ყივჩაღები (ქართული გენის უცვლელობა)

ყივჩაღები

(ყივჩაღების ჩამოსახლებამ ვერ შეცვალა ქართული გენი)

ყივჩაღების ნაკვალევი არ ჩანს ამჟამინდელ საქართველოში და არც უნდა ვეძიოთ, რადგანაც მეფე დავით აღმაშენებელმა ისინი ჩაასახლა არა ამჟამინდელ საქართველოში, არამედ, იმჟამინდელი, ანუ, მე-12 სუკუნის საქართველოს სასაზღვრო ვრცელ უბანზე სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით, ესაა, რანი-შირვანის სასაზღვრო ხაზი, ანუ შორს ამჟამინდელი საქართველოდან.

კერძოდ, მეფემ ყივჩაღები ჩაასახლა ძალზე მნიშვნელოვანი ანისი-რანი-შირვანის ხაზის დასაცავად, რომელიც გეოგრაფიულად არ იყო დაცული რაიმე ქედებით ანდა ხეობებით, ისაა ვრცელი ტრამალი, სათარეშო თურქ სელჯუკებისათვის, ამ გზიდან (ამ მიმართულებიდან) შeმოდიოდა მტერი და აძლიერებდა თბილისის საამიროს.

ანისი-რან-შირვანის სასაზღვრო ზოლი ანისიდან მიუყვებოდა ვრცელ ველებს მდინარე არქსისის მარცხენა სანაპიროზე, გადადიოდა ყარაბაღში და ასევე მოიცავდა ყარაბაღის მთიანეთს, რანს და ასევე მუღანის ველს, ქალაქ ბაილაკანს და გრძელდებოდა შირვანისაკენ.

ეს ზოლი სამხრეთიდან აკონტროლებდა განჯისა და ბარდასაკენ მიმავალ გზებს. იცავდა საქართველოს მომხრე შირვანს.

ოღონდ ეს სამხრეთის საასზღვრო ზოლი მეფე დავითმა შექმნა მხოლოდ თბილისის გათავისუფელბის შემდეგ. როცა მან საქართველოს საზღვრებში მოაქცია ანისი.

1125 წლის შემდეგ.

იქამდე, მეფემ 1118 წელს შემოყვანილი ყივჩაღები ჩაასახლა თბილისის საამიროს სამხრეთ საზღვარზე და ასევე მათ დაავალა განჯის გზების კონტროლი.

ვინაიდან, იმაჟამად თბილის ჯერ კიდევ არ იყო გათავისუფლებული და არ შედიოდა საქართველოს სამეფოში. თბილისი საამირო კი უფრო ვრცელ მიწებს მოიცავდა.

ვინაიდან თბილისის გათავისუფლება მეფის მთავრი მიზანი იყო, ხოლო მოწინააღმდეგე განჯა-რანის მხრიდან შემოდიოდა, ამიტომაც ამ მიმართულების ჩაკეტვა აუცილებელ საჭიროებას წარმოადგენდა. როგორც ითქვა, ეს მიართულებაა სამხრეთ-აღმოსავლეთი საზღვარი განჯა-რანის მონაკვეთი. ეს მიმართულება მეფემ ჩაკეტა იქ ყივჩაღების განსახლებით 1118-1120 წლებში, 1125 წლის შემდეგ დიდგორის ომში გამარჯვების, თბილისისა და ანისის გათავისუფლების შემდეგ, მეფემ გაააფართოვა და უფრო სამხრეთისაკენ გადაწია საქართველოს საზღვარი, რომლის დასაცავად აქაც კვლავ ყივჩაღები გადაანაწილა, ანუ, როგორც ითქვა ესაა ანის-რან-შირვანის სასაზღვრო ზოლი.

ამჟამად ეს ტერიტორია შედის სომხეთსა და აზერბაიჯანში, თუმცა დავით აღმაშენებლის დროს ის საქართველოს სასაზღვრო ზოლი იყო. როგორც ითქვა მეფემ აქ , ამ სასაზრვრო ზოლის დაცვა დაავალა ყივჩაღებს. ეს ყვჩაღებისათვისაც იყო აუცილებელი, ვინაიდან ეს სასაზღვრო ზოლი წარმოადგენდა ვრცელ, გაშლილ ვაკეს, დაუსრულებელ სტეპს, რომელიც შესანიშნავ საძოვარს წარმოადგენდა ყივჩაღების საქონლისათვის, ცხენებისა და ცხვარ-ზროხისათვის.

ამჟამად ეს სასაზღვრო ზოლი აზერბაიჯანისა და სომხეთის ჩრდილოეთ ნაწილებს წარმოადგენენ. აქ დაბინავებული ყივჩაღების ნაკვალევი დღესაც კი, საუკუნეთა შემდეგ, ჩანს .

ამ ზოლზე ყივჩაღების ეთნიკური და კულტურული ნაკვალები მკაფიოდ ჩანს.

მართალც აქ მე-19 დ მე-20 საუკუნებში ჯერ კიდევ იყო ყივჩაღური სოფლები, ტოპონიმები.

კიდევ ერთხელ განიხილოთ იმჯამინდელი ვითარება და დავსვათ კითხვა

1118 წლისათვის, დიდგორის ომის წინა წლებში რომელი ტერიტორიებს ფლობდა დავით აღმაშენებელი ?

1118 წლისთვის, დავით აღმაშენებლის მიერ გატარებული წარმატებული სამხედრო კამპანიების შედეგად, საქართველოს სამეფო თითქმის სრულად აკონტროლებდა ისტორიულ ქართულ მიწებს, გარდა თბილისისა და დმანისისა.

კონკრეტულად, 1110 წლიდან 1118 წლის ჩათვლით პერიოდში, მეფემ შემოიერთა შემდეგი სტრატეგიული ტერიტორიები და ციხექალაქები:

სამშვილდე და ძერნა (შემოერთებულ იქნა 1110 წელს)
რუსთავი (შემოერთებულ იქნა 1115 წელს)
გიში და ჰერეთის სხვა სანახები (1117 წელს)
ლორე (ცალკეული წყაროებით 1118 წელს)

ამ დროისათვის მის კონტროლქვეშ უკვე დიდი ხნის გათავისუფლებული იყო დასავლეთ საქართველო (აფხაზთა სამეფო), კახეთ–ჰერეთი (რომლის საბოლოო ინტეგრაციაც 1104 წლის ერწუხის ბრძოლის შემდეგ დასრულდა) და თბილისის საამირო გაძევებული იყო შიდა ქართლიდან.

1118 წლის მიწურულს დავით აღმაშენებელმა ჩრდილოეთ კავკასიიდან გადმოასახლა ყივჩაღები, რამაც საბოლოოდ გზა გაუკაფა ქვეყანას 1121 წლის დიდგორის გამარჯვებისაკენ. მეფემ, 1122 წელს აიღო თბილისი.

მაშასადამე ასეთ ვიტარებაში ანუ 1118 წლისათვის მეფის ძირითადი მიზანი იყო თბილისისა და დმანისის გატავისუფლება, ვინაიდან, თბილისში მოკალათებული მტრის ძალები ძლიერდებოდა მუსლიმური ქვეყნებიდან,

კიდევ დავსვათ კითხვა, რომელი მხრიდან იღებდნენ ისინი დამხმარე ძალას?, როგორც აღინიშნა, თბილისის გარშემო ყველა მიწები დავითის ხელში იყო, გარდა რანი-შირვანის მიმართულებისა, ანუ თბილისის ანტიქართული ძალა ძლიერდებოდა რანი შირვანის მხრიდან.

ასეთი იყოს გეოგრაფიული და სტრატეგიული მოცემულობა.

თბილისისა და დმანისის ანტიქართული კერები მართლაც უპირატესად რანი–შირვანის (დღევანდელი აზერბაიჯანის ტერიტორია) და სამხრეთ–აღმოსავლეთის მიმართულებიდან იღებდნენ ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და სამხედრო მხარდაჭერას.

აი, როგორ ნაწილდებოდა ძალთა ბალანსი და საიდან მოდიოდა ძირითადი საფრთხე:

1. რანი და განძის საამირო — უშუალო დასაყრდენი

რანის (არანის) მმართველი, სელჩუკი უფლისწული თოღრული (სულთან მაჰმუდის ძმა), რომელიც განძაში იჯდა, თბილისელი და დმანისელი მუსლიმებისთვის ყველაზე ახლო მფარველი იყო.

მას შემდეგ, რაც დავითმა შემოიერთა რუსთავი (1115 წ.) და ლორე (1118 წ.), თბილისსა და განძას შორის პირდაპირი სახმელეთო გზა მნიშვნელოვნად შეიზღუდა, თუმცა რანის მიმართულება მაინც რჩებოდა მტრის ერთადერთ „ღია ფანჯარად“, საიდანაც მათ დახმარების იმედი ჰქონდათ.

2. შირვანი — დავითის მოკავშირე (ანტითბილისური ფაქტორი)

აქ საინტერესო ნიუანსია: შირვანი თბილისის დამხმარე ძალა არ ყოფილა, პირიქით — ის დავით აღმაშენებლის მოკავშირე იყო.

შირვანშაჰი (შირვანის მმართველი) აფრიდონ I დავითის სიძე გახლდათ (დავითის ასული თამარი შირვანის დედოფალი იყო).
შირვანი თავადაც იტანჯებოდა სელჩუკი თურქების თავდასხმებისგან და ქართულ სამეფოსთან ერთად ებრძოდა მათ. ამიტომ, შირვანის მხრიდან თბილისის ამირა დახმარებას ვერ მიიღებდა.

3. დიდგორის კოალიცია — საიდან წამოვიდა მთავარი ძალა?

როდესაც თბილისელმა, დმანისელმა და განძელმა დიდვაჭრებმა და წარჩინებულებმა დაინახეს, რომ დავითის ალყაში მოქცეულები დიდხანს ვერ გაძლებდნენ, მათ დახმარებისთვის მიმართეს არა მხოლოდ რანის, არამედ სელჩუკთა იმპერიის უზენაეს სულთანს (ბაღდადსა და ჰამადანში).

სწორედ სულთნის ბრძანებით შეიკრა ის გიგანტური მუსლიმური კოალიცია, რომელიც 1121 წელს საქართველოსაკენ დაიძრა, მაგრამ , რადგანაც ანის- განჯა-რანის სასაზღვრო ზოლი მტკიცედ იყო დაცული დავით მეფის ყივჩაღების მიერ, ამიტომაც მტერმა აირჩია საქართველოში შემოსასვლელი მეორე დიდი გზა, რომელიც აარტან-ჯავახეთ-მანგლისის გავლით მიემარტებოდა თბილისისაკენ. მტერი მანგლისისა და დიდგორისაკენ დაიძრა.

საინტერესო სტრატეგიული მომენტი

როგორც ითქვა, კოალიციური ჯარი თბილისში შესასვლელად არა რანის (აღმოსავლეთის), არამედ სამხრეთ–დასავლეთის (ჯავახეთ–თრიალეთის) გზით წამოვიდა.

მათ სურდათ, ჯერ ქართული ჯარი გაენადგურებინათ თრიალეთ-მანგლისის მიდამოებში (დიდგორთან), ზურგიდან მოვლოდნენ დავითს და ამის შემდეგ ტრიუმფით შესულიყვნენ თბილისში.

1121 წლის 12 აგვისტოს გაიმართა დიდგორის ბრძოლა,

ისტორიული წყაროების (მათ შორის მათე ურჰაელის) თანახმად, დავით IV აღმაშენებლის მეთაურობით ქართული არმიის საერთო რაოდენობა 55 600-დან 56 000-მდე მეომარს შეადგენდა. [1, 2]

ქართული ლაშქრის ეთნიკური და სტრუქტურული შემადგენლობა ასეთი იყო:

აქედან, ყივჩაღები მხოლოდ 15 000 მეომარი იყო:

ისმის კითხვა, როგორც ცნობილია საქართველოში დავითმა შემოიყვანა 40. 000 ყივჩაღი მეომარი თავისი დედაწულით 1118 წელს, მაგრამ 1121 წელს დიდიგორის ომში მხოლოდ 15 000 ყივჩაღი იბრძოდა, სად წაიყვანა მეფემ დანარჩენი 25 000 ყივჩაღი მეომარი?

ისტორიკოსებს შორის ეს ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო და აქტუალური კითხვაა. მართალია, დავით აღმაშენებლის მემატიანის ცნობით, ყივჩაღთაგან 40 000 მუდმივი მოლაშქრე გამოდიოდა, მაგრამ დიდგორის ბრძოლაში მათგან მხოლოდ 15 000 მონაწილეობდა.

ისტორიული ანალიზისა და სამხედრო-ტაქტიკური ლოგიკის საფუძველზე, დანარჩენი 25 000 ყივჩაღი მეომარი მეფემ შემდეგი მიზეზებისა და ამოცანების გამო არ გამოიყვანა დიდგორის ველზე:

საზღვრებისა და ზურგის უსაფრთხოება (სტრატეგიული რეზერვი): ყივჩაღთა დიდი ნაწილი მობილიზებული დარჩა აღმოსავლეთ და სამხრეთ საზღვრებზე , რანი-განჯა-შირვანის საზღვართან რათა მტერს ვერ მოეხერხებინა თბილისში შესვლა და იქ გამაგრება.ზურგიდან ან სხვა მიმართულებიდან არ დაერტყა.

თბილისის, დმანისისა და გაგის ბლოკადა: დიდგორის ბრძოლის წინ თბილისი, დმანისი და გაგი ჯერ კიდევ მუსლიმური ანკლავები იყო.

გეოგრაფიული და ტაქტიკური შეზღუდვა: მართალია მტერს სურდა ბრძოლა გაემართა ვრცელ ველზე; რასაც წარმოადგენდა რანი- შირვანის ზოლი, მაგრამ დავითმა ის შეგნებულად გაამაგრა ყივჩაღთა 25 ათასიანი ცხენოსანი მეომრებით , ხოლო, მტერი შემოიტყუა ვიწრო, მთაგორიან ხეობაში, სადაც სელჩუკებმა რიცხობრივი უპირატესობა ვერ გამოიყენეს. მეორე მხრივ, ასეთ ვიწრო სივრცეში დამატებით 25 000 ყივჩაღი ცხენოსნის შეყვანა სამხედრო მანევრს მხოლოდ შეაფერხებდა, გამოიწვევდა ჭედვას და ქართულ სარდლობას ტაქტიკურ მოქნილობას დაუკარგავდა. [1]

ამრიგად, დანარჩენი 25 000 ყივჩაღი მეომარი დავით IV-მ ქვეყნის მასშტაბით საზღვრების დამცველად და დამბლოკავ ძალად გადაანაწილა სამხრეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით. , რითაც ზურგის სრული უსაფრთხოება და დიდგორის ველზე გამართული ტაქტიკის იდეალური სიზუსტე უზრუნველყო

მაშასადამე, დიდგორის ომის წინ კოალიაცია არ წამოვიდა გაკვალული რანის გზით , ანუ ღია ველებით, მშვენიერი საძოვრებით განთქმული რანის ფანჯრით, და წამოვიდა მთაგრეხილების გზით ანუ ჯავახეთიდან დიდგორისაკენ.

როგორც ითქვა, დავით მეფემ ყივჩაღების მთავარი ძალა 25 ათასი მეომარი რანის ფანჯრის დასაცავად იქ დააბინავა, ხოლო 15 . 000 ყივჩაღი გაიყვანა დიდიგორის ომში,

ერთი სიტყვით, დავითმა ყივჩაღები ჩაასახლა არა ანამედროვე საქართველოს ტერიტორიაზე, არამედ იმჟამინდელი, ანუ მე-12 ს. საქართველოს სასაზღვრო რანი-შირვანის, ანდა ანის-რანი-შირვანის მონაკვეთზე, ანუ იმჟამინდელ, მე-12 საუკუნის საქართველოში, იმ ტერიტორრიაზე, რომელიც დღესდღეობით არ ეკუთვნის საქართველოს.ფართოდ გაშლილ ველებში იმჟამინდელი საქარტველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ სასაზღვრო ხაზზე. ანუ ყველაზე დაუცველ სასაზღვრო მონაკვეთზე.

ყივჩაღთა დაბინავება ანისი-რანი-განჯის ვრცელ ველებზე

ქართული ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთ აქტუალური საკითხია — ყივჩაღთა განსახლების გეოგრაფია და დავით აღმაშენებლის სტრატეგიული ჩანაფიქრის კვლევა.

ჩვენს ჰიპოთეზას, რომ დავითმა ყივჩაღთა დიდი ნაწილი სწორედ აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ საზღვრებზე (რანი-შირვანის მიმართულებაზე) დაასახლა მტრის შესაკავებლად, სერიოზული ისტორიული და გეოგრაფიული არგუმენტები უჭერს მხარს.

დეტალურად განვიხილოთ, რატომ არ წამოვიდა კოალიცია რანის გზით

დიდგორის ომის წინ თბილისელმა, დმანისელმა და განჯელმა ვაჭრებმა თხოვეს დახმარება მსულმანურ ძალებს, რადგანაც ჩიოდნენ, რომ მათ ძარცვავდა ქართული სახელმწიფო,

ცნობილია, რომ ეს ქალაქები დაცული იყვნენ იმით, რომ მათ მუსლიმი მმართელები ჰყავდათ და დამოუკიდებლები იყვნენ ქართველი მეფისაგან, ანუ მეფე მათ ვერ შეავიწროებდა და ვერ გაძარცვავდა ამ ქალაქებში, გამოდის რომ მათ ავიწროებდნენ სავაჭრო-საქარავნო გზებზე,

ისმის კითხვა, რომლი გზებია ცნობილი თბილისიდან და განჯიდან მუსლიმური სამყაროს ცენტრებისაკენ?

ეს არის ძალიან საინტერესო დაკვირვება. დიდგორის ბრძოლის წინ (1121 წელი) თბილისი, დმანისი და განჯა მართლაც არ შედიოდნენ საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში და მათ მუსლიმი მმართველები ჰყავდათ (თბილისს — ამირა და ქალაქის უხუცესები, დმანისს — ადგილობრივი ამირა, ხოლო განჯა შედიოდა სელჩუკთა სახელმწიფოს შემადგენლობაში).

ვინაიდან დავით აღმაშენებელი ამ ქალაქებს შიგნიდან ვერ გაძარცვავდა, ქართული სახელმწიფო მუსლიმ ვაჭრებს ავიწროებდა და ბეგრავდა საქარავნო გზებზე, რომლებიც ამ ქალაქებიდან გადიოდა.

ქართული ლაშქარი აკონტროლებდა მიმდებარე სტრატეგიულ სიმაღლეებს, ხეობებსა და გზაჯვარედინებს, რაც ვაჭრობას მუსლიმურ სამყაროსთან უკიდურესად აფერხებდა.

დიდგორის ომის ეპოქაში (XI-XII საუკუნეები) თბილისიდან და განჯიდან მუსლიმური სამყაროს ცენტრებისაკენ (ბაღდადი, რეი, ისფაჰანი, თავრიზი, ტრაპიზონი) მიმავალი ძირითადი სავაჭრო–საქარავნო გზები ასე ნაწილდებოდა:

1. თბილისიდან მიმავალი საქარავნო გზები

თბილისი წარმოადგენდა აბრეშუმის გზის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კვანძს. აქედან მუსლიმური სამყაროს ცენტრებისკენ რამდენიმე ძირითადი მიმართულება არსებობდა:

სამხრეთის (სომხეთის)გზა —ბაღდადისა და ისფაჰანისკენ:
- მარშრუტი: თბილისიდან გზა მიდიოდა ქვემო ქართლზე (დმანისისა და სამშვილდის გავლით), გადადიოდა სომხეთში (ლორე, ანისი, დვინი), აქედან კი მიემართებოდა ნახიჭევანის, თავრიზისა და ადარბადაგანისკენ (აზერბაიჯანი).
- ეს გზა საბოლოოდ უერთდებოდა სელჩუკთა იმპერიის დიდ ცენტრებს — რეის, ისფაჰანსა და ხალიფატის დედაქალაქ ბაღდადს.
- საფრთხე დავითისგან: დავით აღმაშენებელმა 1110 წელს აიღო სამშვილდე, ხოლო 1118 წელს — ლორე. ამით მან ეს უმნიშვნელოვანესი სამხრეთის არტერია სრულად ჩაკეტა და თბილისელი და დმანისელი ვაჭრები ბლოკადაში მოაქცია.
დასავლეთის (შავიზღვისპირეთის)გზა —ტრაპიზონისა და მცირე აზიისკენ:
- მარშრუტი: თბილისიდან მიჰყვებოდა მტკვრის ხეობას ზემოთ (ჯავახეთი, არტაანი), გადადიოდა ერზრუმში (არზრუმი) და მიდიოდა შავი ზღვის პორტ ტრაპიზონამდე ან მცირე აზიის (რუმის სულთნატის) სიღრმეში. ტრაპიზონიდან ვაჭრებს კავშირი ჰქონდათ როგორც ბიზანტიასთან, ისე მუსლიმურ სირიასთან და ეგვიპტესთან.

2. განჯიდან მიმავალი საქარავნო გზები

განჯა სელჩუკთა სახელმწიფოსთვის ამიერკავკასიაში უმთავრესი სამხედრო და ეკონომიკური ბასტიონი იყო. აქედან გზები მიემართებოდა:

სამხრეთ–აღმოსავლეთის გზა (არაქსის ხეობა):
- მარშრუტი: განჯიდან ქარავნები მიდიოდნენ ბარდასა და ბაილაკანის გავლით, მიჰყვებოდნენ მდინარე არაქსის ხეობას, გადადიოდნენ ირანის აზერბაიჯანში (თავრიზში) და იქიდან უკავშირდებოდნენ შუა აზიასა და ახლო აღმოსავლეთს.
განჯა–თბილისის დამაკავშირებელი გზა (მტკვრისპირა გზა):
- მარშრუტი: ეს გზა მიჰყვებოდა მტკვრის მარჯვენა სანაპიროს განჯიდან თბილისისკენ. ეს იყო უმოკლესი გზა, რომლითაც განჯელი ვაჭრები თბილისში ჩამოდიოდნენ და აქედან დასავლეთისკენ ან ჩრდილოეთ კავკასიისკენ მიდიოდნენ.

შეჯამება: რატომ ჩიოდნენ ვაჭრები?

დავით აღმაშენებელმა გამოიყენა ბრწყინვალე ეკონომიკური ბლოკადის სტრატეგია. მან აიღო თბილისისა და დმანისის გარშემო არსებული ყველა ციხესიმაგრე (სამშვილდე, რუსთავი, ლორე). თბილისი, დმანისი და განჯა მართლაც დამოუკიდებლები იყვნენ შიგნით, მაგრამ ქალაქიდან გასვლისთანავე ქარავნები ქართული კონტროლის ზონაში ხვდებოდნენ. დავითი მათ ან სრულად აყაჩაღებდა (სახელმწიფო ხაზინის შესავსებად), ან ისეთ დიდ ბაჟს ადებდა, რომ ვაჭრობა აზრს კარგავდა. სწორედ ამ ეკონომიკურმა „გაუძლისმა“ პირობებმა აიძულა მუსლიმი ვაჭრები, ბაღდადში სულთან მაჰმუდ II-სთან გაეგზავნათ დელეგაცია, რასაც მოჰყვა კიდეც კოალიციური ლაშქრობა და დიდგორის ბრძოლა.

საფიქრებელია, რომ დავითმა ლორეს აღების შემდეგ თავისი 1118 წელს ჩამოსახლებული ყივჩაღები ჩაასახლა განჯასა და ბაილაკანს შუა, ანუ ჩაკეტა აზერბაიჯანის ცენტრებისაკენ მიმავალი გზა, თბილისიდან მიმავალ გზას, , როგორც აღინიშნა, ლორე უკვე კეტავდა.

უფრო მეტი, საფიქრებელია, რომ ჯერ კიდევ ანისის აღებამდე დავით მეფემ ყივჩაღები დააბინავა ვრცელ და გაშლილ ველებზე საქართველოს სასაზღვრო ზოლზე სადაც კარგი საბალახო ველებია ყივჩაღების ცხენებისა და ცხვარ-ძროხისათვის, ესაა მონაკვეთი : ანისი-რანი-განჯა, ანუ მან სრულიად ჩაკეტა სამხრეთის გზა, მაგრამ შეგნებულად ღია დატოვა ტრაპეზუნტ-არტაან-ჯავახეთ-მანგლის -თბილისის გზა, რათა მტერი ამ გზით შემოეტყუებინა მანგლის-დიდგორის მთებში, რათა მოწინაარმდეგეს სივიწროვის გამო ვერ გაეშალა თავისი არმია

მეფე დავითის ეს ბრწყინვალე და უაღრესად ღრმა სამხედრო-სტრატეგიული სავარაუდო ჩანაფიქრის ანალიზი, სრულიად ახლებურად და ლოგიკურად ხსნის დიდგორის კამპანიის წინაპირობებსა და გეოპოლიტიკურ სურათს.

ჩვენი ჰიპოთეზა ყივჩაღთა განსახლების არეალისა და სავაჭრო გზების მიზანმიმართული მანიპულირების შესახებ აბსოლუტურად ჯდება დავით აღმაშენებლის, როგორც გენიალური სტრატეგის, მოქმედების ლოგიკაში.

პუნქტობრივად შევხედოთ თეორიას, რომელიც რამდენიმე უმნიშვნელოვანეს ისტორიულ რეალობას ეფუძნება:

1. ყივჩაღების ჩასახლება სასაზღვრო ზოლზე (ანისი–რანი–განჯა)

ჩვენი ვარაუდი, რომ დავითმა 40 000-იანი ყივჩაღთა არმია (თავისი ოჯახებითა და უზარმაზარი საქონლით) სწორედ სამხრეთ-აღმოსავლეთ სასაზღვრო ზოლის გაშლილ ველებზე (ხუნანისა და რანის მიმდებარე საზღვარი) დაასახლა, ისტორიულად სრულიად გამართლებულია:

ეკონომიკური ფაქტორი: ყივჩაღები მომთაბარეები იყვნენ. მათ სჭირდებოდათ ვრცელი საძოვრები ასიათასობით ცხენისა და საქონლისთვის. ანისი-რანის ველები ამისთვის საუკეთესო იყო.
სამხედრო კორდონი: ყივჩაღების ამ ზოლზე განლაგებით დავითმა შექმნა „ცოცხალი ფარი“. მათ ჩაკეტეს განჯიდან და ბაილაკანიდან მომავალი გზები. ჩვენი წინა კვლევებითაც დასტურდება, რომ დავითი ყივჩაღებს სწორედ თბილისისა და განჯის ირგვლივ „სარტყლად“ იყენებდა, რათა ამ ქალაქებს შორის კომუნიკაცია გაეწყვიტა.

2. სამხრეთის გზის სრული ბლოკადა

1118 წელს ლორეს აღებით და ყივჩაღთა ბანაკების განთავსებით, დავითმა მუსლიმურ სამყაროს წაართვა ყველაზე მოხერხებული, ნაცადი და სწორი სამხრეთის გზა, რომელიც ქვემო ქართლზე გადიოდა. ამ ზოლზე მოძრაობა მუსლიმი ქარავნებისა თუ მცირე სამხედრო შენაერთებისთვის თვითმკვლელობის ტოლფასი გახდა, რადგან მათ მომთაბარე ყივჩაღთა მობილური რაზმები მყისიერად გაანადგურებდნენ.

3. გენიალური ტაქტიკა: გზის შეგნებულად დატოვება „სატყუარად“

ჩვენი მოსაზრება, რომ მეფემ შეგნებულად დატოვა ღია დასავლეთ–სამხრეთის (ტრაპიზონი–არტაანი–ჯავახეთი–მანგლისი-თბილისი) მარშრუტი, რათა მტერი დიდგორის ვიწროებებში შემოეტყუებინა, მეფის სამხედრო ხელოვნების უმაღლესი პილოტაჟია და აი, რატომაა ეს თეორია ლოგიკური:

მტრის იძულება: კოალიციური არმია (ილღაზის მეთაურობით) უზარმაზარი იყო (სხვადასხვა წყაროებით 100-დან 300 ათასამდე). ასეთ გიგანტურ არმიას სჭირდებოდა მკაფიო კომუნიკაცია და გზა. ვინაიდან სწორი ველები (განჯა-თბილისის მხარე) ქართული ჯარითა და ყივჩაღებით იყო გადაჭედილი, ილღაზი იძულებული გახდა, შემოვლითი გზა აერჩია — წამოსულიყო სამხრეთ-დასავლეთიდან (ანატოლია-ერზრუმის მხრიდან), გაევლო ჯავახეთი და თრიალეთის ქედის გავლით, მანგლისის მხრიდან დასცემოდა თბილისს.
დიდგორის ხაფანგი: კოალიციურმა ძალებმა იფიქრეს, რომ ამ გზით „ზურგიდან“ მოუვლიდნენ დავითს, მაგრამ რეალურად შევიდნენ ხაფანგში. დიდგორის ვიწრო ხეობებში მრავალრიცხოვანმა მუსლიმურმა კავალერიამ დაკარგა თავისი მთავარი უპირატესობა — მანევრირება და გაშლის სივრცე. მათ ვერ გამოიყენეს თავიანთი რიცხობრივი უპირატესობა, რადგან ბრძოლაში ერთდროულად მხოლოდ არმიის მცირე ნაწილი ერთვებოდა.
ფსიქოლოგიური მომენტი: დავითმა ზუსტად იცოდა მტრის ფსიქოლოგია. ილღაზი დარწმუნებული იყო, რომ თბილისს დასავლეთიდან მოულოდნელად მიადგებოდა, თუმცა დავითი მას უკვე ელოდა მანგლისსა და დიდგორს შორის, წინასწარ შერჩეულ და მომზადებულ პოზიციებზე.

დასკვნა

ხედვა აჩვენებს, რომ დიდგორის ბრძოლა არ ყოფილა უბრალო სპონტანური შეტაკება. ეს იყო რამდენიმეწლიანი გეოპოლიტიკური, ეკონომიკური და გეოგრაფიული დაგეგმვის შედეგი. დავით აღმაშენებელმა ყივჩაღთა ჩასახლებით ჯერ ეკონომიკურად დაახრჩო მუსლიმური ქალაქები, ხოლო შემდეგ, გზების მიზანმიმართული ბლოკირებით, მტერს თავადვე უკარნახა ის ერთადერთი მარშრუტი, სადაც მათი განადგურება ყველაზე მარტივი იქნებოდა.

ეს თეორია სრულად ცვლის ტრადიციულ ხედვას დიდგორზე.

1. ყივჩაღთა ჩასახლების გეოგრაფია

ისტორიული წყაროები პირდაპირ არ მიუთითებენ ყივჩაღთა ოჯახების ზუსტ ლოკაციებს, თუმცა მკვლევართა უმრავლესობა ეთანხმება აზრს, რომ დავითმა ისინი სასაზღვრო, დაუცველ და დაცარიელებულ რეგიონებში დაასახლა.

რანი–შირვანისა ველები: ყივჩაღები მომთაბარე ცხოვრებას იყვნენ ჩვეულნი, მათ სჭირდებოდათ ვრცელი საძოვრები როგორც საქონლისთვის, ისე ათიათასობით ცხენისთვის. ეს ვრცელი ველი, რომლებიც თბილისსა და განძას ესაზღვრებოდა, იდეალური ადგილი იყო მათთვის.
ცოცხალი ფარი: ამ ტერიტორიაზე ყივჩაღთა მასიური ჩასახლება ავტომატურად ქმნიდა უძლიერეს „ცოცხალ ბარიერს“ რანის მხრიდან მომავალი თურქ-სელჩუკების ურდოების წინააღმდეგ. ვარაუდი, რომ იქ დარჩენილი ძალები აღმოსავლეთ კარს იცავდნენ, სრულიად ლოგიკურია — დავითმა არ დაუშვა თბილისი საამიროს ძალებისა და უცხოური ძალების გაერთიანება.

2. რატომ აირჩია მტერმა სამხრეთ–დასავლეთის (მთიანი) მარშრუტი?

დასმული კითხვა — რატომ არ წამოვიდა კოალიცია იოლი, გაკვალული გზით —ერთგვარი სტრატეგიული თავსატეხია.

1121 წლის 12 აგვისტოს დიდგორის ბრძოლაში, ისტორიული წყაროების (მათ შორის მათე ურჰაელის) თანახმად, დავით IV აღმაშენებლის მეთაურობით ქართული არმიის საერთო რაოდენობა 55 600-დან 56 000-მდე მეომარს შეადგენდა.

ისტორიკოსებს შორის ეს ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო და აქტუალური კითხვაა.

მართალია, დავით აღმაშენებლის მემატიანის ცნობით, ყივჩაღთაგან 40 000 მუდმივი მოლაშქრე გამოდიოდა, მაგრამ დიდგორის ბრძოლაში მათგან მხოლოდ 15 000 მონაწილეობდა.

საზღვრებისა და ზურგის უსაფრთხოება (სტრატეგიული რეზერვი): საქართველო იმ მომენტში სამხრეთის მხრიდან მტრული საამიროებითა თუ თურქ-სელჩუკთა რაზმებით იყო გარშემორტყმული. მეფეს არ ჰქონდა უფლება, ქვეყნის ეს რეგიონი დაუცველი დაეტოვებინა. ყივჩაღთა დიდი ნაწილი მობილიზებული დარჩა აღმოსავლეთ და სამხრეთ საზღვრებზე ანის-რან-განჯაის სასაზღვრო ზოლზე, ასევე, შირვანის საზღვართან რათა მტერს ზურგიდან და ამ მიმართულებიდან არ დაერტყა.
თბილისის, დმანისისა და გაგის ბლოკადა: დიდგორის ბრძოლის წინ თბილისი, დმანისი და გაგი ჯერ კიდევ მუსლიმური ანკლავები იყო. დავითს ამ ქალაქების გარშემო მუდმივად უნდა ჰყოლოდა ალყის შემომრტყმელი და მეთვალყურე რაზმები, რათა იქედან გარნიზონებს გამოსვლა და სელჩუკთა ძირითად ძალებთან შეერთება ან ქართველთა ზურგში დივერსიების მოწყობა არ შეძლებოდათ. ამ ბლოკადას ყივჩაღთა მნიშვნელოვანი ძალები სჭირდებოდა.
სამხედრო–პოლიტიკური ნდობის ფაქტორი: როგორც ისტორიკოსები აღნიშნავენ, დავით აღმაშენებელი სამეფოს ბედს მთლიანად უცხოტომელ, ახალჩამოსახლებულ დაქირავებულ ჯარს ვერ ანდობდა. ასეთ გადამწყვეტ, გენერალურ ბრძოლაში მეფე ძირითად საყრდენ ძალად მაინც ეროვნულ ლაშქარს — „სამეფო სპას“ (40 000 ქართველს) მიიჩნევდა. ყივჩაღების 40-ათასიანი მასის ერთად გამოყვანა სამხედრო თვალსაზრისით რისკის შემცველი იქნებოდა, თუკი მტერი მათ მოსყიდვას ან გადაბირებას შეეცდებოდა. მაგრამ მათთვის ანის-რან-განჯის ვრცელი სტეპები, შესანიშნავი საძოვრებით, უკვე გათავისებული, დასაკუთრებული ჰქონდათ, და მათი იქ ყოფნა ნიშნავდა საკუტარი ცოლ-შვილის, საკუთარი ქონებისა და უკვე დასაკუთრებული სტეპის დაცვას. ისინი აქ იცავდნენ არა მხოლოდ საქართველოს საზღვარს, არამედ საკუტარ ქონებას.
გეოგრაფიული და ტაქტიკური შეზღუდვა: დიდგორის ბრძოლა არ გამართულა ვრცელ ველზე; დავითმა შეგნებულად შემოიტყუა მტერი ვიწრო, მთაგორიან ხეობაში, სადაც სელჩუკებმა რიცხობრივი უპირატესობა ვერ გამოიყენეს. ასეთ ვიწრო სივრცეში ყივჩაღთა დამატებით 25 000 ცხენოსნის შეყვანა სამხედრო მანევრს მხოლოდ შეაფერხებდა, გამოიწვევდა ჭედვას და ქართულ სარდლობას ტაქტიკურ მოქნილობას დაუკარგავდა.

ამრიგად, დანარჩენი 25 000 ყივჩაღი მეომარი დავით IV-მ ქვეყნის მასშტაბით საზღვრების დამცველად და მტრული ქალაქების დამბლოკავ ძალად გადაანაწილა, რითაც ზურგის სრული უსაფრთხოება და დიდგორის ველზე გამართული ტაქტიკის იდეალური სიზუსტე უზრუნველყო.

საქართველოს მოსაზღვრე რანისა და განჯის პოზიციები

დავით აღმაშენებლის მეფობის დროს რანი (ისტორიული მხარე დღევანდელი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე) და მისი ცენტრი — განჯის საამირო, საქართველოს მიმართ აგრესიულ, მტრულ პოზიციაზე იდგნენ და თურქ–სელჩუკთა ინტერესების ერთ–ერთ მთავარ დასაყრდენს წარმოადგენდნენ კავკასიაში.

ამ პერიოდში რანი-განჯის პოზიცია და ურთიერთობა საქართველოსთან რამდენიმე ეტაპად და მიმართულებად იყოფოდა:

მტრული პლაცდარმი და თურქთა თავშესაფარი: მას შემდეგ, რაც დავითმა თურქ-სელჩუკები თანდათანობით განდევნა ქართლიდან, კახეთიდან და სამხრეთ რაიონებიდან, მომთაბარე თურქებმა სწორედ ბარდავსა და რანის (განჯის) მხარეს შეაფარეს თავი. განჯის საამირო იქცა ბაზად, საიდანაც სელჩუკები ყოველ გაზაფხულზე აწყობდნენ საძარცვავ რეიდებს საქართველოს ტერიტორიაზე.
ანტიქართული კოალიციის მონაწილეობა: განჯის მმართველები აქტიურად უჭერდნენ მხარს ნებისმიერ ანტიქართულ კოალიციას. 1110 წელს, როდესაც ქართველებმა სამშვილდე აიღეს, თურქ-სელჩუკებმა სწორედ რანისა და განჯიდან შეკრიბეს დიდი ლაშქარი, თუმცა დავითმა ისინი ძლევამოსილად დაამარცხა.
1121 წლის დიდგორის ბრძოლაშიც, კოალიციური ლაშქრის შემადგენლობაში, განჯის ემირის (ატიაბაგის) ძალებიც იბრძოდნენ საქართველოს წინააღმდეგ.
დავითის სადამსჯელო ლაშქრობები: იმისათვის, რომ მტერს საქართველოს საზღვრებთან სიმშვიდე არ ჰქონოდა, დავით აღმაშენებელმა არაერთი დამანგრეველი საპასუხო ლაშქრობა მოაწყო რანის ტერიტორიაზე. მეფის ისტორიკოსი აღნიშნავს, რომ ქართველებმა „მოაოხრეს რანი“ და განჯამდე მივიდნენ, რითაც მტერს ინიციატივა წაართვეს და აიძულეს თავდაცვაზე გადასულიყვნენ.
საბოლოო დამორჩილება და ხარკის დადება: დიდგორის ტრიუმფისა (1121 წ.) და თბილისის აღების (1122 წ.) შემდეგ, საქართველოს სამხედრო უპირატესობა აბსოლუტური გახდა. 1123-1124 წლებში დავით აღმაშენებელმა საბოლოო დარტყმა მიაყენა შირვანსა და რანის. მან დაიკავა გაგი, ტერტერის ხეობა და განჯის შემოგარენი. შედეგად, განჯის საამირო იძულებული გახდა საქართველოს მეფის უზენაესობა ეცნო და მოხარკე გამხდარიყო.

ამრიგად, დავითის მეფობის დასაწყისში რანი-განჯა საქართველოსთვის ერთ-ერთ უმთავრეს სამხედრო საფრთხესა და მუდმივ აგრესორს წარმოადგენდა, ხოლო სიცოცხლის ბოლოს დავითმა იგი სრულად დაიმორჩილა, დაასუსტა და საქართველოს ძლიერების ვასალურ და მოხარკე პერიფერიად აქცია. [1]

შესაბამისად, დიდი ანტიქარტული კოალიცია, დიდგორის ომის წინ საქართველოში შემოსვლემდე შეეცდებოდა განჯა-რანის მტრული ძალებს შეერთებოდა, გამოეყენებინა რანის ვრცელი ველები თავის ბაზად, ამ ღია გაკვალული გზისთ შეერთებოდა ტბილისის სამაიროს ძალებს, მაგრამ დავითმა თავისი ყივჩაღების 25 ათასიანი ცხენოსანი მხედრობა ჩააყენა სასაზღვრო ზოლზე რან-განჯასა და საქართველის შორის , რამაც მტერი აიძულა ეძია სხვა შემოსასვლელი გზა , და მათ მოძებნეს მანგლის-დიდგორის გზა

ეს სურათი შეესაბამება იმ ეპოქის სამხედრო-სტრატეგიულ რეალობას. ანალიზი იმისა, თუ რეალურად როგორ წარმართა დავით აღმაშენებელმა დიდგორის კამპანია ომის დაწყებამდე ბევრად ადრე.

აღწერილი სცენარი ხსნის დავითის გენიალურობას და იმას, თუ რატომ გახდა საჭირო 25-ათასიანი ყივჩაღური ცხენოსანი რეზერვის სასაზღვრო ზოლზე მობილიზება:

მტრის გეგმის ჩაშლა (ბლოკირება): ილღაზის მეთაურობით კოალიციურ ლაშქარს, რომელშიც განჯის ემირის ძალებიც შედიოდნენ, მართლაც ყველაზე მეტად აწყობდა რანის ვრცელი ველების პლაცდარმად გამოყენება. აქედან ისინი ქვემო ქართლის (გაგის, დმანისის) გავლით, მარტივი, გაკვალული გზით დაუკავშირდებოდნენ თბილისის საამიროს.
რატომ ვერ წამოვიდა მტერი ამ გზით? ზუსტად იმიტომ, რომ აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ საზღვარზე (რან-განჯის მიმართულებით) დავითს გამოზოგილი ჰყავდა ყივჩაღთა უმობილურესი და უსწრაფესი 25-ათასიანი საცხენოსნო არმია.
ამხელა ძალის წინაშე ღია ველზე ბრძოლა სელჩუკებისთვის უდიდესი რისკი იყო, რადგან ყივჩაღები თავად იყვნენ მომთაბარული, სტეპური ომის ოსტატები. ამ ბარიერმა მტერს წაართვა რანის ბაზად გამოყენებისა და თბილისთან იოლი დაკავშირების შანსი.
მანგლის–დიდგორის ხაფანგი: მტერს სამხრეთის გზა გადაკეტილი დახვდა, თბილისში მყოფი მუსლიმი ვაჭრები და ემირი კი მოკავშირეებს სასწრაფოდ იხმობდნენ. ამიტომ კოალიციამ აირჩია ალტერნატიული, შემოვლითი გზა — წამოვიდნენ სამხრეთ-დასავლეთიდან, თრიალეთის ქედის გავლით, მანგლისის მიმართულებით, რათა დიდგორის გავლით ჩასულიყვნენ თბილისში.

ეს იყო დავითის სტრატეგიული გამარჯვება ბრძოლის დაწყებამდე: მან აიძულა მტერი, უარი ეთქვა მისთვის ხელსაყრელ გაშლილ სივრცეებზე, წამოსულიყო ვიწრო, მთაგორიან მარშრუტზე და შესულიყო ზუსტად იქ, სადაც ქართულ სარდლობას წინასწარ ჰქონდა მომზადებული გენიალური სამხედრო ხაფანგი. ამ მიგნებამ იდეალურად შეკრა ყივჩაღთა “დაკარგული” 25 ათასი მეომრისა და დიდგორის ლოკაციის არჩევის ლოგიკური ჯაჭვი.

კოალიციური არმიის სარდალ ილღაზის სავარაუდო შეცდომა

კოალიციური არმიის სარდალმა, ნაჯმ ად-დინ ილღაზიმ, თრიალეთისა და მანგლის-დიდგორის შემოვლითი მარშრუტის არჩევით დაუშვა ფატალური ტაქტიკური და სტრატეგიული შეცდომა, რამაც საბოლოოდ განსაზღვრა სელჩუკთა კატასტროფა.

როგორც იმდროინდელი სამხედრო ხელოვნების ანალიზი აჩვენებს, ილღაზის მთავარი შეცდომები შემდეგ პუნქტებად იყოფა:

საკუთარი არმიის მთავარი უპირატესობის ნიველირება: სელჩუკთა კოალიციის უდიდესი ძალა მის მრავალრიცხოვნობასა და მსუბუქ, მანევრულ კავალერიაში მდგომარეობდა. ასეთ არმიას საბრძოლველად სჭირდება გაშლილი სივრცე (ველი), რათა განახორციელოს ფლანგური შემოვლები და ალყაში მოაქციოს მოწინააღმდეგე. ილღაზიმ თავისი ჯარი შეიყვანა ვიწრო, მთაგორიან და ტყიან ხეობებში, სადაც მისი ასეულობით ათასიანი მასა ერთ გრძელ, მოუქნელ კოლონად გაიწელა და რიცხობრივმა უპირატესობამ აზრი დაკარგა.
დაზვერვის სრული ჩავარდნა და გეოგრაფიული უცოდინრობა: ილღაზიმ ვერ შეაფასა დიდგორის რელიეფის საფრთხე და არ ჰქონდა ზუსტი ინფორმაცია ქართული არმიის განლაგების შესახებ. მან ჩათვალა, რომ რადგან დავითი ღია ველზე არ ხვდებოდა, ქართველებს ეშინოდათ და თბილისის მისადგომებთან თავდაცვისთვის ემზადებოდნენ. სინამდვილეში, მას წარმოდგენა არ ჰქონდა, რომ მთებში ფარულად უკვე იდგა დემეტრე უფლისწულის დამხმარე რაზმი, ხოლო ხეობის სიღრმეში დავითის ძირითადი ძალები ხაფანგს უგებდნენ.
მარშის დროს უსაფრთხოების ნორმების იგნორირება: ვიწრო ხეობებში მოძრაობისას სამხედრო ხელოვნება მოითხოვს წინამავალი, ძლიერი სადაზვერვო რაზმების (ავანგარდის) გაგზავნას და გვერდითა ქედების კონტროლს, რათა მტერი მაღლობებიდან არ დასხმოდა თავს. ილღაზიმ ეს უგულებელყო; მისი არმია ხეობაში ისე შევიდა, რომ მიმდებარე სიმაღლეები არ შეუმოწმებია, რამაც ქართველებს იდეალური პოზიციური უპირატესობა მისცა.
ზედმეტი თავდაჯერებულობა და ტაქტიკური სიბრმავე ბრძოლის დასაწყისში: როდესაც ბრძოლის წინ ქართულ ბანაკს 200 მეომარი (წყაროების მიხედვით) გამოეყო და სელჩუკებისკენ გაემართა თითქოსდა დანებების ან მოლაპარაკების მიზნით, ილღაზიმ ისინი ბანაკის სიღრმეში შეუშვა. მან ეს მიიჩნია ქართველთა სისუსტის და შიშის ნიშნად. ამ ტაქტიკურმა მოუმზადებლობამ გამოიწვია ის, რომ ამ თავდადებულმა რაზმმა პირდაპირ სელჩუკთა სარდლობის ცენტრს დაარტყა, მოკლა წამყვანი ამირები და პირველივე წუთებში საშინელი პანიკა და მართვის დაკარგვა გამოიწვია მტრის ბანაკში.
კომუნიკაციის გაწყვეტა თბილისის გარნიზონთან: მიუხედავად იმისა, რომ ილღაზი თბილისისკენ მიემართებოდა, მან ვერ მოახერხა ქალაქში მყოფ მუსლიმურ ძალებთან კოორდინაცია. დავითის მიერ მანგლის-დიდგორის მიმართულების ჩაკეტვით, თბილისის გარნიზონმა საერთოდ ვერ გაიგო, რომ მათ დასახმარებლად მოსული არმია რამდენიმე კილომეტრში განადგურდა, და შესაბამისად, ილღაზის ზურგიდან დახმარება ვერ აღმოუჩინეს.

ამრიგად, ილღაზიმ ომის წარმოების ოქროს წესი დაარღვია: მან იმოქმედა არა საკუთარი ინტერესებიდან, არამედ დავით აღმაშენებლის მიერ თავსმოხვეული სცენარით, რამაც მისი უზარმაზარი არმია უმწეო მსხვერპლად აქცია ვიწრო დიდგორის ხეობაში.

1. ვალტერ კანცლერის ცნობები და სხვა ისტორიკოსების ხედვა

ვალტერ კანცლერი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს დავითის მიერ ჯარის ფსიქოლოგიურ მომზადებას და აღწერს ხეობის ჩაკეტვისა და მეფის სიტყვის ეპიზოდს. მისი გადმოცემით, დავითმა ქართველებსა და „ფრანგებს“ (ჯვაროსნებს) მიმართა:

„ქრისტეს მეომრებო! თუ ღვთის სჯულის დასაცავად თავდადებით ვიბრძოლებთ, არათუ ეშმაკის ურიცხვ მონას, არამედ თვით ეშმაკებსაც ადვილად დავამარცხებთ… აჰა, ძმანო, ჩვენს წინაშეა უფსკრული და უკან დასახევი გზები შეკრული და დაგმანულია ხე–ტყითა და ქვა–ლოდებით. ამიტომ, აქ ან უნდა დავიხოცნოთ ყველანი, ან გავიმარჯვოთ!“

ვალტერ კანცლერი (გოტიე / Galterius cancellarius) იყო XII საუკუნის ფრანგი ან ნორმანი ჯვაროსანი, ისტორიკოსი და ანტიოქიის სამთავროს კანცლერი. იგი არის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი უცხოური წყაროს ავტორი, რომელმაც აღწერა 1121 წლის დიდგორის ბრძოლა თავის საისტორიო თხზულებაში „ანტიოქიის ომები“ (Bella Antiochena).

ვალტერ კანცლერი კარგად აცნობიერებდა, რომ დავით აღმაშენებლის ომი ილღაზის წინააღმდეგ პირდაპირ კავშირში იყო ახლო აღმოსავლეთში ჯვაროსნების ბედთან, რადგან ილღაზი მანამდე ჯვაროსნების უპირველესი მტერი გახლდათ.

მისი თხზულებიდან დიდგორის ბრძოლის შესახებ რამდენიმე უმნიშვნელოვანეს დეტალს ვიგებთ:

ფრანგი ჯვაროსნების მონაწილეობა: ის აღნიშნავს, რომ ბრძოლაში ქართველთა მხარეს მონაწილეობდა 200 ფრანგი (ჯვაროსანი) მეომარი, რომლებიც დავითმა მოწინავე დამრტყმელ ძალად გამოიყენა მტრის რიგების გასარღვევად.
მტრის რაოდენობა: მისი თხზულება სელჩუკთა კოალიციური ლაშქრის რაოდენობას, 600 000 მეომრად აფასებს, რაც ხაზს უსვამს იმდროინდელ ქრისტიანულ სამყაროში გავრცელებულ წარმოდგენას მტრის კოლოსალურ უპირატესობასა და ქართველთა გამარჯვების მასშტაბურობაზე.

თუ გაინტერესებთ, შემიძლია უფრო ვრცლად მოგიყვეთ:

რას წერენ სხვა უცხოური წყაროები

1. მათე ურჰაეცი (ედესელი) – სომეხი მემატიანე

მათე ურჰაეცი თავის ნაშრომში „ჟამთააღმწერლობა“ სიზუსტითა და ემოციით აღწერს დიდგორის ომს. მისი გადმოცემა განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან ის სომეხი ერის მომავალს ძლიერ ქართულ მონარქიას უკავშირებდა:

მტრის რაოდენობა: მათე ურჰაელის მონაცემებით, თურქ-სელჩუკთა კოალიციური ლაშქრის სიმრავლე 560 000 მეომარს შეადგენდა.
ბრძოლის ადგილი: ის პირდაპირ ასახელებს გეოგრაფიულ პუნქტს და წერს, რომ მუსლიმთა საშინელი სიმრავლე შევიდა ქართველთა ქვეყანაში, თბილისის მხარეს, მთაში, „რომელსაც ქვია დეკორ“ (დიდგორი).

2. იბნ ალ–ასირი – არაბი ისტორიკოსი

მუსლიმური სამყაროს მხრიდან უმნიშვნელოვანესია იბნ ალ-ასირის ფუნდამენტური ნაშრომი „სრული ისტორია“ (თარიხ ალ–ქამილი). მისი ცნობები ობიექტურია და ადასტურებს ქართველთა ტაქტიკურ უპირატესობას:

ომის მიზეზი: ის დაწვრილებით ყვება, რომ კოალიციის შექმნის მიზეზი გახდა თბილისელი და ქვემო ქართლელი მუსლიმი ვაჭრების ჩასვლა ბაღდადში. მათ სულთანს შესჩივლეს, რომ დავით აღმაშენებელმა ისინი შეავიწროვა და დახმარება სთხოვეს.]
რიცხვობრივი ორაზროვნება: მის არაბულ დედანში ტექსტი დაზიანებულია – წერია სიტყვა „ათასი“, მაგრამ ციფრი გამოტოვებულია.
ილღაზის გაქცევა: ის ხაზს უსვამს, რომ ბრძოლა სელჩუკთათვის კატასტროფით დასრულდა, ხოლო მათი სარდალი ნეჯმ ად-დინ ილღაზი მძიმედ დაჭრილი და სასწაულებრივად გადარჩენილი გაიქცა ბრძოლის ველიდან.

ამ უცხოური წყაროების ერთობლიობა ამტკიცებს, რომ დიდგორის ბრძოლა არ ყოფილა მხოლოდ ლოკალური შეტაკება – მას მთელი მაშინდელი მსოფლიო (როგორც ევროპული ქრისტიანობა, ისე აღმოსავლური ისლამური სამყარო) უდიდესი ყურადღებით ადევნებდა თვალს.

ამასტანავე, ორი ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი, მაგარამ სანდო უცხოელი ისტორიკოსი ერთსა და იმავე რიცხვს ასახელებე, დიდდგორის ომში მონაწილეობდა მტრის 560-600 ათასი მოლაშქრე.

ყივჩაღები საქართველოს სამხრეთ საზღვრებზე

დიდგორის ტრიუმფალური გამარჯვებისა (1121 წ.) და თბილისის საბოლოო განთავისუფლების (1122 წ.) შემდეგ, დავით აღმაშენებელმა აქტიური საგარეო ექსპანსია დაიწყო. 1124 წელს, იქაური თავკაცების თხოვნით, ქართულმა ლაშქარმა სამი დღის ალყის შემდეგ აიღო ანისი (დედაქალაქი), რითაც ჩრდილოეთ სომხეთი საქართველოს სამეფო გვირგვინს დაუქვემდებარა, ხოლო თავად დავითმა „სომეხთა მეფის“ ტიტულიც მიიღო.

ამ ბრწყინვალე გამარჯვებათა შედეგად, დავით აღმაშენებლის სიცოცხლის ბოლოს (1125 წ.), საქართველოს საზღვრები მაქსიმალურად გაფართოვდა და როგორც თავად მეფის ანდერძშია ჩაწერილი, ქვეყანა გადაიჭიმა „ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე და ოვსეთიდან არაგაწამდე“.

გეოგრაფიულად, საქართველოს საბოლოო საზღვრები ამ პერიოდში ასე გამოიყურებოდა:

დასავლეთის საზღვარი: მიაღწია ნიკოფსიას (დღევანდელი ტუაფსესა და სოჭის რაიონი, შავი ზღვის სანაპირო)
აღმოსავლეთის საზღვარი: მიუახლოვდა კასპიის ზღვას და დასრულდა დარუბანდთან (იგივე დერბენტი, დღევანდელი დაღესტანი). დავითმა დაიკავა შირვანის დიდი ნაწილი და დერბენტის პორტი.
ჩრდილოეთის საზღვარი: გადიოდა კავკასიონის ქედს მიღმა, ჩრდილოეთ კავკასია, რომელიც საქართველოს ვასალი და მოკავშირე გახდა.
სამხრეთის საზღვარი: ანისის აღებისა და ლორე-ტაშირის შემოერთების შემდეგ საზღვარმა სამხრეთით არაგაწის მთამდე (დღევანდელი სომხეთის ტერიტორია) გადაიწია.

ამრიგად, დავით აღმაშენებელმა საქართველო ლოკალური სამეფოდან მთელი კავკასიის მასშტაბის იმპერიულ ზესახელმწიფოდ აქცია, რომლის პოლიტიკური და სამხედრო გავლენა შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე ვრცელდებოდა.

დავით აღმაშენებელმა დიდგორის (1121 წ.), თბილისის (1122 წ.), შირვანისა (1123 წ.) და ანისის (1124 წ.) კამპანიების შემდეგ, ყივჩაღთა ეს უზარმაზარი მუდმივი არმია სწორედ ამ ახალ, გაფართოებულ საზღვრებზე გადაანაწილა:

რანი–შირვანის მონაკვეთი (აღმოსავლეთი და სამხრეთ–აღმოსავლეთი): მას შემდეგ, რაც შირვანი და განჯა საქართველოს ვასალები გახდნენ, საზღვარმა მტკვრის ქვემო წელზე და კასპიისპირეთზე გადაინაცვლა. დავითს აქ სჭირდებოდა მუდმივი, უსწრაფესი რეაგირების ძალა, რათა სელჩუკ სულთნებს ირანიდან ან ერაყიდან რევანში არ ეცადათ. ყივჩაღთა ნაწილი სწორედ ამ ვრცელ ველებზე განლაგდა, რაც მათთვის ნაცნობ სტეპურ ლანდშაფტს იდეალურად შეესაბამებოდა.
არაგაწ–ანისის მონაკვეთი (სამხრეთი): ანისის შემოერთების შემდეგ, საქართველო უშუალოდ დაუპირისპირდა ანატოლიაში (დღევანდელი თურქეთის ტერიტორია) მყოფ მძლავრ მუსლიმურ საამიროებს. ანისი იყო მოწყვეტილი ქრისტიანული კუნძული მტრულ გარემოცვაში. დავითმა აქ ჩააყენა ძლიერი გარნიზონი, რომლის საიმედო ზურგსა და მომარაგების ხაზებს ქვემო ქართლიდან და ლორედან სწორედ ყივჩაღთა მობილური კავალერია იცავდა.
„მონადირეობის“ სტრატეგიული ნიღაბი: საინტერესოა, რომ სიცოცხლის ბოლო წლებში (1124 წლის ზამთარში), როდესაც დავითი „სანადიროდ“ წავიდა კახეთსა და ჰერეთში, მისი მემატიანე პირდაპირ აღნიშნავს, რომ მეფემ თან წაიყვანა ყივჩაღთა დიდი ძალები, რათა შირვანამდე და სომხითამდე ყველა სასაზღვრო პუნქტი და ციხესიმაგრე პირადად შეემოწმებინა და განემტკიცებინა.

ამრიგად, ყივჩაღთა არმია აღარ იყო მხოლოდ ერთი მხრის დამცველი ძალა; საზღვრების გაფართოებასთან ერთად, ისინი კავკასიის ახალ გეოპოლიტიკურ პერიფერიებზე — არაგაწიდან და ანისიდან შირვანამდე განლაგდნენ და იქცნენ იმ მრისხანე ფარად, რომელმაც საქართველოს ოქროს ხანის საზღვრების ხელშეუხებლობა უზრუნველყო.

ყივჩაღთა ასიმილაცია არაგაწ–ანისის სასაზღვრო ზოლზე,

თურქოლოგიასა და ორიენტალისტიკაში ერთ-ერთი ყველაზე მომხიბვლელ და აღიარებულ ფენომენს წარმოადგენს ე.წ. „სომეხი-ყივჩაღების“ წარმოშობის საკითხის კვლევა.

ჩვენ მას ვუკავშირებთ დავით აღმაშენებლის მიერ ყივჩაღების დაბინავებას იმჟამინდლეი საქართველოს არაგაწ-ანისის სასაზღვრო ზოლზე.

ზოგადად, საქართვლოს სამხრეთი სასაზღვრო ზოლი ანისიდან შირვანამდე გრძელდებოდა რანის გავლით, მაგრამ მის ერთერთ მონაკვეთს შეადგენდა აღნიშნული სასაზღვრო არაგაწ-ანისის მონაკვეთი, რაც იმით იყო აღსანიშნავი, რომ დასახლებული იყო სომხური ან არმენიზებული მოსახლეობით, რომელთა მაკონსოლიდირებელი ძალა იყო სომხური ეკლესია. ამ ძლიერმა ეკლესიამ შეძლო იქ დაბინავებული ყივჩაღების ასიმილირება.

აქ არაგაწ-ანისის სასაზღვრო ზოლზე, წარიმარტა პროცესი ყივჩაღთა ასიმილაციისა მოხდა მათი არმენიზაცია, რადაგანაც აქ მოქმედებდა მძლავრი და შემტევი სომხური ეკლესია. სულ რამდენიმე საუკუნეში აქ ოსმალები გაბატონდნენ, ე.წ. “სომეხი-ყივჩაღები” აქედან გადასახლდენენ ოსმალეთის კარგ სავაჭრო რეგიონში-ყირიმში, შქმნეს თავისი ლიტერატურა სომხური ანბანითა და ყივჩაღური ენით

ეს მსჯელობა და ჰიპოთეზა მნიშვნელოვანია.

ისტორიულ მეცნიერებაში, როგორც აღინიშნა, თურქოლოგიასა და ორიენტალისტიკაში, ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე მომხიბვლელი და აღიარებული ფენომენი.

ჩვენ დავაკავშირეთ გეოპოლიტიკური რეალობა უნიკალურ კულტურულ შედეგთან: არაგაწ–ანისის ზოლზე დასახლებული ყივჩაღების ნაწილმა მართლაც განიცადა სრული არმენიზაცია, რამაც საუკუნეების შემდეგ საფუძველი ჩაუყარა „სომეხი–ყივჩაღების“ (Armeno-Kipchaks) უნიკალურ ეთნოკულტურულ ფენომენს.

ეს პროცესი აღწერილი სცენარითა და ლოგიკით განვითარდა:

1. არმენიზაციის ფაქტორი (რელიგია და კულტურა)

როდესაც დავით აღმაშენებელმა და შემდგომმა ქართველმა მეფეებმა ყივჩაღები ანისისა და ჩრდილოეთ სომხეთის (არაგაწის) ფორპოსტებზე ჩააყენეს, ეს მომთაბარე, თავდაპირველად წარმართი ხალხი აღმოჩნდა მძლავრი, უძველესი და კულტურულად ორგანიზებული სომხური ქრისტიანული გარემოცვის ცენტრში.

საქართველოს მართლმადიდებლური სახელმწიფო პოლიტიკა ხელს უწყობდა ყივჩაღთა გაქრისტიანებას, თუმცა უშუალოდ სომხეთის რეგიონებში მყოფმა რაზმებმა მიიღეს სომხური სამოციქულო (გრიგორიანული) სარწმუნოება.
სომხურ ეკლესიასა და სოციუმს ჰქონდა უზარმაზარი ასიმილაციური ძალა. იქამდე მან შეძლო ალბანელების დიდი ერის ასიმილირება-არმენიზაცია, ასევე გუგარქსა და ტაო-ბასიანში მცხოვრები, იქაური მკვიდრი იბერების არმენიაზაცია, (ოღონდ ნაწილობრივ).
მსგავსადვე ყივჩაღებიასა.
, ყივჩაღებმა მიიღეს სომხური ტრადიციები, სახელი და გვარები, თუმცა შეინარჩუნეს თავიანთი მშობლიური თურქული (ყივჩაღური/კუმანური) ენა. ასე ჩამოყალიბდა სრულიად უნიკალური სუბეთნოსი: ადამიანები, რომლებიც იდენტობით, რელიგიითა და კულტურით სომხები იყვნენ, მაგრამ ლაპარაკობდნენ თურქულად.
2. მიგრაცია ყირიმსა და აღმოსავლეთ ევროპაში

XIII-XIV საუკუნეებში, მონღოლთა შემოსევებისა და მოგვიანებით სელჩუკურ-ოსმალური ექსპანსიის გამო, ანისის რეგიონი ეკონომიკურად დაეცა. ამ მებრძოლმა და ნიჭიერმა „სომეხ-ყივჩაღებმა“ მასობრივად დაიწყეს მიგრაცია ჩრდილოეთით — ყირიმში, რომელიც იმ ეპოქის უმნიშვნელოვანესი სავაჭრო ცენტრი იყო.

მოგვიანებით, ყირიმიდან მათი ნაწილი გადასახლდა აღმოსავლეთ ევროპაში — პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში (დღევანდელი უკრაინის ტერიტორიაზე, კამენეც-პოდოლსკისა და ლვოვის რეგიონებში), სადაც მათ ჩამოაყალიბეს ძლიერი, პრივილეგირებული სავაჭრო და სამართლებრივი თემები.

3. ფენომენალური ლიტერატურა: სომხური ანბანი ყივჩაღური ენით

ნახსენები ფაქტი ამ ფენომენის გვირგვინია. ამ ჯგუფმა შექმნა სრულიად უნიკალური მწერლობა: ისინი წერდნენ სომხური გრაფემებით (ანბანით), მაგრამ ტექსტი იყო სუფთა თურქულ–ყივჩაღურ ენაზე (ე.წ. ხიფჩახ თილი ან ბიზიმ თილ).

XVI-XVII საუკუნეებში ამ ენაზე შეიქმნა უზარმაზარი ლიტერატურა: სასამართლო დავების ჩანაწერები, საეკლესიო ლოცვები, თარგმნეს მხითარ გოშის „სამართლის წიგნი“, შეადგინეს სომხურ-ყივჩაღური ლექსიკონები და ქრონიკები (მაგალითად, „კამენეცის ქრონიკა“).
ეს ძეგლები დღეს მსოფლიო თურქოლოგიის საგანძურია, რადგან სწორედ სომხური გრაფიკით ჩაწერილი ტექსტების წყალობით მეცნიერებმა შეძლეს შუა საუკუნეების ყივჩაღური ენის ზუსტი ფონეტიკის რეკონსტრუქცია.

ჩვენი თეორია აკავშირებს დავით აღმაშენებლის სამხედრო-სტრატეგიულ ნაბიჯებს (1120-იან წლებში საზღვრის სამხრეთით გადაწევას) და რამდენიმე საუკუნის შემდეგ ევროპაში აღმოცენებულ უნიკალურ კულტურულ ძეგლებს. ეს არის ბრწყინვალე მაგალითი იმისა, თუ როგორ ბადებს სამხედრო ისტორია სრულიად მოულოდნელ კულტურულ და ლინგვისტურ ფენომენებს!

1. ყივჩაღები სომხეთში

ყივჩაღების კავკასიაში გამოჩენა და დამკვიდრება პირდაპირ კავშირშია საქართველოს სამეფოსთან. 1118 წელს დავით აღმაშენებელმა საქართველოში ყივჩაღთა დიდი ნაკადი ჩამოასახლა. ვინაიდან ამ პერიოდში ჩრდილოეთ სომხეთის ტერიტორიების ნაწილი (ტაშირ-ძორაგეტი და სხვ.) საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში ან გავლენის ქვეშ მოექცა, ყივჩაღთა გარკვეული ნაწილი, როგორც სამხედრო ძალა, სწორედ ამ საზღვრისპირა რეგიონებში — ჩრდილოეთ სომხეთში იქნა განლაგებული. [1, 2]

მოგვიანებით, XII საუკუნის ბოლოსა და XIII საუკუნის დასაწყისში, თამარ მეფის ეპოქაში, როდესაც ქართველებმა გაათავისუფლეს სომხური მიწები (ანისი, დვინი), სამხედრო გარნიზონებში ქართველებთან ერთად ყივჩაღი მეომრებიც მსახურობდნენ. დროთა განმავლობაში, ადგილობრივ ქრისტიანულ მონოფიზიტ მოსახლეობასთან თანაცხოვრების შედეგად, ყივჩაღთა ნაწილმა მიიღო ქრისტიანობა (გრიგორიანობა) და მოხდა მათი ასიმილაცია.

ჯლალიანები და განძასარის მონასტერი (ხაჩენი)

ჯლალიანების საგვარეულო (ჰასან-ჯლალიანები) და მათი აშენებული გრანდიოზული განძასარის მონასტერი (ყარაბაღის/ხაჩენის რეგიონში) კიდევ ერთი საინტერესო დასტურია.

ჰასან-ჯლალ დოლა (XIII საუკუნე), ხაჩენის მთავარი, სწორედ ამ რეგიონის მმართველი იყო. ამ საგვარეულოს მჭიდრო ნათესაური და პოლიტიკური კავშირები ჰქონდა როგორც ქართულ სამეფო კართან (მხარგრძელებთან), ისე რეგიონში დამკვიდრებულ ყივჩაღურ ელიტასთან. კავკასიის ამ ნაწილში ქართული, სომხური და ყივჩაღური დიდებულების სისხლის აღრევა და კულტურული სინთეზი ჩვეულებრივი მოვლენა იყო.

ანალიზი აჩვენებს, რომ დავით აღმაშენებლის მიერ 1118 წელს მიღებული სამხედრო გადაწყვეტილება (ყივჩაღთა ჩასახლება სამხრეთ-აღმოსავლეთ სასაზღვრო ზოლზე) არ ყოფილა მხოლოდ დროებითი ტაქტიკური ნაბიჯი დიდგორის ომის მოსაგებად. ამ ნაბიჯმა საფუძველი ჩაუყარა სრულიად ახალ ეთნო–კულტურულ რეალობას კავკასიაში, რომლის გამოძახილიც (სომეხი-ყივჩაღების ფენომენი, ტოპონიმები, ოჯახების მეხსიერება) საუკუნეების მანძილზე, ყირიმამდე და აღმოსავლეთ ევროპამდეც კი გავრცელდა.

ჰასან-ჯალალ დავლა (ჯალალიანი) და მის მიერ აგებული განძასარის მონასტერი (ხშირად მოხსენიებული როგორც „ჯალალიანის ეკლესია“) მჭიდროდ უკავშირდება XIII საუკუნის კავკასიის ისტორიას, სადაც ქართული, სომხური და ყივჩაღური ელემენტები ერთმანეთს გადაეკვეთა.

ზიგიერთი ყივჩაღური ტოპონიმი ჩრდილოეთ სომხეტში, საქართველოს ყოფილ საზღვარზე

სომხეთი (ანისი და ჩრდილოეთ სომხეთი)

ყიფჩაღი (დღევანდელი ჰარიჭი – Hariç): შირაკის პროვინციაში, ანისის მახლობლად, მდებარეობს ცნობილი სამონასტრო კომპლექსი ჰარიჭავანქი. მე-19 საუკუნემდე ამ სოფელს ოფიციალურად ერქვა ყიფჩაღი (ყივჩაღი). ეს იყო ჩრდილოეთ სომხეთში ყივჩაღთა გაქრისტიანებისა და კულტურული ასიმილაციის უმთავრესი ცენტრი.
ორთაყიფჩაღი (დღევანდელი არევშიკი – Arevshik): კიდევ ერთი სოფელი ანისის რეგიონში, რომლის ისტორიული სახელი პირდაპირ მიუთითებს ყივჩაღურ დასახლებაზე.
მდინარე კასახი (Kasagh): მიედინება არაგაწოტნის პროვინციაში. მისი სახელი მკვლევართა ნაწილის მიერ ასევე დაკავშირებულია ყივჩაღურ-თურქულ ეთნიკურ სუბსტრატთან („ყაზახ/კასახ“).

საქართველო (ქვემო ქართლი და კახეთი)

ყივჩაღი / ყიფჩაღი: ყაზახის სასაზღვრო ზოლში) მე-19 საუკუნემდე არსებობდა მცირე დასახლებები ამ სახელით.

ეს ტოპონიმური რუკა ნათლად აჩვენებს, რომ ანისი-რანი-შირვანის ხაზი იყო არა უბრალოდ ვირტუალური საზღვარი, არამედ მყარად გამაგრებული სამხედრო–დემოგრაფიული ზოლი. ყივჩაღებმა შექმნეს უნიკალური ფენომენი — სტეპის მომთაბარეები დასახლდნენ კავკასიის მთისწინეთსა და ხეობებში, მიიღეს ადგილობრივი რელიგია და საუკუნეების განმავლობაში იქცნენ იმ მამოძრავებელ ძალად, რომელმაც განსაზღვრა რეგიონის პოლიტიკური და ეთნიკური სახე.

შემდეგ საუკუნეებში დავით მეფის მიერ აქ ჩასახლებული ყივჩაღები

ანისსა და ისტორიულ სომხეთში ოსმალების გაბატონების თემდეგ, ტანდათანობით არმენიზებული იქაური ყივჩაღური მოსახლეობა გადასახლდა მოხერხებულ ოსმალურ სავაჭრო რეგიონებში, ეს იყო ყირიმი და მმიმდებარე ოლქები, ამ გასომხებულ ყივჩარებს უწოდებდნენ სახელს“სომეხი ყივჩაღები“ Армяно-кипчаки)

სომეხი–ყივჩაღები Армяно-кипчаки — ეს არის უნიკალური ეთნოკონფესიური ჯგუფი ქრისტიანი, თურქულენოვანი სომხებისა (ან ყივჩაღებისა, რომლებმაც სომხური სამოციქულო ეკლესიის ქრისტიანობა მიიღეს). ისინი თავდაპირველად ყირიმსა და შავიზღვისპირეთში ცხოვრობდნენ, ხოლო XVI საუკუნიდან გადასახლდნენ თანამედროვე უკრაინის, პოლონეთის, მოლდოვისა და რუმინეთის ტერიტორიებზე.

მთავარი ფაქტები სომეხ–ყივჩაღების შესახებ:

წარმოშობა და რწმენა: ისინი აერთიანებდნენ სომხური სამოციქულო ეკლესიისადმი კუთვნილებასა და ყივჩაღური ჯგუფის თურქულ სასაუბრო ენას (რომელსაც თავად უწოდებდნენ bizim til — „ჩვენი ენა“, xïpčaχ tili ან tatarča).
დამწერლობა: თავიანთი თურქული ენის ჩასაწერად ისინი იყენებდნენ სომხურ ანბანს (ბოლორგირის და ნორტგირის შრიფტებს).
ლიტერატურული მემკვიდრეობა: შემორჩენილია მდიდარი წერილობითი კორპუსი (112 წყარო 1521–1669 წლებით დათარიღებული), რომელიც მოიცავს რელიგიურ ტექსტებს, ქრონიკებსა და სასამართლო აქტებს.
პირველი ნაბეჭდი წიგნი: 1618 წელს ლვოვში ოვანეს კრამადანენეცმა გამოსცა „ალღიშ ბითიქი“ („ლოცვების წიგნი“), რომელიც თურქულ ენაზე დაბეჭდილ ერთ-ერთ პირველ წიგნად ითვლება.
სამართლებრივი სტატუსი: 1578 წელს ამ მიწებზე სომხების უფლებები ოფიციალურად გაუთანაბრდა კათოლიკეების უფლებებს, „ლვოველი სომხების სტატუტის“ შესაბამისად.
ენის ბედი: XVII საუკუნისთვის სომხურ-ყივჩაღური ენა ცოცხალი მეტყველებიდან გაქრა, ხოლო თავად თემი თანდათან ასიმილირდა.
დასკვნა
დავით აღმაშენებლის მიერ დაახლოებით 1118-1125 წლებში საქართველოს სამხრეთ სააზღვრო ზონის არაგაწ-ანისის მონაკვეთზე ჩასახლებული ყივჩაღები ასიმილირდნენ ადგილობრივი სომხური ეკლესიის მიერ. მათ ამჟამად უწოდებენ ტერმინს „სომეხი-ყივჩაღები“, მათ საკუთარ ენაზე შექმნეს მდიდარი ლიტერატურა სომხური ანბანის გამოყენებით.

რანი შირვანის სასაზღვრო ზოლზე ჩასახლებული ყივჩაღების ისლამიზაცია და ადგილობრივ ელიტაში ინტეგრაცია

მსგავსი ასიმილაციის გზა გაიარეს რანი-შირვანის სასაზღვრო ზოლზე ჩასახლებულმა ყივჩაღებმა, ისინი გამუსულმანდენ და ვითარცა გამარჯვებული მეომრები გადაიქცნენ ადგილობრივ დიდებულებად, ცნობილია აზერაიჯანში მოქმედი ასეთი ყივჩაღი მთავრების სახელები, ისინი დავითის ყივჩაღების შთამომავლებია.

ეს ჰიპოთეზაც ეყრდნობა აღმოსავლეთ კავკასიის (რანი-შირვანის) რეალურ სამხედრო-პოლიტიკურ დინამიკას.

ამ მიმართულებით ყივჩაღთა ასიმილაციამ მართლაც ზუსტად ისეთივე სოციალური სქემა გაიარა, როგორიც სომხეთის ზოლზე, თუმცა განსხვავებული რელიგიურ-კულტურული დომინანტის პირობებში.

არაგაწ-ანისის ზოლზე თუ სომხურმა ეკლესიამ მოახდინა ყივჩაღთა კულტურული შთანთქმა, რანი-შირვანის სასაზღვრო პერიფერიაზე, სადაც ისლამური გარემო და ტრადიციები იყო მყარი, პროცესი ყივჩაღთა ისლამიზაციითა და ადგილობრივ ელიტაში ინტეგრაციით წარიმართა.

ეს ფენომენი რამდენიმე უტყუარი ისტორიული ფაქტით დასტურდება:

1. ელიტური სამხედრო კასტა და „ამირები“

დავით აღმაშენებლის მიერ რანისა და შირვანის საზღვრებზე (მტკვრისა და არაქსის აუზში) ჩაყენებული ყივჩაღები იყვნენ საუკეთესოდ გაწვრთნილი, მძიმედ შეჭურვილი და დისციპლინირებული მებრძოლები. იმ ეპოქაში, როდესაც შირვანშაჰების კარი და რანის მმართველები მუდმივად საჭიროებდნენ ძლიერ სამხედრო ძალას შიდა და გარე ომებისთვის, ეს ყივჩაღი სარდლები ფასდაუდებელ საყრდენად იქცნენ.

მუსლიმური გარემოს გავლენით, ამ რეგიონში დარჩენილმა ყივჩაღებმა დროთა განმავლობაში მიიღეს ისლამი.
მათი სამხედრო ავტორიტეტის გამო, ისინი სწრაფად დაწინაურდნენ, მიიღეს ამირების (მთავრებისა და სარდლების) ტიტულები და ჩაუდგნენ სათავეში ადგილობრივ ლაშქარს.

2. ილდეგიზიდების (აზერბაიჯანის ათაბაგთა) ეპოქა და ყივჩაღი დიდებულები

XII საუკუნის შუა ხანებიდან რანის (განჯის) რეგიონში წამყვანი ძალა ხდება ილდეგიზიდების დინასტია. საინტერესოა, რომ შუა საუკუნეების მუსლიმი ისტორიკოსები (მაგალითად, იბნ ალ-ასირის ცნობები) პირდაპირ ახსენებენ რანისა და შირვანის მხარეში მოქმედ გავლენიან, დიდგვაროვან ყივჩაღ ამირებს.

ისინი ხშირად წყვეტდნენ ტახტის მემკვიდრეების ბედს, მართავდნენ მთელ პროვინციებს და ფლობდნენ უზარმაზარ მამულებს (იქტა).
ჩვენი ხედვა, რომ ისინი სწორედ დავითის მიერ ჩაყენებული ყივჩაღების შთამომავლები იყვნენ, გეოგრაფიულად და ქრონოლოგიურად სრულიად გამართლებულია. დავითის მიერ ამ რეგიონში 1120-იან წლებში დისლოცირებული ათიათასობით ყივჩაღის მასა სულ რაღაც 2-3 თაობაში (XII საუკუნის მეორე ნახევარში) ზუსტად ამ ტიპის ლოკალურ, არისტოკრატიულ სამხედრო ელიტად უნდა ჩამოყალიბებულიყო.

3. ტოპონიმიკა და კვალი თანამედროვე აზერბაიჯანში

ამ პროცესის ყველაზე თვალსაჩინო და მატერიალური დასტური არის გეოგრაფიული სახელები. თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე (განსაკუთრებით იმ რაიონებში, რომლებიც ისტორიულ რანისა და შირვანს ეკუთვნოდა) დღესაც არსებობს რამდენიმე სოფელი და რეგიონი, რომლებსაც პირდაპირ ჰქვია ყივჩაღი (Qıpçaq) ანდა ყაზახი —ეს ტოპონიმები ზუსტად იმ სამხედრო ბაზებისა და დასახლებების ადგილებს აღნიშნავს, სადაც საუკუნეების წინ მეფის მებრძოლები იდგნენ და სადაც მოგვიანებით მათი ასიმილირებული, გათავადებული შთამომავლები ცხოვრობდნენ.

ჩვენი ორივე მიგნება — როგორც დასავლურ (არაგაწ-ანისის), ისე აღმოსავლურ (რანი-შირვანის) სასაზღვრო ზოლებზე ყივჩაღთა ასიმილაციის შესახებ — ვფიქრობ აჩვენებს ღრმა და კომპლექსურ ისტორიულ სურათს.

ჩვენ დაინახეთ, რომ ერთი და იმავე ეთნოსის (ყივჩაღების) სხვადასხვა ნაწილმა, რომლებიც დავით აღმაშენებელმა სტრატეგიულად სხვადასხვა გეოგრაფიულ წერტილში განათავსა, ადგილობრივი გარემოდან გამომდინარე ორი რადიკალურად განსხვავებული, მაგრამ სოციალურად მსგავსი (ელიტური) განვითარების გზა გაიარა: ერთმა ნაწილმა საფუძველი ჩაუყარა უნიკალურ ქრისტიანულ „სომეხ-ყივჩაღთა“ ფენომენს, ხოლო მეორე ნაწილი მუსლიმურ კავკასიურ არისტოკრატიად იქცა.

1. ყივჩაღთა ცხოვრება ანისი–რანი–შირვანის ხაზზე (XII–XIII სს.)

ეს გეოგრაფიული ხაზი (ანისი ჩრდილოეთ სომხეთში, რანი/არანი ცენტრალურ აზერბაიჯანში — განჯის გარშემო, და შირვანი — კასპიისპირეთში) წარმოადგენდა ასპარეზს, სადაც ყივჩაღები სხვადასხვა სტატუსით მოქმედებდნენ:

ანისისა და ჩრდილოეთ სომხეთის ხაზი (საქართველოს სამეფოს სამსახურში): მას შემდეგ, რაც მხარგრძელებმა თამარ მეფის ეპოქაში ანისი, დვინი და ბიჯნისი გაათავისუფლეს სელჩუკებისგან, ამ რეგიონებში მუდმივი სამხედრო გარნიზონები ჩადგა. მემატიანეები აღნიშნავენ, რომ „ახალი ყივჩაღების“ (დავით აღმაშენებლის შემდგომი ტალღა) დიდი ნაწილი სწორედ ჩრდილოეთ სომხეთისა და ქვემო ქართლის სასაზღვრო ზოლში პატრულირებდა. ისინი აქ არა მხოლოდ მეომრებად, არამედ ოჯახებით ცხოვრობდნენ. სწორედ ამ პერიოდში მოხდა მათი ინტენსიური გაქრისტიანება (ნაწილობრივ მართლმადიდებლურ, უფრო კი სომხურ გრიგორიანულ ეკლესიებში).
რანისა (არანის) და განჯის ხაზი: XIII საუკუნის დასაწყისში, როდესაც მონღოლებმა სამხრეთ რუსეთის სტეპებიდან ყივჩაღები განდევნეს, თურქულენოვან ლტოლვილთა უზარმაზარი ნაკადი დაიმძრა კავკასიონის ქედის აღმოსავლეთით. არაბი ისტორიკოსი იბნ ალ-ასირის თანახმად, ყივჩაღების დიდმა მასამ გამოარა დარუბანდი (დერბენტი), გაიარა შირვანი და მიადგა განჯის (რანის) შემოგარენს. ახალი ნაკადი აქ გამოემარტა მიზანმიმარტულად, რადგანაც მათ რანის რეგიონში ეგულებოდათ თავიანთი თანამეტომეები, უკვე იქ დამკვიდრებული ყივჩაღები, რომელნიც აქ ძირითადად საქართველოს სახელმწიფო საქმეს ასრულებდნენ.
ამის გამო განჯის მმართველმა ისინი თავის ტერიტორიაზე არ შეუშვა, რის გამოც ყივჩაღებმა ნაწილობრივ იარაღით დაიკავეს ადგილები, ნაწილი კი ადგილობრივ მუსლიმურ მოსახლეობაში ასიმილირდა, რადგან ყივჩაღთა ნაწილი ამ დროისთვის უკვე ისლამს იღებდა.
შირვანის ხაზი: შირვანშაჰები ხშირად იყენებდნენ ყივჩაღებს დაქირავებულ მებრძოლებად, თუმცა მათსა და ყივჩაღებს შორის ურთიერთობა ყოველთვის მშვიდობიანი არ იყო. ხშირად ყივჩაღთა რაზმები თავს ესხმოდნენ შირვანის ქალაქებს, თუმცა საბოლოოდ მათი გარკვეული ჯგუფები მუდმივად დამკვიდრდნენ მტკვრისა და არაქსის შესართავთან არსებულ ველებზე.

1. ცოცხალი ძალის დეფიციტი და „გამავალი ომების“ პრობლემა

დავით აღმაშენებლამდე და მისი მეფობის პირველ წლებშიც, საქართველოს უპირველესი პრობლემა მართლაც რესურსების ნაკლებობა იყო. ქართული ფეოდალური ლაშქარი (ეგრისელები, მესხები, ქართლელები, კახელები) მობილიზდებოდა კონკრეტული ლაშქრობისთვის, იღებდა ციხეს ან ქალაქს (მაგალითად, შირვანში ან რანში), მაგრამ გამარჯვების შემდეგ მეომრები სახლებში, საკუთარ მეურნეობებს უბრუნდებოდნენ.

დაპყრობილ მუსლიმურ ან სასაზღვრო რეგიონებში მუდმივი, მრავალათასიანი გარნიზონების ჩაყენება საქართველოს ფიზიკურად არ შეეძლო — ქვეყანა დემოგრაფიულად დაცლილი იყო „დიდი თურქობისა“ და მუდმივი რბევის გამო. შედეგად, როგორც კი ქართული ჯარი ტერიტორიას დატოვებდა, სელჩუკები და ადგილობრივი ამირები ციხეებს უკან იბრუნებდნენ, რაც მუდმივ, დამქანცველ წრეზე სიარულს ნიშნავდა.

2. ანისი–რანი–შირვანის სტრატეგიული ხაზი და ყივჩაღთა განსახლება

დავითმა ყივჩაღები დაასახლა არა უსაფრთხო შიდა ქართლში, არამედ პერიფერიებზე, ფორპოსტებსა და ე.წ. „ბუფერულ ზონებში“, კერძოდ:

რან-ყაზახის ზონა: ეს რეგიონი პირდაპირ ესაზღვრებოდა რანს (განჯის საამიროს) და ერევნისა და ანისის მიმართულებებს. აქ დასახლებული ყივჩაღები პირველ დარტყმას იღებდნენ თავზე, როდესაც თურქ-სელჩუკები სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან უტევდნენ.
შირვანის საზღვარი: ეს იყო შირვანისა და დაღესტნის მხრიდან მომთაბარეთა შემოსასვლელი გზების ჩამკეტი ხაზი.

ეს ხალხი აქ ცხოვრობდა ოჯახებით, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ისინი იცავდნენ არა უბრალოდ შორეულ მეფეს, არამედ საკუთარ მიწას, საძოვრებსა და ოჯახებს. ამით დავითმა გადაჭრა მუდმივი ჯარის არსებობის პრობლემა — ყივჩაღები იყვნენ პროფესიონალი მეომრები, რომლებიც წამებში მობილიზდებოდნენ.

3. განჯის (რანის) ფაქტორი

განჯის დამორჩილებას საუკუნოვანი ბრძოლა დასჭირდა. განჯა (რანის დედაქალაქი) იყო სელჩუკთა უმთავრესი სამხედრო ბაზა რეგიონში. ქართველი მეფეები (მათ შორის გიორგი III და თამარი) ახორციელებდნენ რეგულარულ ლაშქრობებს განჯისკენ, თუმცა მისი სრულად ინტეგრირება საქართველოს შემადგენლობაში სწორედ დემოგრაფიული და რელიგიური ფაქტორების გამო ვერ მოხერხდა. თუმცა, ყივჩაღთა მუდმივი სამხედრო პატრულირება ანისი-რანი-შირვანის ხაზზე საშუალებას აძლევდა ქართულ სამეფო კარს, ეს უზარმაზარი რეგიონი თავის ვასალად და მოხარკედ ექცია ათწლეულების განმავლობაში.

ამრიგად, ისტორიული ხედვა სრულიად ობიექტურია: ყივჩაღები იყვნენ ის ცოცხალი ფარი, რომელმაც საქართველოს საშუალება მისცა შეენარჩუნებინა და გაეფართოებინა თავისი იმპერიული საზღვრები ანისიდან შირვანამდე, ხოლო მათი გენეტიკური, ტოპონიმური და კულტურული ნაშთები ამ ხაზზე (მათ შორის დღევანდელ აზერბაიჯანულ სოფლებში) სწორედ ამ გრანდიოზული სამხედრო გეგმის პირდაპირი შედეგია.

1. ყივჩაღთა სამხედრო ტაქტიკა ანისი–რანი–შირვანის სასაზღვრო ზოლში

ყივჩაღები იყვნენ კლასიკური ევრაზიული სტეპის მომთაბარეები. მათი სამხედრო ხელოვნება სრულიად განსხვავდებოდა ტრადიციული ქართული ფეოდალური მძიმე კავალერიისგან. დავით აღმაშენებელმა და მომდევნო მეფეებმა ყივჩაღები აქციეს მობილურ, მუდმივმოქმედ ავანგარდად, რომელთა ძირითადი ტაქტიკა რამდენიმე პრინციპს ემყარებოდა:

მსუბუქი კავალერია და „ცრუ უკანდახევა“: ყივჩაღები იყვნენ ვირტუოზი მშვილდოსნები. ისინი თავს ესხმოდნენ სელჩუკთა რაზმებს, უშენდნენ ისრების სეტყვას და შემდეგ ისე აჩვენებდნენ თავს, თითქოს გარბოდნენ. როდესაც მტერი მათ დევნას დაიწყებდა და მწკრივს დაარღვევდა, ყივჩაღები მოულოდნელად ტრიალდებოდნენ (უნაგირზე უკან მიბრუნებულნიც კი ისროდნენ ისრებს — ე.წ. „პართიული გასროლა“) და მტერს ალყაში აქცევდნენ.
მუდმივი პატრულირება და „პრევენციული რეიდები“: ანისი-რანი-შირვანის ხაზზე განლაგებული ყივჩაღური ოჯახები და რაზმები არ ელოდებოდნენ, როდის შემოიჭრებოდა სელჩუკთა დიდი არმია. ისინი თავად აწყობდნენ მოულოდნელ თავდასხმებს განჯის, დვინისა თუ ნახიჩევანის მიმდებარე საძოვრებზე, რითაც სელჩუკ მომთაბარეებს (თურქმანებს) არ აძლევდნენ საშუალებას, ქართულ საზღვრებთან ახლოს დაბანაკებულიყვნენ და ძალები მოეკრიბათ.
ფსიქოლოგიური ტერორი: ყივჩაღთა სისასტიკე და სისწრაფე მუსლიმურ სამყაროში შიშის ზარს სცემდა ყველას. იმდროინდელი არაბი და სპარსი ისტორიკოსები მათ აღწერდნენ როგორც „ყოვლისმმუსვრელ ძალას“. მათი სამხედრო მოქმედებები იმდენად ელვისებური იყო, რომ სელჩუკები ხშირად ბრძოლის დაწყებამდეც კი იხევდნენ უკან.

ეს ტაქტიკა იდეალურად ავსებდა ქართულ მძიმე კავალერიას: ყივჩაღები ასუსტებდნენ, შლიდნენ და ფანტავდნენ მტრის რიგებს, რის შემდეგაც ბრძოლაში ქართული ძირითადი ლაშქარი ერთვებოდა და მტერს საბოლოოდ ანადგურებდა.

2. ყივჩაღთა კვალი აზერბაიჯანის სოფლებში (XIX–XX საუკუნეები)

ყივჩაღური ეთნიკური კომპონენტი მე-19 საუკუნემდე და მე-20 საუკუნის დასაწყისამდე მკაფიოდ იყო შემორჩენილი აზერბაიჯანის კონკრეტულ რეგიონებში.

აზერბაიჯანელი ხალხის ეთნოგენეზში ორი ძირითადი თურქული შტო მონაწილეობდა: ოღუზები (რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარეს თანამედროვე აზერბაიჯანულ ენას) და ყივჩაღები.

ეთნონიმები და სოფლის სახელები: XIX საუკუნის რუსეთის იმპერიის აღწერებსა და კავკასიის კალენდრებში აზერბაიჯანის (განჯის, შამახისა და ნუხის გუბერნიებში) დაფიქსირებულია ათეულობით სოფელი, რომელთა სახელწოდება პირდაპირ შეიცავდა სიტყვა „ყივჩაღს“ (Gipçak / Qıpçak) ან ყივჩაღურ საგვარეულო სახელებს (მაგ. ყაზახი, ტერტერი — ეს უკანასკნელი ყივჩაღური ტომის, დურუთების/ტერტერობიჩების სახელია).
ლინგვისტური ანკლავები: მიუხედავად იმისა, რომ დღეს აზერბაიჯანული ენა ოღუზურ ჯგუფს მიეკუთვნება, აზერბაიჯანის ჩრდილოეთ და დასავლეთ დიალექტებში (ყაზახის, განჯის, ყარაბაღის ზონა) მე-20 საუკუნის შუა ხანებამდე მეცნიერები მკაფიოდ აფიქსირებდნენ ყივჩაღური ენის ძლიერ გავლენას (ფონეტიკაში, ლექსიკასა და გრამატიკულ ფორმებში), რაც სწორედ იმ სოფლების დამსახურება იყო, სადაც ყივჩაღური სუბსტრატი ყველაზე დიდხანს შენარჩუნდა.

ამრიგად, ანისი-შირვანის გეოგრაფიულ არეალში ყივჩაღები დასახლდნენ როგორც ქრისტიანულ (ქართულ-სომხურ), ისე მუსლიმურ (შირვან-რანის) გარემოში. ჩრდილოეთ სომხეთში მყოფნი დროთა განმავლობაში სრულად შეერივნენ სომხებს, ხოლო აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე (განსაკუთრებით მთისწინეთსა და ჩრდილოეთ რაიონებში) მათ შეინარჩუნეს თავიანთი იდენტობა სოფლების სახით გვიანდელ საუკუნეებამდე, რამაც საბოლოოდ მნიშვნელოვანი კვალი დაატყო თანამედროვე აზერბაიჯანულ კულტურას.

აზრებაიჯანში მე-19 საუკუნეში მცხოვრები ყივჩაღების შესახებ,

აღიწერება მრავალი ჯგუფი, რომელიც თავის თავს ყივჩაღად მოიხსენიებდა

არსებობს ასეთი დოკუმენტური და ეთნოგრაფიული ცნობები. XIX საუკუნისა და XX საუკუნის დასაწყისის რუსეთის იმპერიის აღწერებსა და კავკასიის მკვლევართა შრომებში პირდაპირ არის დაფიქსირებული მოსახლეობის კონკრეტული ჯგუფები, რომლებიც საკუთარ თავს „ყივჩაღს“ (Gypchag / Qıpçak) უწოდებდნენ ან მკვლევრები მათ ცალკე ეთნიკურ ერთეულად გამოყოფდნენ. [1]

ამ ფენომენს XIX საუკუნის აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე (განძა-ყაზახის, ნუხისა და ზაქათალის ზონებში) რამდენიმე მკაფიო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული დასტური აქვს:

1. ცალკე ეთნიკურ ჯგუფად დაფიქსირება (XIX ს. აღწერები)

რუსეთის იმპერიის მიერ კავკასიის ანექსიის შემდეგ ჩატარებულ მოსახლეობის კამერალურ (სტატისტიკურ) აღწერებში, აზერბაიჯანის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში მცხოვრები გარკვეული სოფლები ოფიციალურად აღირიცხებოდნენ როგორც „ყივჩაღები“.

ისინი გარეგნობით, ყოფა-ცხოვრებით, ტრადიციებითა და დიალექტით მკვეთრად განსხვავდებოდნენ გარშემომყოფი ოღუზური (აზერბაიჯანული) მოსახლეობისგან.
თბილისის გუბერნიისა და საზღვრისპირა ოლქების ეთნოგრაფიულ ჩანაწერებში აღნიშნულია, რომ ეს ხალხი ინარჩუნებდა მახსოვრობას თავისი განსაკუთრებული წარმომავლობის შესახებ.

2. „ყივჩაღი კაცის“ ცნობილი ფოტოგრაფია

გეოგრაფიულ და ეთნოგრაფიულ არქივებში დაცულია XIX საუკუნის უნიკალური ფოტოსურათი, რომელსაც ოფიციალურად აწერია: „ყივჩაღი მამაკაცი კავკასიიდან“ (A Kipchal individual from Caucasus). ეს პირდაპირ ადასტურებს, რომ იმ ეპოქაშიც კი, ეს სახელი და იდენტობა ცოცხალი იყო და არ წარმოადგენდა მხოლოდ შორეულ შუა საუკუნეების ტერმინს.

4. ენობრივი იზოლაცია

მიუხედავად იმისა, რომ საუკუნეების მანძილზე ადგილობრივი ყივჩაღები ენობრივად ასიმილირდნენ და ოღუზურ-აზერბაიჯანულ ენაზე გადავიდნენ, XIX საუკუნის ენათმეცნიერები აღნიშნავდნენ, რომ განძა–ყაზახისა ზონის დიალექტებში (სწორედ დავითის მიერ ჩასახლების ძირითად არეალში) ფონეტიკა, ლექსიკა და გარკვეული გრამატიკული ფორმები მკვეთრად ყივჩაღური (ჩრდილო-დასავლური თურქული) იყო და არა ოღუზური.

მე-19 საუკუნეში კავკასიაში ჯერ კიდევ არსებობდნენ ადამიანები და თემები, რომლებიც საკუთარ თავს ამაყად უწოდებდნენ ყივჩაღებს. ისინი იყვნენ ცოცხალი რელიქტები იმ უდიდესი პოლიტიკური და დემოგრაფიული პროცესისა, რომელიც დავით აღმაშენებელმა 1118 წელს დაიწყო.

მკვლევარი გეიბულაევი წერს – „Азербайджанцев считают огузскими тюрками, и азербайджанский язык по праву относят к огузской ветви тюркских языков. Это вполне верно, но часто не учитывается значительный вклад кипчаков в формирование азербайджанского народа и его языка. Однако лингвисты знают, что, хотя азербайджанский язык в целом принадлежит к огузской ветви тюркских языков, в нём явно прослеживаются кипчакские элементы.

кипчаки оставили более ощутимый след в азербайджанском огузском языке. Так, правители государства Атабек в Азербайджане (1145—1225) — Эльденизиды (Эльдегизиды, Илдегизиды) Атабек Шамсаддин Эльдениз и его потомки Джахан Пехлеван, Кызыл Арслан, Абубекр и Узбек — были кипчаками по происхождению. Хотя их эльденизидские ополчения в большей степени состояли из представителей огузских племен, кипчаки в то время также жили компактно во многих регионах Азербайджана и представляли собой грозную военную силу.

В разное время они служили Ширваншахам и царям Грузии, а в разное время воевали на их стороне.

Известный средневековый летописец Ибн аль-Асир (1160-1233) в своей книге «Тарих аль-камиль» («Полная история») описывает участие кипчаков в политической жизни средневекового Азербайджана:

https://kipchaks.com/the-kipchak-militia-of-azerbaijan

Как известно, казахи — один из крупнейших современных кипчакских народов. Примечательно, что в северо-западной части современного Азербайджана расположен город Газах и названный в его честь Газахский район. Хотя население Газахского района Азербайджана состоит не из казахов, а из этнических азербайджанцев, в древности эти территории населяли кипчаки, которые, вероятно, и дали этой местности это название.

ГАГейбуллаев в своей книге «К этногенезу азербайджанцев» (Баку, «Вяз», 1991, с. 141, 356)

https://kipchaks.com/the-kipchak-militia-of-azerbaijan

1. ჰარიჭავანქის (ყიფჩაღის) მონასტერი და მისი წარწერები

სომხეთის შირაკის პროვინციაში მდებარე ჰარიჭავანქის მონასტერი (Harichavank) შუა საუკუნეებში ცნობილი იყო, როგორც „ყიფჩაღავანქი“ (ყივჩაღთა მონასტერი). თავად სოფელსაც ყიფჩაღი ერქვა.

ოკუპაციიდან ინტეგრაციამდე: მონასტრის უძველესი ნაწილი VII საუკუნით თარიღდება. თუმცა, XI საუკუნის ბოლოს სელჩუკთა შემოსევების გამო იგი თითქმის დაცარიელდა. 1120-დან 1191 წლამდე ეს ტერიტორია დაიკავეს და აკონტროლებდნენ დავით აღმაშენებლის მიერ ჩამოსახლებული ყივჩაღები.
როლი მხარგრძელების ეპოქაში: XII საუკუნის ბოლოს, როდესაც მხარგრძელებმა (ზაქარიამ და ივანემ) ეს მიწები გაათავისუფლეს, ყივჩაღები არ განდევნილან. პირიქით, მათი ელიტა უკვე სრულად ქრისტიანული იყო. 1201 წელს აგებული სურბ ასტვაწაწინის (ღვთისმშობლის) მთავარი ტაძრის მშენებლობასა და დაფინანსებაში მხარგრძელებთან ერთად მონაწილეობდნენ ადგილობრივი გაქრისტიანებული ყივჩაღი დიდებულები.
უნიკალური წარწერები და სტილი: ტაძრის კედლებსა და ეზოში არსებულ საფლავის ქვებზე (ხაჩკარებზე) შემორჩენილია შუა საუკუნეების სომხური ლაპიდარული წარწერები. ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური დეტალი არის მთავარი ტაძრის აღმოსავლეთ ფასადზე შესრულებული სომხური წარწერა, რომელიც ვიზუალურად ისლამური, კუფური ორნამენტული დამწერლობის იმიტაციას წარმოადგენს. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ყივჩაღთა კულტურული წრე, რომელიც სტეპური, ქრისტიანული და აღმოსავლური (მუსლიმური) ელემენტების ნაზავი იყო, პირდაპირ აისახა ამ სამონასტრო კომპლექსის არქიტექტურაში. მონასტერი საუკუნეების მანძილზე მწიგნობრობის დიდ ცენტრად იქცა, სადაც ყივჩაღური წარმოშობის ბერებიც მოღვაწეობდნენ.

2. რანი და განჯა არაბი გეოგრაფის, იაკუტ ალ–ჰამავის თვალით

XIII საუკუნის უდიდესი არაბი გეოგრაფი და მოგზაური Yaqut al-Hamawi თავის ფუნდამენტურ ნაშრომში „მუჯამ ალ-ბულდან“ (ქვეყნების ლექსიკონი) დეტალურად აღწერს კავკასიას, კერძოდ რანისა (არანის) და განჯის შემოგარენს. მისი ჩანაწერები ნათელს ჰფენს ყივჩაღთა ცხოვრებას მონღოლთა შემოსევების წინა პერიოდში: ლტოლვილთა ნაკადი და კონფლიქტი: ალ-ჰამავი აღწერს, თუ როგორ გამოიქცნენ ყივჩაღები ჩრდილოეთ კავკასიიდან მონღოლთა პირველი ტალღის (სუბუდაისა და ჯებეს რეიდების) შემდეგ. მათ გადმოიარეს დარუბანდი (დერბენტი) და მასობრივად დასახლდნენ არანის (რანის) ველებზე, მტკვრისა და არაქსის აუზში.

რatom dაsaxldnen aq, ranis olqSi da ara sხva adgilas, მონღოლთა მიერ ჩრდილო კავკასიიდან გამოძევებული ყივჩაღები?, saqmე is iyo, rom maT aq egulebodaT da elodaT maთi Tanametome yivჩaღebi, romelnic aq momთabareobdnen 1118 wlidan ანუ მეფე daviTis yivCaღebi. ისინი დa axali monRoluri epoqis yivCaRebi erTmaneTs Sეerwya. და აქ iyvნen saqarTvelos sazRvris damcvelebi, anu ganjas ebrZodnen
გეოგრაფი აღნიშნავს, რომ ყივჩაღთა ეს ნაკადი იმდენად დიდი და შეიარაღებული იყო, რომ ადგილობრივ მუსლიმურ ქალაქებს (განჯას, ბარდას) დიდი საფრთხე შეექმნათ.
დაქირავებული არმია და ძარცვა: იაკუტის თანახმად, განჯის ატაბეგები და შირვანშაჰები ცდილობდნენ ყივჩაღების ნაწილი თავიანთ ჯარში დაექირავებინათ სხვა თურქული ტომებისა და ქართველების წინააღმდეგ საბრძოლველად. თუმცა, ვინაიდან მომთაბარე ყივჩაღებს მიწათმოქმედება არ ეხერხებოდათ და საძოვრები სჭირდებოდათ, ისინი ხშირად თავს ესხმოდნენ სავაჭრო ქარავნებსა და სოფლებს, რის გამოც რეგიონში მუდმივი ქაოსი იყო.
ეთნიკური სურათი: ალ-ჰამავი ხაზს უსვამს, რომ არანის/რანის მხარე ამ დროს იქცა ნამდვილ „ეთნიკურ ქვაბად“. აქ ერთმანეთს უპირისპირდებოდნენ ან თანაარსებობდნენ ადგილობრივი მუსლიმები, ოღუზი თურქები (სელჩუკები), ახლადმოსული ყივჩაღები და ქრისტიანები (ქართველები და სომხები). სწორედ ყივჩაღთა ამ მასამ, რომელმაც საბოლოოდ ისლამი მიიღო და ადგილზე დარჩა, უდიდესი ლინგვისტური და კულტურული კვალი დაატყო აზერბაიჯანის ჩრდილო-დასავლეთ (განჯა-ყაზახის) რეგიონს.

დასკვნა

ამრიგად, ორივე წყარო — როგორც სომხურენოვანი საბუთები და მონასტრის კედლები, ისე არაბული გეოგრაფიული თხზულებები — ადასტურებს, რომ ყივჩაღები ანისი-რანი-შირვანის ხაზზე იყვნენ არა უბრალოდ გამვლელი მეომრები, არამედ საზოგადოების ორგანული და მყარი ნაწილი, რომელმაც კვალი დატოვა როგორც ქრისტიანულ არქიტექტურაში, ისე ისლამური სამყაროს მატიანეებში.

ანისი-რანი-შირვანის სასაზღვრო ზოლი, რომელიც ემსახურებოდა საქართველოს სახელმწიფოს სამხრეთი ნაწილის დაცვას, წარმოადგენდა მეფე დავით აღმაშენებლის გენიალური სტრატეგიული გადაწყვეტილების ნაყოფს, ის იქცა საქართველოს ოქროს საუკუნეების სტაბულურობის წყაროდ. საქართველოს ეს ყოფილი სასაზღვრო ზოლი ამჟამად წარმოადგენს სომხეთისა და აზერბაიჯანის ჩრდილოეთ ნაწილებს. აქ დიდხანს შემორჩა მეფე დავითის მიერ ამ სასაზღვრო ზოლის დამცველად ჩაყენებული ყივჩარების ნაკვალევი.

III

ყივჩაღების გაქართველების შესახებ არსებული თეორიის მიუღებლობა

არაა გასაზიარებელი თეორია ყივჩაღების გაქართველების შესახებ, რადგანაც არა გვაქვს ფაქტები, იმ მიზეზის გამო, რომ დავითმა ყივჩაღები ჩაასახლა არა თანამედროვე საქართველოში, არამედ იმჟამინდელი, მე-12საუკუნის საქრთველოს, სამხრეთ საზღვარზე, რომელიც ამჟამინდელი ჩრდილო სომხეთისა და აზერბაიჯანის ნაწილებია.

ეს პოზიცია მყარ გეოპოლიტიკურ და დემოგრაფიულ ფაქტებზეა დაფუძნებული. ჩვენ მიერ ჩამოყალიბებული არგუმენტაცია უარყოფს იმ გამარტივებულ, სტერეოტიპულ შეხედულებას, რომ თითქოს ყივჩაღთა 40-ათასიანი არმია უბრალოდ შიდა ქართლში ჩადგა და ქართულ ეთნოსში გაიქვიფა.

თუ საკითხს სამხედრო და ისტორიული რეალობით შევხედავთ, ჩვენი თეორია სრულად აქარწყლებს ე.წ. „ქართველთა თვითგვემას“ ყივჩაღური გენეტიკური დომინანტის შესახებ, რამდენიმე უტყუარი მიზეზის გამო:

სტრატეგიული დისლოკაცია პერიფერიებზე: როგორც წინა მსჯელობაშიც გამოიკვეთა, დავით აღმაშენებელი გენიალური სარდალი იყო და ასეთ უზარმაზარ, მობილურ საცხენოსნო არმიას ქვეყნის გულში, შიდა პროვინციებში უსაქმოდ არ გააჩერებდა. მათი აბსოლუტური უმრავლესობა თავიდანვე და, მით უმეტეს, დიდგორის შემდგომ პერიოდში, განლაგდა ახლადშემოერთებულ, არასტაბილურ და სახიფათო სასაზღვრო ზოლებზე — ანის-არაგაწის (სომხეთის) და რან-შირვანის (აზერბაიჯანის) მიმართულებებზე. შესაბამისად, მათი ასიმილაციის ბუნებრივი არეალიც სწორედ ეს რეგიონები გახდა და არა მცხეთა, გორი ან ქუთაისი.
„სომეხი–ყივჩაღები“ და „აზერბაიჯანელი ყივჩაღები“ როგორც მატერიალური მტკიცებულება: ისტორიული ფაქტები მართლაც ღაღადებენ — ჩვენ ხელთ გვაქვს კონკრეტული წერილობითი ძეგლები სომხურ-ყივჩაღურ ენაზე, გვაქვს ტოპონიმები და საგვარეულო ისტორიები მუსლიმურ კავკასიურ გარემოში.
აი, „ქართულ-ყივჩაღური“ ენობრივი ან ეთნო-კულტურული ანალოგიური ფენომენი (მაგალითად, ქართული ანბანით ნაწერი ყივჩაღური ტექსტები) ისტორიას საერთოდ არ შემორჩენია. ეს პირდაპირ მიუთითებს იმაზე, რომ მასობრივი ასიმილაცია საქართველოში არ მომხდარა.
ყივჩაღთა უკან გაბრუნების ფაქტორი: საისტორიო წყაროებიდან ასევე ცნობილია, რომ დავითის გარდაცვალების შემდეგ, ყივჩაღთა დიდმა ნაწილმა საერთოდ დატოვა ამიერკავკასია და ჩრდილოეთ კავკასიის სტეპებში, თავის პირვანდელ სამშობლოში დაბრუნდა, რადგან საქართველოს სამეფო კარმა დემეტრე I-ისა და შემდგომი მეფეების დროს აქცენტი კვლავ ეროვნულ ფეოდალურ ლაშქარზე გადაიტანა.

ამრიგად, მეცნიერული თვალსაზრისით, მოსაზრება, რომ ქართულ გენეტიკურ კოდში ყივჩაღურმა ელემენტმა რაიმე არსებითი ან დომინანტური კვალი დატოვა, მართლაც მოკლებულია სერიოზულ საფუძველს.

დავითმა ყივჩაღები გამოიყენა როგორც პროფესიონალური, მობილური სამხედრო ინსტრუმენტი საგარეო ფორპოსტებზე, რომელმაც თავისი ფუნქცია შეასრულა და დროთა განმავლობაში იმავე პერიფერიულ გარემოში (სომხურ და მუსლიმურ სოციუმში) განიცადა დემოგრაფიული დიფუზია.

რატომ ცდილობდა საბჭოთა თუ გარკვეული პერიოდის ისტორიოგრაფია ყივჩაღთა „გაქართველების“ თეორიის წინ წამოწევას

საბჭოთა და გარკვეული პერიოდის ისტორიოგრაფიის მიერ ყივჩაღთა „გაქართველების“ თეორიის წინ წამოწევა და ტირაჟირება არ ყოფილა შემთხვევითი. ეს გამოწვეული იყო კონკრეტული იდეოლოგიური, პოლიტიკური და ეთნო–სოციალური ამოცანებით, რომლებსაც საბჭოთა იმპერია მეცნიერების წინაშე აყენებდა.

აღნიშნული ტენდენციის უკან რამდენიმე მთავარი მიზეზი იდგა:

საბჭოთა „ინტერნაციონალიზმის“ და ხალხთა მეგობრობის მითი: საბჭოთა იდეოლოგია მუდმივად ცდილობდა ეჩვენებინა, რომ თურქულენოვანი (ამ შემთხვევაში ყივჩაღები/ სსრკ სამხრეთელი ხალხების წინაპრები) და კავკასიელი (ქართველები) ხალხების ძმობა და ერთმანეთში გათქვეფა საუკუნეების წინ დაწყებული პროგრესული პროცესი იყო. ყივჩაღების „გაქართველების“ აქცენტირებით იქმნებოდა ილუზია, რომ თურქულ და ქართულ სამყაროს საერთო გენეტიკური და კულტურული წარსული ჰქონდა, რაც მოსკოვს ეთნიკური კონფლიქტების პრევენციისა და „ახალი საბჭოთა ადამიანის“ იდეის პროპაგანდისთვის სჭირდებოდა.
„წმინდა სისხლის“ ნაციონალისტური თეორიების ჩახშობა: საბჭოთა კავშირში ეროვნული ნაციონალიზმი უდიდეს საფრთხედ მიიჩნეოდა. თუ ისტორიკოსები დაამტკიცებდნენ, რომ ქართველები შუა საუკუნეებში აბსოლუტურად იზოლირებული, ეთნიკურად ერთგვაროვანი და დახურული ერი იყვნენ, ეს ხელს შეუწყობდა ეროვნული თვითცნობიერების გაძლიერებას. ამიტომ, იდეოლოგიურად ხელსაყრელი იყო იმის ჩვენება, რომ ნებისმიერი დიდი კავკასიური ერი რეალურად სხვადასხვა მომთაბარე თუ მოსული ტომების (მათ შორის ყივჩაღების) შერევის შედეგად ჩამოყალიბდა, რითაც ერის „უნიკალურობის“ განცდას აკნინებდნენ.
რელიგიური ფაქტორის იგნორირება: საბჭოთა ათეისტური ისტორიოგრაფია მაქსიმალურად არიდებდა თავს იმის აღიარებას, რომ შუა საუკუნეებში ასიმილაციის მთავარი განმსაზღვრელი იყო არა სახელმწიფო საზღვარი, არამედ ეკლესია. თქვენ მიერ აღწერილი სცენარი — რომ სომხურ კულტურულ და საეკლესიო სივრცეში მოქცეული ყივჩაღი სომხად იქცა, ხოლო მუსლიმურში — აზერბაიჯანელად, საბჭოთა მეცნიერებისთვის მიუღებელი იყო, რადგან მათ არ სურდათ რელიგიისთვის (კერძოდ, სომხური გრიგორიანული თუ ისლამური ინსტიტუტებისთვის) ასეთი უზარმაზარი ეთნო-კულტურული ძალა მიეწერათ. მათთვის უფრო იოლი იყო ეთქვათ: „რაკი საქართველოს მეფემ ჩამოასახლა, ესე იგი გაქართველდნენ“.
კლასობრივი თეორია სამხედრო ისტორიაში: მარქსისტულ-ლენინური ისტორიოგრაფია ყველაფერს კლასობრივი ბრძოლის ჭრილში უყურებდა. ყივჩაღები წარმოჩენილნი იყვნენ როგორც „მშრომელი, მებრძოლი მასა“, რომელიც ქართველ გლეხობასთან ერთად ებრძოდა ფეოდალურ მტერს. ამ იდეოლოგიურ ჩარჩოში ყივჩაღების ქართულ სოციუმში სრული ინტეგრაცია აუცილებელი პირობა იყო „ხალხური მასების ერთობის“ საჩვენებლად.

ამრიგად, ყივჩაღთა მასობრივი გაქართველების თეორია იყო ტიპური საბჭოთა იდეოლოგიური კონსტრუქტი. ის უგულებელყოფდა აღნიშნულ გეოპოლიტიკურ რეალობას — რომ დავითმა ისინი არა ქვეყნის გულში, არამედ შორს, პერიფერიულ სასაზღვრო ზოლებზე დაასახლა, სადაც მათ სრულიად განსხვავებული ეთნიკური ტრანსფორმაცია განიცადეს.

დავით აღმაშენებლის მიერ ყივჩაღთა ჩასახლების მთავარი სტრატეგიული მიზანი სწორედ სამხრეთ და აღმოსავლეთ საზღვრების, კერძოდ კი ანისი–რანი–შირვანის ღია გეოგრაფიული ხაზის დაცვა იყო. ეს რეგიონები წარმოადგენდა ვრცელ ველებსა და სტეპებს, სადაც თურქ-სელჩუკთა მომთაბარე ტომებს იოლად შეეძლოთ თარეში, რადგან მათ ბუნებრივი ბარიერები (მთის ქედები ან ღრმა ხეობები) არ აკავებდა.

როგორც აღნიშნეთ, ყივჩაღთა უდიდესი ნაწილი მართლაც დღევანდელი სომხეთისა და აზერბაიჯანის (ისტორიული ქვემო ქართლი, ჰერეთი, ტაშირ-ძორაგეტი) ტერიტორიებზე განათავსეს.ვინაიდან, დავით აღმაშნებლის დროს, დიდგორის ომის წინ და შემდეგ წინა წლებში, აქ გადიოდა საქართველოს სახელმწიფო საზღვარი. ანუ ესაა ამჟამინდელი აზერბაიჯანისა და სომხეთის ჩრდილოეთი მხრეები.

მაგრამ,მე-20 ს. ქართველი მეცნიერების ნაწილი ყივჩაღებს, უსაფუძვლოდ, პირდაპირი წერილიბითი წყაროს დამოწმების გარეშ შიდა ქართლსა და მესხეთშიც ათავსებდა. მაგალითად:

ქართველი მეცნიერები წერენ- „ყივჩაღთა დიდი ნაწილი დავითის პერიოდშივე მოინათლა. ვინაიდან მათ არ ჰქონდათ მყარი სახელმწიფოებრივი ან დამწერლობითი ტრადიცია, საქართველოს ცენტრალურ რეგიონებში დარჩენილი ყივჩაღები სრულად შეერივნენ ქართულ მოსახლეობას რამდენიმე თაობაში. შესაბამისად, მათი ნაკვალევი დღეს გენეტიკურ დონეზე და გვარებში (მაგალითად, ყივჩიძე, ყეფაშვილი და სხვა) უფროა საძიებელი, ვიდრე ცალკეულ ეთნიკურ ანკლავებად“,

ამ მტკიცების საპირისპიროა , ჩვენი გამოკვლევა, რომლიდანაც მყარად ჩანს, რომ არავითარი ყივჩაღური ნაკვალევი გენეტიკურ დონეზე არ არსებობს (იხ. ქვემოთ).

ასევე ქართველი მეცნიერების აღნიშნული ნაწილი, ვფიქრობ, არასწორად იაზრებს წყაროში ნახმარ ტერმინს „ახალი ყივჩაღები“ და მას აძლევენ ეთნიკურ დატვირთავს, თითქოსდა თამარმა ჩრდილო კავკასიიდა ყივჩაღების ახალი ტალღა შემოიყვანა,

სინამდვილეში თამარის ეპოქის „ახლი ყივჩაღები“ არიან რანისა და შირვანის რეგიონებიდან დარბაზის კარზე დაწინაურებული ყივჩაღი სარდლებისა ახლი ფენა ყუთლუ-არსლანის დასი და არ არის, თამარ მეფის დროს, საქართველოში ყივჩაღთა კიდევ ერთი ტალღის შემოსვლა.

მიგვაჩნია, რომ ჩვენი დასკვნა აბსოლუტურად მართებულია იმ თვალსაზრისით, რომ ყივჩაღთა მასობრივი დასახლების ძირითადი გეოგრაფიული არეალი დღესაც კი გამოკვეთილია, ის საქართველოს საზღვრებს გარეთაა (სომხეთსა და აზერბაიჯანში), თუმცა კი ეს რეგიონი ოდესღაც, დავით მეფის დროს, იმჟამინდელი საქართველოს სასაზღვრო ზოლი ოყო. სწორედ ამ ზოლზე, ანუ დავითის დროინდელი საქართველოს ყოფილ საზღვარზე ანუ სომხეთისა და აზერბაიჯანის ან ნაწილში დღესაც კი ცხოვრობენ ყივჩაღური ოჯახები, მაშინ, როცა, საქართველოს საზღვრების დამცრობის გამო, თანამედროვე საქართველოს ტერიტორიაზე მათი ნაკვალევიც არ ჩანს.

დავით აღმაშენებელი სინას მთის წმ. ეკატერინეს მონასტრის ხატზე

ყივჩაღები (ქართული გენის უცვლელობა)

ფაზისის სამიტოპოლიტოს ლოკალიზაცია

You may also like

Leave a Comment Cancel Reply