აკად. უდალცოვასა და მიტრ. ანანია ჯაფარიძის საპირისპირო თეორიები
მარიამ ოკრიბელაშვილი
რუის-ურბნისის საკანონმდებლო კრება დაბეჯითებით მიუთითებს, რომ დასავლეთ საქართველო ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა მოციქულების ეპოქიდანვე, მაგალითად, რუის ურბნისის საეკლესიო კრების ძეგლისწერა წერს – წმ. ანდრია მოციქულმა იქადაგა “ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა”, ანუ მისი სამოციქულო ღვაწლის სფეროს სრულიად საქართველო წარმოადგენდა, როგორც დასავლეთი, ისე აღმოსავლეთი ნაწილი. ხოლო ქართველი ერი (როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოში) ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში მე-4 საუკუნიდანვე შედიოდა, ამიტომ წერს ძეგლისწერა – წმიდა ნინომ მოაქცია “ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა”.
ეს მტკიცება მიუღებელი აღმოჩნდა ავტოკეფალიის დაკარგვის შემდეგ, განსაკუთრებით კი ათეისტურ ეპოქაში, როდესაც იმპერიის უმაღლესი სამეცნიერო დაწესებულებების მუშაკებს დაავალეს ეკლესიის ისტორიის შესბამისად კვლევა.
ერთი ასეთს წარმოადგენდა ზინაიდა უდალცოვა (З. В. Удальцова; 1918 — 1987), გამოჩენილი საბჭოთა ისტორიკოსი-მედიევისტი, სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი. იგი, ვითარცა უმაღლესი დონის სპეციალისტი სათავეში ჩაუდგა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტის ბიზანტიისტიკის სექციას.
სამეცნიერო წვლილი:
ამტკიცებდა რომ დასავლეთ საქართვლოსა და აფხაზეთს არ ჰქონია კავშირი ქართულ ეკლესიასთან და ჰქონდა მხოლოდ ბიზანტიასთან. ეს ნარატივი ასახავს იმ სამეცნიერო-პოლიტიკურ ტენდენციას, რომელიც საბჭოთა პერიოდში მოსკოვის ისტორიოგრაფიულ სკოლაში ჩამოყალიბდა.
ამ თეორიის არსი და კონტექსტი რამდენიმე ძირითად პუნქტად იყოფა:
1. ბიზანტიური იურისდიქციის აბსოლუტიზაცია
ზ.უდალცოვა და საბჭოთა ბიზანტიისტიკის სკოლა აქცენტს აკეთებდნენ ადრეულ შუა საუკუნეებზე (VI-VIII სს.), როდესაც დასავლეთ საქართველო (ლაზიკა და აბაზგია) პოლიტიკურად და რელიგიურად ბიზანტიის იმპერიის ძლიერ გავლენას განიცდიდა. მათი მტკიცებით, ბიზანტიური საეკლესიო ნუსხების (Notitiae Episcopatuum) მიხედვით, დასავლეთ კავკასიის საეპისკოპოსოები არა ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში, არამედ, კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს დაქვემდებარებაში შედიოდნენ.
საბჭოთა ისტორიკოსები ამ ფაქტს იყენებდნენ იმის დასამტკიცებლად, რომ რეგიონს აღმოსავლეთ საქართველოსთან (მცხეთის საკათალიკოსოსთან) კავშირი არ ჰქონდა.
2. პოლიტიკური მოტივაცია და ქართული კვალის იგნორირება
ეს თეორია ემსახურებოდა სააბჭოთა იმპერიულ პოლიტიკას, რომლის მიზანიც იყო საქართველოსა და მისი ავტონომიური რეგიონების ისტორიული და კულტურული გათიშვა.
უდალცოვა და მისი კოლეგები განზრახ უმცირებდნენ მნიშვნელობას ან საერთოდ უგულებელყოფდნენ მომდევნო პერიოდს (IX-X საუკუნეებიდან მოყოლებული თითქმის 1000 წლის მანძილზე, მე-19 ს.-მდე), როდესაც აფხაზეთის საკათალიკოსო სრულად მოექცა ქართულ საეკლესიო, კულტურულ და ენობრივ სივრცეში.
- უგულებელყოფდნენ იმ ფაქტს, რომ ერთიან ქართულ სახელმწიფოში „აფხაზთა და ქართველთა მეფის“ ტიტული სწორედ ერთიანი კულტურული და მართლმადიდებლური სივრცის მტკიცებულება იყო, სადაც ღვთისმსახურების, არქიტექტურისა და ლიტერატურის ენა ქართული გახლდათ.
3. თანამედროვე სეპარატისტული პროპაგანდის საფუძველი
უდალცოვასა და სხვა საბჭოთა ისტორიკოსების ეს ძველი ნაშრომები დღესაც აქტიურად გამოიყენება აფხაზი სეპარატისტებისა და პროპაგანდისტების მიერ.
ამ თეორიის გაბატონებისას, მე-20 ს. დასაწყისში, საბჭოთა მეცნიერებმა მიზანმიმართულად უარყვეს მსოფლიო დონის ბიზანტისტის ნ. ადონცის მიერ წამოყენებული თეორია, რომ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს ლაზიკის ეპარქია მოიცავდა არა დასვლეთ საქართველოს, არამედ ლაზისტან-ჭანიკას, შეასაბამისად, დასავლეთ საქართველო, იმთავითვე ქართული ეკლესიიის იურისდიქციაში შედიოდა. ცხადია, მათ მიერ იგნორირებული იქნა ქართული წყაროები.
ამჟამად უკვე, ოფიციალურად მიიჩნევა, რომ დასავლეთ საქართველო კონსტანტინოპოლის იურისდიქცაიაში მე-4 საუკუნიდანვე შედიოდა. რაც წარმოადგენს ქართული წყაროებისა და ნ. ადონცის კვლევათა სრულ უგულებელყოფას.
სახელოვანი ბიზანტისტის, სანკტ-პეტერბურგისა და ბრიუსელის უნივერსიტეტების პროფესორი, დოქტორ ნიკოლოზ ადონცის კომპეტენცია ეყრდნობოდა იმას, რომ ის იდეალურად ფლობდა ბერძნულ და ლათინურ წყაროებს. მისი ვერსია ხსნის უდიდეს კანონიკურ წინააღმდეგობას: თუკი დასავლეთ საქართველოს ეპარქიები კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს ემორჩილებოდა, როგორ ახერხებდა პატრიარქი მათ მართვას, როდესაც VI საუკუნეში ნოქალაქევსა და ჩრდილოეთ ეგრისში ირანის ჯარები იდგნენ? ამასთანავე, პონტოს ეპისკოპოსების იურისდიქცაია ვერ წვდებოდა ისეთ შორეულ მხარებს, როგორიც იყო, მაგალითად, აფხაზეთი.
მაგრამ, თუკი კათედრები ტრაპიზონსა და ერზურუმს შორის, უშუალოდ ბიზანტიის მიერ დაცულ ტერიტორიაზე (პონტოში) მდებარეობდა, მაშინ მათი მართვა კონსტანტინოპოლიდან სრულიად უსაფრთხო და ლოგიკური იყო.
ნ.ადონცი, კონკრეტულ ლოკალიზაციასაც იძლეოდა თუ სინამდვილეში სად მდებარეობდნენ როდოპოლისის, საისინის, პეტრასა და ზიგანას კათედრები – ნ. ადონცის მტკიცებით ყველა ისინი ლოკალიზდებიან არა დასავლეთ საქართველოში, არამედ ტრაპეზუნტის რეგიოში, ლაზისტანში,
ნ. ადონცის შემდეგ ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად დასავლეთ საქართველლოსა და ლაზიკის ეკლესიის ისტორიას ათწლეულების მანძილზე იკვლევდნენ პროფესორი გურამ გრიგოლია და მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე.
საბჭოური საეკლესიო თეორიისაგან სრულიად განსხვავდება პროფ. გ. გრიგოლიას, მიტრ. ანანიასა და სხვათა კვლევები, მათ, ნ. ადონცის მსგავსად დაასკვნეს, რომ Notitiae Episcopatuum-ის როდოპოლისი, საისინი, ზიგანა და პეტრას საეპისკოპოსოები მდებარეობდნენ არა დასავლეთ საქართველოში არამედ ამჟამინდელ ლაზისტანში, ანუ ტრაპეზუნტის რეგიონში, ეს თეორია ეწინააღმდეგება ზ.უდალცოვას, ამიტომაც ძალზე ჩახშობილი და უცნობია
ეს არის ქართული და საერთაშორისო ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და რევოლუციური სამეცნიერო ალტერნატივა, რომელიც საფუძვლიანად ანგრევს უდალცოვასა და სხვა საბჭოთა ბიზანტიოლოგების პოლიტიზებულ კონცეფციას.
ამ თეორიას, საფუძველი ჩაუყარეს რუის-ურბნისის კრების მამებმა , და ის, სხვადასხვა დროს, ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად, განავითარეს დიდმა ბიზანტიოლოგმა ნიკოლოზ ადონცმა, პროფესორმა გურამ გრიგოლიამ და მიტროპოლიტმა ანანია ჯაფარიძემ , მას, ლოკალიზაციის ახალი თეორია ჰქვია, თუმცა, ის გაცილებით უფრო ადრინდელია, ვიდრე ამჟამად გაბატონრბული თეორია.
ამ სამეცნიერო დაპირისპირების არსი და მიზეზები, თუ რატომ ხდებოდა მისი ჩახშობა, რამდენიმე პუნქტად შეგვიძლია დავყოთ:
1. გეოგრაფიული ლოკალიზაციის რევოლუცია
საბჭოთა ოფიციალური ისტორიოგრაფია ამტკიცებდა, რომ ბიზანტიურ საეკლესიო ნუსხებში (Notitiae Episcopatuum) მოხსენიებული ლაზიკის სამიტროპოლიტოს კათედრები (ფაზისი, როდოპოლისი, საისინი, ზიგანა, პეტრა) დღევანდელი დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე (ქუთაისი, ცაიში, ნოქალაქევი და ა.შ.) მდებარეობდა. ამით იქმნებოდა ილუზია, რომ მთელი დასავლეთ საქართველო ბიზანტიის საეკლესიო პროვინცია იყო.
ნ. ადონცის, გ. გრიგოლიასა და მიტროპოლიტ ანანიას კვლევებმა კი აჩვენა:
- სხვა გეოგრაფიული არეალი: ეს საეპისკოპოსოები რეალურად მდებარეობდნენ ისტორიულ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში (ლაზეთში/ჭანეთში) და ტრაპეზუნტის (ტრაპიზონის) მიმდებარე რეგიონში (დღევანდელი თურქეთის ტერიტორია).
- უძველესი ქართული ეკლესიის ავტონომია: თუკი ბიზანტიური საეპისკოპოსოები ლაზისტანში/ტრაპეზუნტში მდებარეობდა, ეს ნიშნავს, რომ უშუალოდ დასავლეთ საქართველოს შიდა ტერიტორიებზე (გურია-ეგრისსა, არგვეთსა და აფხაზეთში) ბიზანტიას საეკლესიო მმართველობა არ ჰქონია. შესაბამისად, იქ ადრეული საუკუნეებიდანვე მოქმედებდა ადგილობრივი, იბერიის (მცხეთის) საეკლესიო იურისდიქცია, ანუ ერთიანი ქართული საეკლესიო სივრცე.
2. რატომ ახშობდა საბჭოთა მოსკოვი ამ თეორიას?
უდალცოვა და საბჭოთა სამეცნიერო ელიტა ამ კვლევებს იმიტომ კი არ დევნიდნენ, რომ ისინი მეცნიერულად სუსტი იყო, არამედ იმიტომ, რომ ეს თეორია აშკარად ეწინააღმდეგებოდა საბჭოთა იმპერიის პოლიტიკურ დაკვეთას:
- იდეოლოგიური დარტყმა: თუ დამტკიცდებოდა, რომ ბიჭვინთისა და ცხუმის კათედრები ადრეულ შუა საუკუნეებში ბიზანტიის საეკლესიო დანამატები კი არ იყვნენ, არამედ ქართულ მართლმადიდებლურ სამყაროს ეკუთვნოდნენ, მაშინ აფხაზეთის „ქართული სივრციდან ხელოვნურად მოწყვეტის“ მითი თავზე დაემხობოდათ.
- ცენზურა: გურამ გრიგოლიასა და სხვა ქართველ მეცნიერთა ნაშრომებს მოსკოვურ გამოცემებში (მაგალითად, იმავე უდალცოვას ჟურნალში „ბიზანტიის დროით“) გზას განზრახ უკეტავდნენ. მათ ბრალს სდებდნენ „ნაციონალიზმსა“ და „ისტორიის გადაწერის მცდელობაში“.
3. თეორიის მნიშვნელობა დღეს
ეს კვლევები დღესაც უმნიშვნელოვანეს იარაღს წარმოადგენს სეპარატისტული ისტორიული ფალსიფიკაციის წინააღმდეგ. ისინი ამტკიცებენ, რომ:
- აფხაზეთი არასოდეს ყოფილა საქართველოსგან იზოლირებული „საკუთრივ ბიზანტიური“ რელიგიური კუნძული.
- ქართული ეკლესიის იურისდიქცია ამ რეგიონში ეფუძნება არა გვიანდელ „დაპყრობებს“, არამედ ქრისტიანობის გავრცელების პირველივე საუკუნეების ორგანულ, კულტურულ და ეთნიკურ ერთიანობას.
მაშინ, როცა საბჭოური ისტორიოგრაფიის თანახმად აფხაზეთი იყო საქართველოსგან იზოლირებული „საკუთრივ ბიზანტიური“ რელიგიური კუნძული და ქართული ეკლესიის იურისდიქცია ამ რეგიონში ეფუძნება გვიანდელ მე-9 ს. შემდეგ „დაპყრობებს“,
მიუხედავად ამისა, აღნიშნული საბჭოთა თეორია, საქართველოში განივრცო. ამიტომ, ჩვენი ოფიციალური ისტორიოგრაფია წერს “ლაზიკის ეპარქიის ცენტრი ფაზისის სამიტროპოლიტო კათედრა იყო და ოთხ საეპისკოპოსოს აერთიანებდა [როდოპოლისი (ვარდციხე), საისი/საისენე (ცაიში), პეტრა (ციხისძირი), ზიგანევი (ძიღანევი/გუდაევა)”
ამ ოფიციალური განსაზღვრების შესაბამისად, დასავლეთ საქართველო (ვარციხე, ცაიში, ციხისძირი და გუდაყვა), კონსტანტინოპოლის საპატრაიარქოს ექვემდებარებოდა მე-4 საუკუნედან, თითქმის მე-10 საუკუნემდე ანუ დაახლოებით 600 წლის მანძილზე და მხოლოდ შემდეგ აღმოჩნდა ქართული ეკლესიის შემადგენლობაში, ანუ კონსტანტინოპოლის კანონიკური იურისდიქცაია, დაახლოებით მე-10 საუკუნეში, შეულახავს ქართულ ეკლესიას და მისი სამრევლო გაუთავისებია.
ეს არასწორი თეორია, თავის იარაღად აიღეს აფხაზმა (აფსუა) საეკლესიო სეპარატისტებმა და თავიანთ კონსტანტინოპლისადმი მიმართულ მუდმივ საჩივრებში მოითხოვენ, რათა დაცულ იქნას მესამე მსოფლიო საეკლესიო კრების მე-8 კანონი, რომლის თანახმადაც, უკანონოა ერთი საპტრიარქოს შეიჭა მეორეს იურისდქციაში, და თუ ასე მოხდება, უნდა აღსდგეს თავადაპირველი იურისდიქცია. ითხოვენ, ვინაიდან ქართული ეკლესია შეიჭრა დასავლეთ საქართველოს კონსტანტინოპოლურ იურისდიქციაში, (მე-9 ს. შემდეგ), ამიტომაც საჭიროა, ამ არაკანონიკური ქმედების გამო ამოქმედდეს შესაბამისი საეკლესიო კანონი, კერძოდ, III მსოფლიო საეკლესიო კრების მე-8 კანონი. მის შესაბამისად, კონსტანტინოპოლმა სამომავლოდ უნდა აღიდგინოს თავისი კანონიერი იურისდიქცია დასავლეთ საქართველოში, რაც, საბოლოოდ, მათი აზრით, საფუძველი გახდება აფხაზეთის ეკლესიური აღიარებისა.
განვიხილოთ აღნიშნული თეორიები და მათი წყაროები.
იუსტინიანეს ეპოქის ე.წ. „ფსევდო-ეპიფანეს ნოტიციაში“ ლაზიკის ახალშექმნილ მიტროპოლიას ოფიციალურად დაექვემდებარა ოთხი სუფრაგანული (ქვემდებარე) საეპისკოპოსო კათედრა: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/29071
- ზიგანას საეპისკოპოსო (ნ. ადონცის მიხედვით ქ. არგიოპოლისი ლაზიკაში (გუმუშხანე), ს. ყაუხჩიშვილის მიხედვით – გუდავა, ოჩამჩირის რაიონი);
- როდოპოლისის საეპისკოპოსო, (ს. ყაუხჩიშვილის მიხედვით – ვარციხე, ქუთაისთან, ნ. ადონცის მიხედვით პუნქტი ამჟამინდელ სუმელას მონასტერთან);
- საისინის საეპისკოპოსო (ნ. ადონცის მიხედვით ახლოს ზიგანასთან, ქართულ საისტორიო მეცნიერებაში გაიგივებულია ცაიშთან);
- პეტრას საეპისკოპოსო (ნ. ადონცის კვლევით, კლდოვანი ადგილი ქ. ბაიბურდთან, ს. ყაუხჩიშვილის მიხედვით – ციხისძირი, აჭარა)
ს. ყაუხჩიშვილის თეორიას ასუსტებს ფაქტი იმისა, რომ, ლაზიკის დედაქლაქდ მიიჩნეულ არქეოპოლისი, არსებული საეკლესიო წესის შესაბამისად, უნდა ყოფილიყო სამიტროპოლიტო ცენტრი, რაც წყაროებით არ დასტურდება.
აღსანიშნავია, რომ ნ. ადონცი არ ათავსებდა პეტრას საეპისკოპოსოსს ზღვისპირა ციხე-სიმაგრეში-პეტრაში, რომელიც იუსტინიანეს ეპოქაშივე დაინგრა, არამედ, ქ. ბაიბურდთან.
ამ საკითხების რკვევიას ნ. ადონცი ყველაზე მეტად იყო კომპეტენტური. ის სხვაგავარად ამტკიცებდა, კერძოდ, მისი კვლევით, ზიგანას კათედრა მდებარეობდა არა აფხაზეთში, არამედ გუმუშხანესთან, ძველ არგიოპოლისში, ზიგანას უღელტეხილზე, იმ საერთაშორისო გზის პირას, რომელიც აერთებდა ტრაპეზუნტს თეოდოსიოპოლთან, იქვე საისინის კათედრა, პეტრას კათედრა კლდოვან ბაიბურდში, ხოლო როდოპოლისი-სუმელას მონასტერთან, შესაბამისად, ეკლესიურად, ფაზისის კათედრა, ფაზარ/ათინასთან , რიზესთან ახლოს.
ნიკოლოზ ადონცის საისტორიო-გეოგრაფიული კონცეფციის თანახმად, იუსტინიანეს ეპოქის საეკლესიო კათედრები და ტოპონიმები (როგორიცაა ზიგანა, საისინი, პეტრა, როდოპოლისი და ფაზისი) ტრადიციული ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთის ნაცვლად, სამხრეთ პონტოსა და ანატოლიის სტრატეგიული გზებისა და მაგისტრალების გასწვრივ იყო განთავსებული. ეს კომპლექსური მეთოდი ეფუძნება რომის იმპერიის ადმინისტრაციულ სტრუქტურას, სამხედრო ლოგისტიკასა და გზათა ქსელების შეჯერებას.
ნიკოლოზ ადონცის (Nikolas Adontz) ეს რევოლუციური ჰიპოთეზა, რომელიც მან თავის ფუნდამენტურ ნაშრომში „სომხეთი იუსტინიანეს ეპოქაში“ (1908 წ.) ჩამოაყალიბა, მართლაც ერთ-ერთი ყველაზე ლოგიკური და არგუმენტირებული ალტერნატიული ხედვაა ბიზანტიურ-ქართულ საისტორიო გეოგრაფიაში.
ადონცის თეორია არ ეთანადებოდა საეკლესიო კათედრების ამჟამად აღიარებულ, უკვე ტრადიციულ განლაგებას (ფოთი, ვარციხე, ცაიში, გუდავა, ციხისძირი). მისი მთავარი არგუმენტი იყო ის, რომ ბიზანტიური ადმინისტრაციული და საეკლესიო სისტემა ყოველთვის მიჰყვებოდა იმპერიის რეალურ, სამხედრო-სტრატეგიულ და სავაჭრო მაგისტრალებს.
როგორ ასაბუთებდა ადონცი თითოეული ამ კათედრის მდებარეობას სამხრეთ პონტოსა და ჭანეთში? (თანამედროვე ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთი):
1. ზიგანა (Zagana / Ziganis) — ზიგანას უღელტეხილი
- ტრადიციული ვერსია: გუდავა (აფხაზეთი).
- ადონცის არგუმენტი: ბიზანტიურ საგზაო რუკებზე (Itinerarium Antonini და Tabula Peutingeriana) პირდაპირ ფიქსირდება პუნქტი Zagana. ეს არის ზიგანას უღელტეხილი (Zigana Pass), რომელიც მდებარეობს ტრაპიზონიდან გუმუშხანესა და ბაიბურდისკენ მიმავალ უმნიშვნელოვანეს საერთაშორისო გზაზე. ეს გზა აკავშირებდა შავ ზღვას თეოდოსიოპოლთან (ერზურუმთან) და სპარსეთთან. ადონცის აზრით, აქ საეპისკოპოსოს გახსნა იუსტინიანეს მხრიდან ამ უღელტეხილზე კონტროლისა და აქ გამავალი ქრისტიანი ვაჭრებისა თუ სამხედროების სულიერი მფარველობის მიზნით მოხდა.
2. პეტრა (Petra) — ბაიბურდის კლდოვანი ციხე
- ტრადიციული ვერსია: ციხისძირი (აჭარა).
- ადონცის არგუმენტი: საეპისკოპოსო კათედრა მდებარეობდა არა პროკოპი კესარიელის მიერ აღწერილ ზღვისპირა ციხე-ქალაქ პეტრაში, არამედ ბაიბურდის (პეტრას) ციხესთან ახლოს. ჭანეთის მთებში მდებარე ბაიბურდი (Baiburt). ბაიბურდის ციხე სწორედ კლდოვან პლატოზეა აღმართული და წარმოადგენდა სტრატეგიულ კვანძს, რომლის გამოც ბიზანტია და ირანი მუდმივად ომობდნენ. იუსტინიანემ სწორედ ეს ცენტრი აამაღლა საეპისკოპოსო რანგში.
3. როდოპოლისი (Rhodopolis) — სუმელას მონასტრის მიდამოები
- ტრადიციული ვერსია: ვარციხე (იმერეთი).
- ადონცის არგუმენტი: ბერძნული ტოპონიმი Rhodopolis (ვარდების ქალაქი) ადონცის მიერ ლოკალიზებულია ტრაპიზონის სამხრეთით, მდინარე პრიტანისის ხეობაში, სადაც მოგვიანებით განთქმული სუმელას მონასტერი (Sumela Monastery) აღმოცენდა. მისი აზრით, ამ რეგიონში ჯერ კიდევ VI საუკუნეში არსებობდა მყარი სამონასტრო და საეკლესიო ბირთვი, რომელიც იუსტინიანემ ოფიციალურ საეპისკოპოსოდ აქცია.
4. საისინი (Saisinoi) და ფაზისი (Phasis)
- საისინი ადონცის მიერ განიხილებოდა არა როგორც სამეგრელოს ცაიში, არამედ როგორც ჭანეთის/მესხეთის საზღვარზე მდებარე ერთ-ერთი პუნქტი (შესაძლოა ისტორიული შავშეთ-კლარჯეთის ან ხალდიის პროვინციის ნაწილი).
- შესაბამისად, თავად ფაზისის მიტროპოლია, რომელიც ამ ოთხ სუფრაგანს მართავდა, ადონცის სისტემაში ინაცვლებს სამხრეთით – რიზესა და ათინას (თანამედროვე პაზარი) მიდამოებში, სადაც მდინარე ფაზისის (ჭოროხის) შესართავთან და მიმდებარე საზღვაო ზოლზე ბიზანტიას უშუალო და მყარი ადმინისტრაციული კონტროლი ჰქონდა.
რატომ არის ადონცის თეორია მნიშვნელოვანი?
ცნობილია, ნიკოლოზ ადონცის სამეცნიერო პოლემიკა ნიკო მარის სკოლასთან და თავად ნიკო მართან.
ადონცი, როგორც დასავლური, პოზიტივისტური და მკაცრი კრიტიკული სკოლის წარმომადგენელი, ხშირად უპირისპირდებოდა ნიკო მარის გვიანდელ, ფართომასშტაბიან და ზოგჯერ ზედმეტად თეორიულ ჰიპოთეზებს.
ნიკო მარისა და ნიკოლოზ ადონცის მეცნიერულმა დაპირისპირებამ, მათმა მეთოდოლოგიურმა სხვაობამ და კვლევებმა გავლენა მოახდინა ქართულ საისტორიო სკოლაზე, განსაკუთრებით მის ფუძემდებელზე — ივანე ჯავახიშვილზე.
მას შემდეგ, რაც მარის თეორიამ უკიდურესი, არამეცნიერული ფორმები მიიღო (რასაც ადონცი მწვავედ აკრიტიკებდა), ჯავახიშვილმა ნელ-ნელა კორექტირება მოახდინა და დისტანცირება დაიწყო მარის რადიკალური ენათმეცნიერული იდეებისგან. ადონცის მსგავსად, ჯავახიშვილიც მიხვდა, რომ ისტორიული კვლევა ვერ დაეფუძნებოდა მარის სპეკულაციურ ლინგვისტურ სქემებს და დაბრუნდა მკაცრ, პოზიტივისტურ წყაროთმცოდნეობით ნიადაგზე.
ნიკოლოზ ადონცის მონუმენტურმა ნაშრომმა „სომხეთი იუსტინიანეს ეპოქაში“ (1908 წ.) ერთგარი სტიმული მისცა ივანე ჯავახიშვილს, რათა ფუნდამენტურად შეესწავლა ქართული ფეოდალიზმის სტრუქტურა.
- ადონცმა სომხური ფეოდალიზმი (ნახარარული სისტემა) აღწერა როგორც გენეალოგიური, სისხლისმიერ-საგვარეულო პრინციპზე დაფუძნებული ინსტიტუტი.
- ამის საპასუხოდ და პარალელურად, ჯავახიშვილმა თავის ნაშრომში „ქართული სამართლის ისტორია“ დააზუსტა, რომ ქართული ფეოდალიზმი („პატრონყმობა“) თვისებრივად განსხვავდებოდა სომხურისგან. ქართულ სისტემაში წამყვანი იყო ვასალიტეტის, ტერიტორიული და სახელშეკრულებო ურთიერთობები (დასავლეთევროპული მოდელის მსგავსად), და არა სუფთა სისხლისმიერ-საგვარეულო კლანურობა.
- ადონცის კვლევამ ჯავახიშვილს დაანახა საჭიროება, გამოეყო ქართული სოციალური რეალიები და არ მოექცია ისინი საერთო, „აღმოსავლურ“ ან „კავკასიურ“ შაბლონში, რისკენაც ნიკო მარის სკოლა იყო მიდრეკილი.
ივანე ჯავახიშვილმა თავის გენიალურ ნაშრომში „ძველი ქართული საისტორიო მწერლობა“ (1916 წ.) გამოიყენა ისეთივე მკაცრი, ევროპული კრიტიკული მეთოდოლოგია, რასაც ადონცი მიმართავდა.
- ივანე ჯავახიშვილმა კი ეს მეთოდოლოგიური ბრძოლა გამოიყენა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის წიაღში ეროვნული, დამოუკიდებელი და ევროპული ყაიდის ქართული საისტორიო სკოლის შესაქმნელად, რომელიც თავისუფალი იყო როგორც მარის გვიანდელი მისტიციზმისგან, ისე ადონცის ხშირად ვიწრო-ნაციონალური (არმენოცენტრისტული) აქცენტებისგან.
ტარიელ ფუტკარაძემ გამოიკვლია, რომ ძველი მეგობრობა ნ. მარსა და ივ. ჯავახიშვილს შორის უდიდეს სამეცნიერო მტრობაში გადაიზარდა, 1918 წლის შემდეგ,
რა იყო ამის მიზეზი?
პროფესორ ტარიელ ფუტკარაძის (და ია ვაშაკიძის) ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაშრომი — „ქართველოლოგიის ორგვარი დაგეგმვა 1917–1935 წლებში“ — დეტალურად აანალიზებს იმ მიზეზებს, რის გამოც ნიკო მარისა და ივანე ჯავახიშვილის მრავალწლიანი მეგობრობა და თანამშრომლობა 1918 წლიდან ღრმა და მწვავე სამეცნიერო-პოლიტიკურ დაპირისპირებაში გადაიზარდა.
- ივანე ჯავახიშვილის ხედვა: მას სურდა დამოუკიდებელი, ეროვნული, წმინდა ქართულენოვანი უნივერსიტეტის შექმნა, რომელიც საფუძველს ჩაუყრიდა ქართულ საისტორიო და ენათმეცნიერო სკოლას.
- ნიკო მარის პოზიცია: მარი კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა თბილისში დამოუკიდებელი ქართული უნივერსიტეტის გახსნას. მას მიაჩნდა, რომ კავკასიოლოგიის ცენტრი რუსეთში (პეტერბურგში) უნდა დარჩენილიყო, ხოლო თბილისში თუ გაიხსნებოდა, ის რუსული უნივერსიტეტის ფილიალი ან რუსულენოვანი კავკასიოლოგიური ინსტიტუტი უნდა ყოფილიყო. მარი ღიად დაუპირისპირდა ჯავახიშვილის ამ „ვიწრო-ნაციონალურ“ (მისი შეფასებით) პროექტს.
- ნიკო მარის იდეოლოგია:
- საბჭოთა რეჟიმის დამყარების შემდეგ, მარის ეს იდეები (რომლებსაც საბჭოთა ხელისუფლება მხარს უჭერდა) საფრთხეს უქმნიდა ქართველი ერის ერთიანობას, რადგან ნიადაგს ამზადებდა კუთხური იდენტობების წახალისებისა და ქართველი ერის ხელოვნური დანაწევრებისთვის (რასაც რუსეთის იმპერიული პოლიტიკა ყოველთვის ცდილობდა).
- ივანე ჯავახიშვილის პოზიცია: ჯავახიშვილი იცავდა ქართველურ ენათა საერთო ფესვებისა და ერთიანი ქართული კულტურულ-ეთნიკური სივრცის იდეას. ის ხედავდა, რომ მარის თეორიები მეცნიერულ ჩარჩოებს სცილდებოდა და პოლიტიკურ იარაღად იქცეოდა.
1921 წელს საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ, ნიკო მარი ბოლშევიკური რეჟიმის უპირველესი იდეოლოგი გახდა არა მხოლოდ ენათმეცნიერებაში (მისი მოძღვრება ოფიციალურ მარქსისტულ ენათმეცნიერებად გამოცხადდა).
- ნ. მარიმ თავისი გავლენა გამოიყენა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და პირადად ივანე ჯავახიშვილის წინააღმდეგ.
- ფუტკარაძის მიერ შესწავლილი მასალები აჩვენებს, რომ ნ.მარი მონაწილეობდა ე.წ. „ანტისაუნივერსიტეტო კამპანიაში“. მისი სკოლის წარმომადგენლები ჯავახიშვილსა და მის თანამებრძოლებს „ბურჟუაზიულ ნაციონალიზმში“ სდებდნენ ბრალს. სწორედ ამ იდეოლოგიური ზეწოლის შედეგი იყო, რომ 1926 წელს ივანე ჯავახიშვილი თსუ-ს რექტორის თანამდებობიდან გადააყენეს.
ტარიელ ფუტკარაძის დასკვნით, ეს არ იყო უბრალო პირადი უთანხმოება, არამედ გეოპოლიტიკური და საგანმანათლებლო ღერძების დაპირისპირება: ჯავახიშვილი ქმნიდა დამოუკიდებელ, დასავლური ტიპის ეროვნულ სამეცნიერო სკოლას თბილისში, ხოლო ნიკო მარი, იქცა საბჭოთა იმპერიული პოლიტიკის ინსტრუმენტად, რომელსაც ქართული მეცნიერების რუსულ ორბიტაზე დაბრუნება სურდა.
საბჭოთა ხელისუფლებამ ნიკო მარის „იაფეტური თეორია“ (მოგვიანებით „ახალი მოძღვრება ენის შესახებ“) ჩაიგდო ხელში, როგორც მძლავრი იდეოლოგიური და პოლიტიკური იარაღი. 1920-1930-იან წლებში ეს თეორია საბჭოთა კავშირის ოფიციალურ, სავალდებულო მარქსისტულ ლინგვისტიკად გამოცხადდა.
საქართველოს კონტექსტში, ბოლშევიკურმა რეჟიმმა მარის იდეები ქართული ეროვნული ერთიანობის შესასუსტებლად, კუთხური სეპარატიზმის გასაღვივებლად და საისტორიო სკოლის დასამორჩილებლად გამოიყენა.
- ხელისუფლების ქმედება: საბჭოთა რეჟიმმა ეს თეორია პრაქტიკაში გადაიტანა. 1920-იანი წლების ბოლოსა და 1930-იანების დასაწყისში დაიწყო კამპანია დასავლეთ საქართველოში რამდენიმე „ეროვნული უმცირესობის“ შესაქმნელად.
- შედეგები: შეიქმნა მეგრული ანბანი (ლათინურ გრაფიკაზე დაფუძნებული), დაიწყო გაზეთების ბეჭდვა მეგრულ ენაზე (მაგალითად, „ყაზახიში გაზეთი“) და იგეგმებოდა დაწყებითი განათლების ამ ენებზე გადაყვანა. მიზანი იყო ერთიანი ქართული ნაციონალური იდენტობის დანაწევრება და სამეგრელოსა თუ სვანეთის იზოლირება თბილისისგან, რაც კრემლისთვის რეგიონის მართვას გააადვილებდა. შესაბამისი იყო დამოკიდებულება ეკლესიის ისტორიის მიმართაც, ანუ, დასავლეთ საქართველოს გამოცხადება კონსტანტინოპოლურ იურისდიქციად 600 წლის განმავლობაში, ასევ, ამ წლებში, ქართიზაციის თეორიის აღზევება და სხვა.
ვინაიდან ნიკო მარის თეორია გამოცხადდა ერთადერთ „პროლეტარულ და მარქსისტულ“ მეცნიერებად, ნებისმიერი სხვა ხედვა „ბურჟუაზიულ ნაციონალიზმად“ ინათლებოდა.
- ჯავახიშვილს ბრალად დასდეს, რომ მისი კონცეფცია ერთიანი ქართველი ერისა და ეკლესიის შესახებ იყო „შოვინისტური“ და „ბურჟუაზიული“. სწორედ ამ იდეოლოგიური რეპრესიების შედეგად, ჯავახიშვილი 1926 წელს გადააყენეს უნივერსიტეტის რექტორობიდან, ხოლო 1931 წელს საერთოდ აუკრძალეს თსუ-ში ლექციების კითხვა.
3. საქართველოს ისტორიის „გაუქმება“ და კავკასიური კოსმოპოლიტიზმი
- ხელისუფლების ქმედება: რეჟიმი ხელს უწყობდა იდეას, რომ საქართველოს არ გააჩნდა თავისი გამორჩეული, ინდივიდუალური ისტორია. ქართული კულტურული მემკვიდრეობა უნდა განზავებულიყო საერთო, უფორმო „საბჭოთა კავკასიის“ კონტექსტში, რათა ქართველებს დაეკარგათ ეროვნული სიამაყის საფუძველი.
- ქართველი მეცნიერებისა და საზოგადოების წინააღმდეგობა: დასავლეთ საქართველოს ჯგუფებმა განაცხადეს, რომ მათი ერთადერთი სამწერლობო და ეროვნული ენა ქართული იყო.
- მსგავსი წინააღმდეგობა შესაძლოა გახდა მიზეზის სტალინის პოლიტიკური შემობრუნებისა: 1930-იანი წლების ბოლოს კრემლმა კურსი შეცვალა — იმპერიის შესანარჩუნებლად მას დასჭირდა მყარი, მსხვილი ეროვნული ერთეულები და არა წვრილ-წვრილი ეთნიკური ჯგუფები. საბოლოოდ, 1950 წელს თავად იოსებ სტალინმა სპეციალური სტატიით („მარქსიზმი და ენათმეცნიერების საკითხები“) ანათემას გადასცა ნიკო მარის თეორია, უწოდა მას არამეცნიერული და ვულგარული, რითაც ეს იდეოლოგიური ეპოქა ოფიციალურად დასრულდა.
- ამის მიუხედავად, ე.წ. “პიროვნების კულტის” ანუ სტალინის წარსული მემკვიდრეობის კრიტიკის შემდეგ, ქართულ საისტორიო სფეროში უკვე, 1960-იანი წლებიდან კვლავ განმტკიცდა ნ.მარის იდეები და მან ოფიციალური სახეც მიიღო (მართალია ცხადი აფიშირების გარეშე), ოღონდ სხვა სახელით. მისი ე.წ. ქართიზაციის თეორია ოფიციალურად გაბატონდა,
- ქართულმა საბჭოთა ისტორიოგრაფიამ ერთადერთ თავის მიმართულებად მიიღო ჯერ კიდევ პატკანოვისა და მარის მიერ შემუშავებული ქართიზაციის თეორია, რომლიც სრულიად ეწინააღმდეგება ძველი მემატიანეების, შემდეგ კი ალ. ხახანაშვილისა და დ. ბაქრაძის მხარდაჭერილ თეორიას, რომ ისტორიაში გამოჩენისას ანუ ქრისტეშობამდე საუკუნეებით ადრე, ქართველი ერი უკვე იყო ერთი კულტურის მატარებელი, ხოლო, მისი ერთიანი სახელმწიფო, ისტორიული საქართველო ანუ ქართლის სამეფო მეფე ფარნავაზის ეპოქიდანვე აერთიანებდა ქვეყნის ორივე, დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილებს. ეს ძველქართული საისტორიო არსებობდა ვიდრე მე-19 ს. ბოლომდე და მე-20 ს. დასაწყისამდე, როცა გამოჩნნდა პატკანოვ-მარის ქართიზაციის თეორია. ამ თეორიის თანახმად, მე-9 და მე-10 საუკუნეებამდე, ჩვენ უნდა ვილაპარაკოთ არა ერთიან ხალხზე, არამეც სხვადასხვა ტომებზე, რომელთაგანაც ერთერთმა, მცხეთის რეგიონში მცხოვრებმა ქართის ტომმა ქართული ეკლესიის მეოხებით მოიპოვა ძლიერება, შEძლო დასავლეთ საქართველოსა და კახეთის ქართიზაცია ანუ ამ რეგიონების “გაქართულება”, შესაბამისად, ერთიანი ქართველი ხალხი და კულტურა მხოლოდ მე-9 და მე-10 საუკუნეებში ჩამოყალიბდა. ეს თეორია, მისი ჩანასახშივე არსებობისას მკაცრად გააკრიტიკა ილია ჭავჭავაძემ თავის უკვდავი ქმნილებით – “ქვათა ღაღადით”, ამ თეორიას აკრიტიკებდნენ აკაკი, იაკობ გოგებაშვილი, ვაჟა და სხვანი.
- საბჭოთა დიქტატურის დამყარების შემდეგ, სამეცნიერო სფეროში ბოლშევიკური მთავრობის წამყვანმა იდეოლოგმა ნ. მარმა ისარგებლა მომენტით. მისი ძალისხმევით ქართიზაციის თეორია ერთადერთ და შეუცვლელ თეორიად გადაიქცა ქართული საბჭოთა ისტორიოგრაფიისა. შესაბამისად, ძველქართული მემეტიანეების თეორია სრულებით უგულებელყოფილ იქნა. ამიტომაც, დღესდღეობით ოფიციალური ისტორიოგრაფაი წერს – “არსებობდა ორი კულტურა დასავლეთ ქართული – კოლხური და აღმოსავლეთ ქართული – იბერიული. ფარნავაზმა ძვ.წ. IV-III საუკუნის მიჯნაზე შექმნა პირველი აღმოსავლურ-ქართული სახელმწიფო – ქართლის სამეფო” .
- ეს იწერება ქართული წყაროების, მათ შორის მეფე ფარნავაზის მემეტიანის მიერ გადმოცემული ცნობების სრული უგულებელყოფით, მაგალითად, ამ წყაროებში მუდმივი მტკიცებაა იმისა, რომ ფარნავაზმა პირველი ერთიანი ქართული სახელმწიფო ქრისტეშობამდე საუკუნეებით ადრე შექმნა ეგრისის ერისთავის ქუჯის უშუალი დახმარებითა და თანადგომით, რომ ამ სახელმწიფოში ეგრისი, სვანეთი, არგვეთი და დასავლეთ საქართველოს სხვა საერისთავოები, აღმოსავლეთ საქართველოს საერისთავოებთან ერთად წარმოადგენდნენ სამოქალაქო და სამხედრო ძლიერების საფუძვლებს, რომ ამ სახელმწიფოს ხალხს, ანუ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობას სახელმწიფოსა და საერთო ისტორიის გარდა აერთიანებდათ ერთი ენა (“არა იზრახებოდა სხვა ენა თვინიერ ქართულისა”), ერთი სარწმუნოება (არმაზის კერპის თაყვანისცემა), ერთი კულტურა (“ამან (ანუ ფარნავაზმა) შექმნა მწიგნობრობა ქართული”) და გააჩნდა ერისათვის დამახასიათებელი მრავალი ნიშანი, რასაც მემატიანე ჩამოთვლის. ასეთი იყო ჩვენი წინაპრების დამოკიდებულება საქართვლეოს ისტორიის მიმართ, რომელსაც იცავდა წმიდა ილია მართალი პატკანოვთან და ნ.მართან კამათისას. ის უარყო საბჭოთა ათეისტურმა ეპოქამ ქართიზაციის თეორიით.
- ქართიზაციის თეოორიის ნაწილია ეკლესიის რეალური ისტორიის უგულებელყოფა განსაკუთრებით დასავლეთ საქართველოსა და კახეთის მიმართ, რომ, თითქოსდა, პირველ ათასწლეულში დასავლეთ საქართველო კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს იურისდიქციაში შედიოდა ხოლო კახეთი (საინგილოსთან ერთად) თითქოსდა შედიოდა არა ქართული, არამედ ალბანეთის საკათალიკოსოს იურისდიქციაში (რამაც პრაქტიკაში ასახვა ჰპოვა დავით გარეჯისა და ქურმუხის პრობლემათა სახით, როცა ისინი ალბანურ ეკლესიებად გამოცხადდა დაინტერესებული მხარის მიერ).
საბჭოთა სამეცნიერო იდეოლოგიური ხაზი ემსახურებოდა ერთადერთ მიზანს: წაეშალათ ისტორიული ფაქტი, რომ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველო (ჭანეთი, ლაზისტანი, ტაო-კლარჯეთი), დასავლეთ საქართველო (ეგრისი, აფხაზეთი) და კახეთ-ჰერეთი ერთიანი ქართული ეთნოკულტურული ორგანიზმის განუყოფელი ნაწილები იყვნენ. საბჭოთა ისტორიოგრაფიას სურდა, ლაზიკის ეპარქია დაეტოვებინა დასავლეთ საქართველოში, რათა ამ რეგიონისთვის „არაქართული“, იზოლირებული წარსული შეექმნა, ხოლო კახეთი წარმოედგინა ალბანეთის საკათალიკოსოს იურისდიქციაში.
მიმართულება 2: გურამ გრიგოლიასა და მიტროპოლიტ ანანიას ღვაწლი
ამ ორმა მეცნიერმა სხვადასხვა პერიოდში, მაგრამ ერთიანი მიზნით, უდიდესი დარტყმა მიაყენა უდალცოვასეულ ნარატივს.
1. პროფესორი გურამ გრიგოლია — გეოგრაფიული და კარტოგრაფიული ანალიზი
გურამ გრიგოლია (ცნობილი ქართველი ისტორიკოსი და არქეოლოგი) საკითხს მიუდგა მკაცრი მეცნიერული, წყაროთმცოდნეობითი და ლოკალიზაციური თვალსაზრისით.
- მისი მიდგომა: მან დეტალურად შეისწავლა ანტიკური და ბიზანტიური გეოგრაფიული მარშრუტები (იტინერარიუმები). მან დაამტკიცა, რომ საბჭოთა ისტორიკოსები ბიზანტიურ წყაროებში მოხსენიებულ მანძილებსა და ორიენტირებს ხელოვნურად „წელავდნენ“ და „მოარგებდნენ“ დასავლეთ საქართველოს რუკას, რათა თეორია გაემყარებინათ.
- მთავარი მიგნება: გრიგოლიამ აჩვენა, რომ ლაზიკის დიდი ომების დროს (VI ს.) ბიზანტიელთა სამხედრო და საეკლესიო აქტივობები, რომლებიც იურისდიქციით იყო განმტკიცებული, შემოიფარგლებოდა ზღვისპირა ზოლითა და სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიით, ხოლო შიდა ეგრისი ინარჩუნებდა მცხეთასთან (აღმოსავლეთ საქართველოსთან) რელიგიურ კავშირს. მისი შრომები საბჭოთა ცენზურის გამო მცირე ტირაჟით იბეჭდებოდა, თუმცა დღეს ბიზანტიოლოგებისთვის სახელმძღვანელოა.
2. მიტროპოლიტი ანანია (ჯაფარიძე) — საეკლესიო ისტორიის ფუნდამენტური რეკონსტრუქცია
მიტროპოლიტმა ანანიამ (მანგლისისა და თეთრიწყაროს მიტროპოლიტი, დოქტორი) ამ თეორიას მისცა სისტემური, მრავალტომიანი სახე.
- მისი შრომები: მისი ავტორობით გამოიცა ფუნდამენტური ნაშრომები: „საქართველოს საეკლესიო იურისდიქციის საზღვრები“, „საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ისტორია“ და სპეციალური კვლევები ლაზიკის ეპარქიისა და ალბანეთის საკათალიკოსოს შესახებ.
- მისი ძირითადი კონცეფცია: მიტროპოლიტი ანანია ამტკიცებს, რომ ანდრია პირველწოდებულისა და სვიმონ კანანელის დროიდანვე, მთელი კავკასიის შავიზღვისპირეთი (მათ შორის აფხაზეთი და ეგრისი) მოექცა ერთიან სამოციქულო სივრცეში. იგი მიიჩნევს, რომ ტერმინი „ლაზიკის ეპარქია“ ბიზანტიურ წყაროებში აღნიშნავდა არა დასავლეთ საქართველოს ეკლესიას, არამედ ბიზანტიის იმპერიის შიგნით (ტრაპიზონის მხარეში) მცხოვრები ქართველი ტომების (ლაზების) საეკლესიო გაერთიანებას.
- აფხაზეთის საკითხი: მეუფე ანანიას ნაშრომები პირდაპირ პასუხობს სეპარატისტულ იდეოლოგიას. იგი წყაროებით აბათილებს მითს, თითქოს აფხაზეთის საკათალიკოსო ოდესმე ყოფილიყო „არაქართული“ ერთეული. იგი აჩვენებს, რომ აფხაზეთის კათალიკოსები მცხეთის (სრულიად საქართველოს) კათოლიკოს-პატრიარქის თანამოსაყდრენი და ერთიანი ქართული საეკლესიო სხეულის ორგანული ნაწილი იყვნენ.
ალბანეთის საკითხი: პლინიუს უფროსის, მოვსეს კალანკატუაცის, ეღიშესა და ვახუშტიზე დაყრდნობით, მეუფე ანანიამ აჩვენა, რომ საზღვარი იბერიასა და ალბანეთს შორის გადიოდა არა ბოდბესთან ანდა თელავთან (როგორც ამჟამადაა მიჩნეული), არამედ მდინარე ალიჯანჩაიზე (ან მომიჯნავე სხვა იმ მდინარეზე), რომელიც პლინიუსის შესაბამისად, სათავეს იღებს კავკასიის მთებში და ვაკეზე უერთდება მტკვარს. აღსანიშნავია, რომ მდ. ალიჯანჩაი, რომელიც ამჟამინდელ მინგეჩაურის წყალსაცავთან უერთდება მტკვარს, კახეთის სამეფოს საზღვარი იყო საუკუნეთა მანძილზე, მათ შორის მე-17 საუკუნეშიც. В состав королевства входили территории от Ксани (западная граница) до реки Алиджанчай (восточная граница).
რუკა – მდინარე ალიჯანჩაი, მტკვრის შენაკადი, სათავე კავკასიის მთებში, საზღვარი ალბანეთსა და იბერიას შორის პლინიუსის მიხედვით, I საუკუნე (ამჟამინდელ მინგეჩაურის წყალსაცავთან).
რატომ არის აღნიშნული თეორია დღეს „ჩახშობილი“?
ეს თეორია ფართო საზოგადოებისთვის ნაკლებადაა ცნობილი. ამას ორი მთავარი მიზეზი აქვს:
- ინერცია: ათწლეულების განმავლობაში საბჭოთა სახელმძღვანელოებში (რომლებსაც უდალცოვა და მისი სკოლა აკონტროლებდნენ) იბეჭდებოდა ვერსია, რომ „პეტრა=ციხისძირია“, „როდოპოლისი=ვარციხეა“ და ა.შ. ეს დოგმა იმდენად ღრმად ჩაჯდა აკადემიურ წრეებში, რომ ბევრი თანამედროვე ისტორიკოსიც კი ინერციით იმეორებს მას, ისე, რომ არ უღრმავდება ადონცისა თუ გრიგოლიას არგუმენტებს.
- საერთაშორისო ასპარეზი: რუსეთის სამეცნიერო სკოლა დღესაც მილიონობით დოლარს ხარჯავს თავისი ბიზანტიოლოგიური ნარატივების უცხოურ ენებზე სათარგმნად და დასავლურ უნივერსიტეტებში პოპულარიზაციისთვის (რათა აფხაზეთის „თვითმყოფადობის“ მითს სამეცნიერო საფუძველი შეუნარჩუნონ). ქართული მხარე კი, სამწუხაროდ, ნაკლებად ახერხებს გ. გრიგოლიასა და მიტრ. ანანიას ამ უმნიშვნელოვანესი კვლევების ინგლისურ, ფრანგულ თუ გერმანულ ენებზე თარგმნასა და საერთაშორისო სამეცნიერო წრეებში აქტიურ წარდგენას
1. საერთაშორისო სატრანზიტო გზა (აბრეშუმის გზის განშტოება)
პროფესორი გრიგოლია და მიტროპოლიტი ანანია ხაზს უსვამენ, რომ იუსტინიანეს ეპოქის პეტრა/ხოფა არ იყო უბრალოდ სანაპირო ფორპოსტი, არამედ წარმოადგენდა მთავარ ლოგისტიკურ კვანძს.
ხოფა (ხუფათი) იყო ნავსადგური, საიდანაც იწყებოდა უმნიშვნელოვანესი სახმელეთო მაგისტრალი:
- ხოფადან გზა მიჰყვებოდა ჭოროხის ხეობას ართვინისაკენ.
- ართვინიდან ის გადადიოდა არტანუჯზე, არტაანსა (არდაჰანი) და დვინზე (სომხეთის იმდროინდელ დედაქალაქსა და სპარსეთის გავლენის ცენტრზე).
- ეს გზა პირდაპირ აკავშირებდა ბიზანტიურ შავზღვისპირეთს სასანიანთა იმპერიის შიდა პროვინციებთან.
2. შაჰ ხოსრო I ანუშირვანის ლაშქრობის მარშრუტი
ეს არგუმენტი ერთ-ერთი ყველაზე მყარია პროკოპი კესარიელის ტექსტთან მიმართებაში. როდესაც სპარსეთის შაჰი ხოსრო I უზარმაზარი ჯარითა და სპილოებით გამოემართა პეტრას ასაღებად, მან სწორედ ეს სამხრეთული გზა გამოიყენა.
- გურამ გრიგოლიასა და მეუფე ანანიას მტკიცებით, სპარსეთის სიღრმიდან წამოსული არმიისთვის, მძიმე ტექნიკითა და სპილოებით, თითქმის შეუძლებელი იქნებოდა მთელი დასავლეთ საქართველოს დაბლობის, ჭაობიანი რიონისა და კოლხეთის ტყეების გავლა ციხისძირამდე ისე, რომ ბიზანტიელებს ან ლაზებს ისინი გზაში არ გაენადგურებინათ.
- ხოფას (ხუფათის) შემთხვევაში კი ხოსრო პირდაპირ დვინ-არტანუჯის დაცული, სახმელეთო, სპარსეთისთვის კონტროლირებადი გზით მიადგა ზღვისპირა პეტრას, აიღო ის და მყისიერად მოიპოვა გასასვლელი შავ ზღვაზე.
3. ტოპონიმიკა და ნავსადგურის ფაქტორი
ბერძნული Petra (კლდე) იდეალურად მიესადაგება ხოფას კონცხის კლდოვან რელიეფს, რომელიც ზღვაშია შეჭრილი. ხუფათი ისტორიულად ყოველთვის იყო ცნობილი, როგორც საუკეთესო ბუნებრივი თავშესაფარი გემებისთვის (ნავსადგური), რაც ზუსტად პასუხობს პროკოპის აღწერას, რომ გემები უშუალოდ ციხის კედლებს უდგებოდნენ.
ამრიგად, გურამ გრიგოლიასა და ნიკოლოზ ადონცის კვლევები ერთმანეთს ავსებს და ადასტურებს, რომ ბიზანტია-ირანის ომების დროს „პეტრას ფაქტორი“ გაცილებით უფრო სამხრეთით, ჭანეთსა და ტაო-კლარჯეთის მიჯნაზე (ხოფა-ართვინის ხაზზე) წყდებოდა, ვიდრე ამას ტრადიციული ისტორიოგრაფია მიიჩნევს.
არქეოპოლისი უნდა ვეძიოთ არა ნოქალაქევში, სადაც მიუხედავად მრვალწოვანი გათხრებისა, არ აღმოჩნდა კულტურული ფენა, რაზეც მიუთითებდა მისი გერმანელი არქეოლოგი შნაიდერი,
არქეოპოლისთან ორი უზარმაზარი არმია ებრძოდა ერთმანეთს, ამიტომ აქ უნდა აღმოჩენილიყო თუნდაც ჯარისკაცების ანაზღაურებისათვის საჭირო მონეტები, არაფერი მსგავსი არ აღმოჩენილა და სხვა, არქეოპოლისს უფრო შეესაბამება ქობულეთ-ფიჭვნარის და ჭოროხის აუზისრქეოლოგიური მონაპაოვარი.
წამოჭრილი არგუმენტები წარმოადგენს გურამ გრიგოლიას საისტორიო-გეოგრაფიული კონცეფციის კიდევ ერთ ფუნდამენტურ სვეტს, რომლითაც ის რადიკალურად უპირისპირდებოდა საბჭოთა პერიოდში დამკვიდრებულ ოფიციალურ თეორიას. [1]
პროფესორი გრიგოლია თავის მონოგრაფიებში („ეგრის-ლაზიკის სამეფოს საისტორიო გეოგრაფიის პრობლემები“ და სხვა) დეტალურად ავითარებდა აზრს, რომ არქეოპოლისი (ეგრისის დედაქალაქი) უნდა ვეძიოთ არა ნოქალაქევში, არამედ სამხრეთ-დასავლეთ კოლხეთში, კერძოდ, ქობულეთ-ფიჭვნარისა და ჭოროხის აუზის არეალში.
მისი და გერმანელი არქეოლოგის, ალფონს მარია შნაიდერის, ძირითადი კრიტიკული არგუმენტები ნოქალაქევის წინააღმდეგ სწორედ ამ ლოგიკას ემყარება:
1. ა. მ. შნაიდერის კრიტიკა და კულტურული ფენის სიმწირე
გერმანელმა არქეოლოგმა ალფონს მარია შნაიდერმა, რომელმაც 1930-იან წლებში პირველმა ჩაატარა არქეოლოგიური დაზვერვა ნოქალაქევში, აღნიშნა, რომ ნაქალაქარის მასშტაბები და იქ არსებული რეალური კულტურული ფენები არ შეესაბამებოდა ბიზანტიური წყაროების მიერ აღწერილ გრანდიოზულ, მრავალათასიან სატახტო ქალაქს. გურამ გრიგოლია სწორედ ამას უსვამდა ხაზს: მიუხედავად ათწლეულების მანძილზე წარმოებული გათხრებისა, ნოქალაქევში არ აღმოჩნდა იმ მასშტაბის მყარი ურბანული, სამოქალაქო ინფრასტრუქტურა, რაც დედაქალაქს შეეფერებოდა.
2. ნუმიზმატიკური პარადოქსი (სამხედრო მონეტების არარსებობა)
ასეთი ხანგრძლივი სამხედრო კამპანიების დროს, როდესაც ხდებოდა ჯარისკაცების რეგულარული ანაზღაურება, იარაღის შესყიდვა და ლოგისტიკა, მიწაში აუცილებლად უნდა ჩარჩენილიყო მასობრივი ნუმიზმატიკური მასალა (ოქროსა და ვერცხლის ბიზანტიური და სასანიდური მონეტების განძები, დაკარგული ფული).
- ნოქალაქევში მსგავსი მასშტაბური სამხედრო ნუმიზმატიკური კვალი ბრძოლის ეპიცენტრისთვის ნაკლებად ფიქსირდებოდა.
ის დაასკვნის, რომ სწორია ქართული მატიანეები, რომ ნოქალაქევი იყო ქრისტეშობამდე ეგრისის ერისთავ ქუჯს მიერ აგებული ქალაქი, რომელიც არაბობის დროს ქართველი მეფეების დროებით თავშესაფარს წარმოადგენდა, ამიტომაც აქ აიგო შესაბამისი საფორტიფიკაციო ნაგებობები, შუა საუკუნეებში კი ის წარმოადა სამეგრელოს მთავრების საზაფხულო, დროებით რეზიდენცია-სამყოფელს. შესაბამისად, ის არ იყო მუდმივი ქალაქი, რასაც აქ მოპოვებული არქეოლოგიური მასალის სიმწირე სრულად ვშეესაბამება, ხოლო რეალური არქეოპოლისი უნდა ვეძიოთ ქობულეთ-ფიჭვნარიდან ვიდრე ჩაქვამდე განფენილ ზღვისპირა, მთაგორებიან არეალზე.
- გრიგოლიას გეოგრაფიული მოდელით, რადგან პეტრა იყო ხოფა (ხუფათი), არქეოპოლისიც იქვე ახლოს, ჭოროხის აუზის ან სამხრეთ-დასავლეთ ზღვისპირეთის რეგიონში (მაგალითად, ფიჭვნარის ან ჩოლოქ-ჭოროხის სისტემაში) უნდა ყოფილიყო ლოკალიზებული. ეს გეოგრაფიულად კრავდა ერთიან სურათს: ბიზანტია-ირანის მთელი ომი მიმდინარეობდა სტრატეგიული საზღვაო და სახმელეთო მაგისტრალების გარშემო, რომლებიც სპარსეთს შავ ზღვასთან აკავშირებდა.
მიუხედავად იმისა, რომ ქართულ მეცნიერებაში დღესაც ნოქალაქევი-არქეოპოლისის გაიგივება ითვლება სახელმძღვანელოსეულ ჭეშმარიტებად, გურამ გრიგოლიას მიერ წამოყენებული სამხედრო-ნუმიზმატიკური და ლოგისტიკური არგუმენტები დღემდე რჩება ბიზანტიოლოგიის ყველაზე ძლიერ ალტერნატიულ ხედავდ.
გარდა ამისა, გრიგოლიას მტკიცებით ქართველი აღნიშნული მკვლევარებისათვის პროკოფისა და აგათიას ცნობები გაუგებარი იყო, იმ მიზეზის გამო, რომ ეს ბიზანტიელი მწერლები ფაზისს უწოდებდნენ არა რიონს, არამედ ჭოროხს
პროფესორი გრიგოლია (და მოგვიანებით აკადემიკოსი ნანა ხაზარაძე და მეუფე ანანია ჯაფარიძე) პირდაპირ ამტკიცებდა, რომ ქართულ ისტორიოგრაფიაში დაშვებული იყო ფუნდამენტური შეცდომა: VI საუკუნის ბიზანტიელი ავტორების (პროკოპი კესარიელისა და აგათია სქოლასტიკოსის) ტექსტებში მოხსენიებული „ფაზისი“ (Phasis) არის არა მდინარე რიონი, არამედ მდინარე ჭოროხი.
გრიგოლიას მტკიცებით, სწორედ ამ გაუგებრობამ გამოიწვია ლაზიკის მთელი საისტორიო გეოგრაფიის ხელოვნურად გადატანა ჩრდილოეთით (რიონ-ტეხურის აუზში), რამაც წყაროების ცნობები სრულიად ლოგიკას მოკლებული და გაუგებარი გახადა.
ამის დასამტკიცებლად პროფესორს მოჰყავდა რამდენიმე მყარი ტექსტობრივი და ბუნებრივ-გეოგრაფიული ფაქტი თავად ბიზანტიური წყაროებიდან:
1. წყლის თვისებები (პროკოპის „უგემრიელესი წყლის“ ფენომენი)
ეს გრიგოლიასა და მისი თანამომხრეების ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული არგუმენტია. პროკოპი კესარიელი საგანგებოდ აღწერს მდინარე ფაზისის საოცარ თვისებებს: ის არის სასწაულებრივად მსუბუქი, უგემრიელესი და სუფთა სასმელი წყალი. უცხოეთიდან გემებიდან ჩასული მეზღვაურები ამ წყალს სპეციალურ ჭურჭელში ინახავდნენ და ის წლების განმავლობაში არ ფუჭდებოდა.
- რიონი თავისი ქვემო დინების ნაწილში (კოლხეთის დაბლობზე) არის ტიპური ჭაობიანი, მღვრიე და ლამიანი მდინარე, რომლის წყალიც შესართავთან ზღვის მლაშე წყალს ერევა და აბსურდულია მას „უგემრიელესი სასმელი წყალი“ ეწოდოს.
- ჭოროხი კი სწორედ კლდოვან, მთიან ხეობებში მოედინება, მისი წყალი საოცრად კამკამა, სუფთა და ცივია, რაც ზუსტად პასუხობს პროკოპის აღწერილობას.
2. „ფაზისის აქეთა და იქითა ნაპირი“
პროკოპი კესარიელი ლაზიკის აღწერისას იყენებს მკაცრ ორიენტირს: ის ყოფს ტერიტორიას ფაზისის მარჯვენა (ჩრდილოეთ) და მარცხენა (სამხრეთ) სანაპიროებად. ის ამბობს, რომ ლაზების ყველა ქალაქი, ციხე და საცხოვრებელი სახლი მდებარეობს ფაზისის მხოლოდ ცალ (მარჯვენა) მხარეს, ხოლო მეორე მხარე სრულიად დაუსახლებელი და უდაბურია, რადგან იქიდან საზღვარი იწყება. https://meufeanania.info/fasisi/
მართლაც, ჭოროხის მარცხენა სანაპირო ვიდრე ლაზიკის სამხრეთ საზღვრამდე ანუ პეტრა-ხოფა-ხუფათამდე (ხოფამდე) ამჟამადაც კი ნაკლებდასახლებულია, ვინაიდან ეს მხარეში ზღვა ძალზე ახლოა კლდეებთან, ანუ ვუწრო სახმელეთო ზოლია, ხოლო ჭოროხის მარჯვენა მხარე ამჟამად ქალაქებითაა დაფარული-ესენია ხელვაჩაურის ანუ ძველი მოხირისის უხვმოსავლიანი და მრავალსოფლებიანი რაიონი, თუ არ ჩავთვლით ბათუმ-ჩაქვ-ქობულეთის საქალაქო სივრცეს.
- თუ ფაზისი არის რიონი, ეს ალოგიკურია: რიონის სამხრეთით (გურია, აჭარა) უძველესი დროიდან მჭიდროდ დასახლებული და ეკონომიკურად ძლიერი მხარეები იყო, სადაც უამრავი ციხე-სიმაგრე იდგა.
- თუ ფაზისი არის ჭოროხი, სურათი იდეალურად იკვრება: ჭოროხის მარჯვენა სანაპიროდან იწყებოდა საკუთრივ ლაზიკის სამეფოს ძირითადი ბირთვი (ხელვაჩაურ-ბათუმ-ქობულეთის მჭიდროდ დასახლებული მხარე ), ხოლო ჭოროხის მარცხენა (დასავლეთ/სამხრეთ) მხარე იყო ბიზანტია-ირანის მუდმივი ბრძოლის, დაპირისპირებისა და სტრატეგიული დაცვის ზოლი. ცარიელი და დაუსახლებელი დიდი კლდიანობის გამო, როგორც ითქვა აქ კლდეები ზედ ზღვის სანაპიდოზეა აღმართული.
- 3. აგათიას მიერ აღწერილი სამხედრო მანევრები
როდესაც აგათია სქოლასტიკოსი აღწერს ბიზანტიელებისა და სპარსელების გადაადგილებას, ჯარები მდინარე ფაზისს ძალიან სწრაფად, ნავებით ან ხიდებით კვეთენ სტრატეგიული მანევრებისთვის.
გრიგოლიას მიხედვით, კოლხეთის დაბლობზე გადაშლილი, უზარმაზარი და განიერი რიონის ასეთი მარტივი სამხედრო გადაკვეთა (განსაკუთრებით გაზაფხულზე, წყალდიდობისას) ტაქტიკურად შეუძლებელი იქნებოდა, მაშინ როცა ჭოროხის ვიწრო კლდოვან ხეობებში ხიდების გადება და ჯარის მანევრირება ჩვეულებრივი მოვლენა იყო.
დასკვნა გრიგოლიას მიხედვით:
ამრიგად, გურამ გრიგოლიას კონცეფციით, ანტიკური ავტორისთვის (ჰეროდოტე) „ფაზისი“ მართლაც რიონი იყო, მაგრამ VI საუკუნის ბიზანტიელი სამხედრო ისტორიკოსებისთვის (პროკოპი, აგათია) ტერმინმა „ფაზისმა“ სახელი იცვალა და ჭოროხზე გადაინაცვლა. https://meufeanania.info/grigp/
სწორედ ამიტომ:
- პეტრა იყო ხოფა (ჭოროხის აუზის დასაწყისი).
- ფაზისის მიტროპოლია ამ რეგიონს სამხრეთიდან ესაზღცრებოდა, ის იყო ჭანიკა
- არქეოპოლისი (დედაქალაქი) კი ქობულეთ-ფიჭვნარის ან ჩოლოქ-ჭოროხის რეგიონში მდებარეობდა.
ეს თეორია, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიურ წრეებში დიდ წინააღმდეგობას წააწყდა, საოცარი თანმიმდევრულობით ხსნის ბიზანტიურ ტექსტებში არსებულ ყველა იმ გეოგრაფიულ „ანომალიას“, რომელიც რიონის შემთხვევაში დღემდე აუხსნელი რჩება.
რაც მთავარია:
ამჟამინდელი საქართველოს ეკლესიისათვის მიუღებელია თეორია იმის შესახებ, რომ დასავლეთ საქართველო კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში იმყოფებოდა მე-4 საუკნედან ვიდრე მე-9 საუკუნემდე, რის შესახებაც წმიდა სინოდმა 2012 წელს მიიღო საგანგებო დადგენილება.
წმიდა სინოდის 2012 წ. 5 ივლისის დადგენილებაში ნათქვამია შემდეგი:
(ტექსტი) –
“6.წმინდა სინოდმა მოისმინა მანგლისისა და წალკის მიტროპოლიტ ანანიას (ჯაფარიძე) მოხსენება საქართველოს ეკლესიის ისტორიის პრობლემატიკასთან დაკავშირებით და განაჩინა: ვინაიდან XIX საუკუნის მეორე ნახევარში და განსაკუთრებით, XX ს-ში, – კომუნისტების მმართველობის ხანაში, მიზანმიმართულად შეიცვალა და გაყალბდა შეხედულება საქართველოს ეკლესიის საზღვრების შესახებ, მკვიდრდებოდა რა აზრი, თითქოს დასავლეთ საქართველო IV-X საუკუნეებში, ანუ 600 წლის მანძილზე, არ იყო ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში, ამასთან, თითქოს, ჩრდილო, აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოში ასევე არ შედიოდა ჩვენი ზოგიერთი ისტორიული რეგიონი, დაევალოს წმიდა ანდრია პირველწოდებულის ქართულ უნივერსიტეტს, გადადგას რეალური, დროული და ქმედითი ნაბიჯები ათეისტურ პერიოდში შემუშავებული იდეოლოგიის ნაცვლად საქართველოს ეკლესიის ნამდვილი ისტორიის წარმოჩენისა და პოპულარიზაციისათვის.ხელი შეეწყოს მეუფე ანანიას (ჯაფარიძე) მიერ წარმოდგენილი მასალების დაბეჭდვას და ისტორიულ წყაროებზე დაყრდნობილი იმ ჭეშმარიტი აზრის განმტკიცებას, რომ „წმინდა მოციქულმა ანდრიამ იქადაგა ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა“, ხოლო წმინდა ნინომ „განანათლა ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა“. (დიდი სჯულის კანონი, 1974, გვ.545-546) და რომ ამას მოწმობენ უცხოური წყაროებიც.აღსანიშნავია ისიც, რომ ამ აზრს სრულად იზიარებს ბატონი ივანე ჯავახიშვილი. იგი წერს: „ანდრია მოციქულიც და წმიდა ნინოც საერთო ქართული ეკლესიის დამაარსებლად და მთელი ერის განმანათლებლად იყვნენ ცნობილნი, საქართველოს სხვადასხვა ნაწილების ცალკე მქადაგებლების გამოძებნის სურვილიც არ ჰქონიათ, რადგან ისინი მთლიანი და განუყოფელი საქართველოს განმტკიცებისა და აღორძინებისათვის იღვწოდნენ“. (ქართველი ერის ისტორია, ტ. III, გვ.47.)”
მაშასადამე, 2012 წლის 5 ივლისს მოწვეულმა წმიდა სინოდის სხდომამ სრულებით მიუღებლად მიიჩნია ქართულ მეცნიერებაში დამკვიდრებული აზრი, რომ, 600 წლის მანძილზე (მე-9 საუკუნემდე), თითქოსდა დასავლეთ საქართველო კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში შედიოდა, და ის მიიჩნია „კომუნისტური მმართველობის ხანაში“ შემუშვებულ ანტიეკლესიურ თეორიად, დასახა გზები ამ მტკიცებათა აღმოსაფხვრელად, (კერძოდ, დაავალა უნივერსიტეტს (და, შესაბამისად, ყველა სასწავლო-კვლევით დაწესებულებას), ეს საკითხი წარმოეჩინათ ისე, როგორც მოცემულია მეუფე ანანიას ნაშრომებში, დაავალა ყველა დაწესებულებას, მეუფე ანანია წიგნების გამოცემის ხელშეწყობა).
ამასთანავე იგივე აღნიშნა სხვა რეგიონების მიმართაც, იგულისხმება, რომ სამეცნიერო წრეები ალბანეთის საკათალიკოსოს იურისიქციის საზღვრებში არასწორად აქცევენ კახეთისა და ქვემო ქართლის დიდი ნაწილს, ხოლო, ალანიის სამიტროპოლიტოს იურისდიქციაში შიდა ქართლს.
ასეთი მიდგომა წმმდა სინოდის მიერ მიჩნეულ იქნა მე-19 და მე-20 საუკუნეებში „მიზანმიმართულად გაყალბებულ“ ისტორიად, რომლის გამოსწორებაც აუცილებელი იყო.
ასეთი სახის სხვა დადგენილება პატრიარქმა და წმიდა სინოდმა წინა წლებშიც გამოაქვეყნეს. ამ საკითხს ეხება უწმიდესი პატრიარქის რამდენიმე ეპისტოლე.
====================================================================
შენიშვნა 1
წმიდა სინოდის 5 ივლისის დადგენილების სრული ტექსტი:
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის
წმიდა სინოდის სხდომის ოქმი
5 ივლისი, 2012 წელი
2012 წლის 5 ივლისს საქართველოს საპატრიარქოში შედგა წმინდა სინოდის მორიგი სხდომა. სხდომას თავჯდომარეობდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი და ბიჭვინთისა და ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტი ილია II.
იმსჯელეს შემდეგ საკითხებზე:
1. მისმა უწმინდესობამ და უნეტარესობამ მოკლედ მიმოიხილა დღევანდელი საერთო ვითარება, ის პრობლემები, რაც მცირე ერებს ემუქრებათ გლობალიზაციის პირობებში; ხაზი გაუსვა სკოლებში მომავალი თაობის სწორად აღზრდის მნიშვნელობას და ამ პროცესში ეკლესიისა და ოჯახის ჩართვის აუცილებლობას, ახალგაზრდების დასაქმების საკითხს და მათთვის გარკვეული პროფესიული უნარ-ჩვევების სკოლასა და უმაღლეს სასწავლებლებში დაუფლების საჭიროებას;
2. წმინდა სინოდზე აღინიშნა, რომ ეკლესია ყოველთვის იყო ქვეყნის გამაერთიანებელი ძალა და მისი ეს ფუნქცია დღეს, – არჩევნების წინაპერიოდში, – განსაკუთრებით სჭირდება საქართველოს.
ამიტომაც კატეგორიულად მიუღებელია ღვთისმსახურთა მონაწილეობა რომელიმე პარტიის პოლიტიკურ აქციაში. ეკლესია არის ნეიტრალური, საყოველთაო და მისი წევრია ნებისმიერი პოლიტიკური შეხედულების ადამიანი.
3. წმინდა სინოდმა იმსჯელა ბაგრატის ტაძრის მშენებლობასთან დაკავშირებითაც და განაჩინა: ეკლესია მომხრეა ბაგრატის ტაძრის პირვანდელი სახით აღდგენისა, მაგრამ, ვინაიდან დასავლეთ მკლავის რესტავრაციასთან დაკავშირებით გარკვეული პრობლემები შეიქმნა, აუცილებელია, აქ სამუშაოები გაგრძელდეს საქართველოს საპატრიარქოს, კულტურის სამინისტროსა და იუნესკოს წარმომადგენლებთან შეთანხმებული პროექტით.
4. განხილული იყო საკითხი ახალი ტიპის პირადობის მოწმობებთან დაკავშირებით. წმინდა სინოდი აცხადებს: სადღეისოდ წარმოდგენილი ID ბარათის ვერსია, საღვთისმეტყველო და საეკლესიო სწავლების მიხედვით, არ არის ანტიქრისტეს ბეჭედი და აქედან გამომდინარე, ამ ბარათით სარგებლობა შესაძლებელია, მაგრამ, რადგანაც ეს საკითხი იწვევს საზოგადოებაში აზრთა სხვადასხვაობას, ეთხოვოს საქართველოს მთავრობას, თუ არის შესაძლებელი, დაშვებულ იქნას ალტერნატიული პირადობის დამადასტურებელი საშუალებები.
5. სხდომაზე ხორნაბუჯისა და ჰერეთის ეპისკოპოს მელქისედეკის (ხაჩიძე) წარდგინებით, წმინდანად შეირაცხა საინგილოში მოღვაწე, რწმენისთვის თავდადებული მღვდელი, მიხეილ-მიქაელ ყულოშვილი (1842-1918 წ.წ.). მისი ხსენების დღედ დადგინდა 5 ივლისი.
6. წმინდა სინოდმა მოისმინა მანგლისისა და წალკის მიტროპოლიტ ანანიას (ჯაფარიძე) მოხსენება საქართველოს ეკლესიის ისტორიის პრობლემატიკასთან დაკავშირებით და განაჩინა: ვინაიდან XIX საუკუნის მეორე ნახევარში და განსაკუთრებით, XX ს-ში, – კომუნისტების მმართველობის ხანაში, მიზანმიმართულად შეიცვალა და გაყალბდა შეხედულება საქართველოს ეკლესიის საზღვრების შესახებ, მკვიდრდებოდა რა აზრი, თითქოს დასავლეთ საქართველო IV-X საუკუნეებში, ანუ 600 წლის მანძილზე, არ იყო ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში, ამასთან, თითქოს, ჩრდილო, აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოში ასევე არ შედიოდა ჩვენი ზოგიერთი ისტორიული რეგიონი, დაევალოს წმიდა ანდრია პირველწოდებულის ქართულ უნივერსიტეტს, გადადგას რეალური, დროული და ქმედითი ნაბიჯები ათეისტურ პერიოდში შემუშავებული იდეოლოგიის ნაცვლად საქართველოს ეკლესიის ნამდვილი ისტორიის წარმოჩენისა და პოპულარიზაციისათვის.
ხელი შეეწყოს მეუფე ანანიას (ჯაფარიძე) მიერ წარმოდგენილი მასალების დაბეჭდვას და ისტორიულ წყაროებზე დაყრდნობილი იმ ჭეშმარიტი აზრის განმტკიცებას, რომ „წმინდა მოციქულმა ანდრიამ იქადაგა ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა“, ხოლო წმინდა ნინომ „განანათლა ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა“. (დიდი სჯულის კანონი, 1974, გვ.545-546) და რომ ამას მოწმობენ უცხოური წყაროებიც.
აღსანიშნავია ისიც, რომ ამ აზრს სრულად იზიარებს ბატონი ივანე ჯავახიშვილი. იგი წერს: „ანდრია მოციქულიც და წმიდა ნინოც საერთო ქართული ეკლესიის დამაარსებლად და მთელი ერის განმანათლებლად იყვნენ ცნობილნი, საქართველოს სხვადასხვა ნაწილების ცალკე მქადაგებლების გამოძებნის სურვილიც არ ჰქონიათ, რადგან ისინი მთლიანი და განუყოფელი საქართველოს განმტკიცებისა და აღორძინებისათვის იღვწოდნენ“. (ქართველი ერის ისტორია, ტ. III, გვ.47.)
7 . წმინდა სინოდზე ითქვა, რომ დღეს აფხაზებიც და ოსებიც უკვე ხშირად გამოთქვამენ აზრს, რომ საქართველოსგან გამოყოფამ საფრთხე შეუქმნა მათ არსებობას. დადგა დრო აფხაზებმაც და ოსებმაც ნათლად გააცნობიერონ, რომ სწორედ ქართველებთან კავშირშია მათი თვითმყოფადობისა და გადარჩენის გარანტია, რისი დადასტურებაცაა ჩვენთან ამ ერების მრავალსაუკუნოვანი თანაცხოვრება.
დაადგინეს: საქართველოს ეკლესიამ შესაძლებლობისამებრ გააკეთოს ყველაფერი, რათა ხელი შეუწყოს ქართველებსა და აფხაზებს და ქართველებსა და ოსებს შორის ძველი ურთიერთობის აღდგენას.
