრო მომზადების შესახებ რთულად თავსდება ფოთის დელტურ–ჭაობიან ლანდშაფტში და მოითხოვს დამატებით გეოგრაფიულ ახსნას.
ეს მტკიცე მეცნიერული არგუმენტია.
3. განსაკუთრებით საინტერესოა ცნობა „2000 მუშის“ შესახებ
მნიშვნელოვანი საკითხია:
ფაზისის მიდამოებში 2000 სპარსელი მუშა მუშაობდა კლდეების დასანგრევად, ჩამონგრეული და ნაპრალებიანი ადგილების გასასწორებლად.
აქ უკვე უნდა დავსვათ კითხვა:
რა ტიპის რელიეფს სჭირდება 2000 ადამიანის მობილიზება გზის გასასწორებლად?
თუ საქმე მხოლოდ ჭაობს ეხება, მაშინ ბუნებრივად მოველოდით სხვა ტიპის სამუშაოებს:
- ხის ხიდებს;
- ფიცრულ გზებს;
- ჯებირებს;
- არხების გადაკეტვას ან გადაყვანას;
- ჭაობის ამოშრობას;
- ქვაყრილებს;
- მიწისა და ხის მასალით გზის ამაღლებას.
მაგრამ აგათიას აღწერაში აქცენტი სხვა რამეზეა:
ჩამონგრეული ადგილები → ნაპრალები → კლდეების მოშორება → თხრილების ამოვსება → ტყის გაკაფვა.
ეს უფრო ჰგავს მთაგორიანი და კლდოვანი რელიეფის სამხედრო გზად გარდაქმნას, ვიდრე დელტის ჭაობის გადალახვას.
3 ა. ფაზისთან კლდეებს ადასტურებს პროკოფიც
kldeebi fazisTan
პროკოფი წერს- `lazike yvelgan, mdinare fazisis rogorc aqeTa,
ise iqeTa mxareze _ gauvalia. qveynis orsave mxares uzarmazari kldeebia,
romelnic iq did manZilze viwrobebs qmnian. aseT gzebs romaelebi
`klisurebs~ uwodeben elinuri gamoTqmiT~
(georgika 2, 1965 gv. 102).
4. კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი კონტრასტი გვაქვს
აგათია და პროკოპი ლაზიკის ომებს ძალიან დეტალურად აღწერენ.
მათთან გვხვდება:
მთები — კლდეები — ტყეები — ხეობები — გზები — მდინარეები — ზღვისპირა ბრძოლები — ციხეები.
მაგრამ ჭაობი არ არის გამოყენებული როგორც სამხედრო–გეოგრაფიული დაბრკოლება.
ეს მნიშვნელოვანი დაკვირვებაა.
აგათიას მიერ ფაზისის სამხედრო–გეოგრაფიული გარემოს დეტალური აღწერა შეიცავს კლდოვანი, ნაპრალებიანი, ტყიანი და გზების საინჟინრო მომზადებისათვის რთული რელიეფის ნიშნებს, მაგრამ არ შეიცავს იმ მასშტაბის ჭაობიან დაბრკოლებას, რომლის არსებობასაც ფოთის დელტაში მდებარე ქალაქის სამხედრო ოპერაციებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა უნდა ჰქონოდა.
5. არგუმენტი
ერთმანეთთან დავაკავშიროთ სამი სხვადასხვა სახის წყარო:
I. ისტორიული წყარო
აგათია და პროკოფი — კლდეები, ნაპრალები, ჩამონგრეული ადგილები, გზების გაწმენდა.
II. სამხედრო ლოგიკა
თუ ტერიტორია დიდი ჭაობით იყო დაფარული, ჯარის გადაადგილებისათვის საჭირო საინჟინრო სამუშაოების ტიპი სხვაგვარი უნდა ყოფილიყო.
III. გეომორფოლოგია
ფოთის თანამედროვე ტერიტორია მდებარეობს რიონის დელტისა და კოლხეთის დაბლობის დაბალ, ალუვიურ–ჭარბტენიან ზონაში, სადაც ბუნებრივი კლდოვანი რელიეფის არსებობა პრობლემურია.
დასკვნა
წყაროები, სამხედრო ლოგიკა და გეომორფოლოგია მიუთითებს, რომ ბიზანტიური ფაზისის სამიტროპოლიტოს ადგილსამყოფელი უნდა ვეძიოთ არა ფოთთან ანდა მის გარშემო ვრცელ ჭაობებში, არამედ ისეთ ბიზანტიურ ცივილურ ცენტრებში, როგორიც იმ დროისათვის იყო რიზე-ათინას მახლობელი რეგიონი. ხოლო, დასავლეთ საქართთველო, ძველი ქართული წყაროების ცნობით, იმთავითვე ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა, ამიტომაც წერდა რუის ურბნისის კრების დადგენილება – ანდრია მოციქულმა იქადაგა “ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა”, ხოლო, წმიდა ნინომ განანათლა “ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა”