ქართველი ერი ქრისტეშობამდე

საქართველოს ეკლესიის სამწყსო –

„ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა“ – ქართველი ერი.

საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში ყველაზე ავტორიტეტული რუის-ურბნისის კრების ღვთივგანბრძნობილი მამები სამწყსოს საქართველოს ეკლესიისა უწოდებენ: – „ყოველი სავსება ყოველთა ქართული ნათესავისა“.

ძეგლისწერა ბრძანებს: – წმიდა მოციქულმა ანდრია პირველწოდებულმა იქადაგა „ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა, ხოლო, მოციქულთასწორმა წმიდა ნინომ მოაქცია „ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა“-

თეიმურაზ ბატონიშვილის ცნობთ, ტერმინით – „ყოველი ქვეყანა საქართველო“ პირველ ათასწლეულში მოიხსენიებოდა – „ქართლის სამეფო“, ხოლო, „ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა“ არის სამწყსო საქართველოს ეკლესიისა.

ეროვნული ცნობიერების ფორმირების ფუნდამენტი, საქართველოს ისტორიის ძირითადი წყარო, ძველი ქართული საისტორიო თხზულებათა კრებული, „ქართლის ცხოვრება“, ასევე, არანაკლები მნიშვნელობის პირველწყარო „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“, დაბეჯითებითა და ხაზგასმით მიგვითითებენ ქართლის სამეფოს ჩამოყალიბებისა და მისი საზღვრების შესახებ ქრისტეშობამდე IV-III საუკუნეებში.

ქართლის ცხოვრების მიხედვით, სახელმწიფოს სახელწოდებით „ქართლის სამეფო“, ისტორია იცნობს ორჯერ.

თავდაპირველი ქართლის სამეფო, ჩამოყალიბდა მეფე ფარნავაზის მიერ, მოიცავდა როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოს, იარსება, თითქმის, ვიდრე მე-8 ს. ნახევრამდე (მეფე მირამდე და მის ძმა მეფე არჩილამდე), ის გაუქმებული იქნა არაბული სახალიფოს მიერ თბილისის საამიროს დაარსების კვალდაკვალ. ასეთია ქართლის ცხოვრების კონცეფცია.
(მეორე) ქართლის სამეფო ჩამოყალიბდა ერთიანი საქართველოს დაშლის შედეგად 1490 წელს და იარსება რამდენიმე საუკუნე – კართლ-კახეთის სამეფოს ჩამოყალიბებამდე- 1762 წლამდე.

ერთი და იგივე სახელწოდების გამო, ტერმინის „ქართლის სამეფოს“ ქვეშ, ამჟამად უმეტესად იგულისხმება მეორე ქართლის სამეფო, ანუ 1490-1762 წლებში არსებული სახელმწიფო. ვინაიდან, პირველი ქართლის სამეფოს შესახებ წყაროთა ცნობები, უგულებელყოფილია, მას თითქმის არც იხსენიებენ, ანდა ათავსებენ არსწორ საზღვრებში, კერძოდ, წყაროს ცნობით, ფარნავაზის ეპოქის ქართლის სამეფოს საზღვარს წარმოადგენდა დასავლეთით შავი ზღვა და მდინარე ეგრისწყალი, აღმოსავლეთით კი ალბანეთი. მეორე ქართლის სამეფოს საზღვრები მისგან ძალზე განსხვავდებოდა, ის მოქცეული იყო ლიხის ქედსა და საგურამოს ქედებს შუა.

პირველ ქართლის სამეფოს გააჩნდა სუვერენული ორგანიზაცია ხელისუფლებისა, რომელიც აღჭურვილი იყო სამმართველო და იძულებითი აპარატით (საერისთავოები ძალოვანი სტრუქტურებითა და ფისკალური ინსტიტუტებით), რომელსაც ქვეყნის მთელი მოსახლეობა ემორჩილებოდა.

ვახუშტი ბატონიშვილი საგანგებოდ აღწერს ფარნავაზ-ქუჯის სახელმწიფოს ტრადიციებს ქვეთავში, რომელსაც ეწოდება „წესთათვის“

ეს იყო –

1. წარმართული კერპთმსახურება „კერპთა მღვდელთა“ მიერ და მათი საგანგებო პატივისცემა.

2. მსგავსი პატივისცემა საერო მმართველთა მიმართ (ესენი იყვნენ „ერისთავნი, მთავარნი, აზნაურნი, ვაჭარნი, მსახურნი, მუშაკნი“)

თავის მხრივ – ერისთავებს ევალებოდათ აღესრულებინათ საგანგებო „წესი ერისთავთა“, ეს ძირითადად იყო – „მოურნეობა“ ანუ ზრუნვა საერისთავოს მიმართ, კერძოდ, ერისთავს ევალებოდა –

„თავის ქვეყნის სამართლის“ წარმოება, ანუ საერისთავოში სასამართლო სისტემის მეთაურობა;

მისი მოვალეობა იყო საერისთავოს ლაშქრის შეკრება, მისი გაწვრთნა და საომრად მომზადება;
ერისთავი თავის საერისთავოში ადგენდა სახელმწიფო მოხელეებს -„დაიდგინებოდნენ მთავარნი და წარჩინებულნი, და ძენი მათნი შეცვალებით“ (ქ.ც.4.1975, გვ.17).

აღნიშნული მთავარნი და წარჩინებულნი სახელმწიფო სამსახურში რომ ჩააყენეს, იქედან ჩანს, რომ მათი თანამდებობა არ იყო მემკვიდრეობით, მათი თანამდებობიდან დათხოვნა და მათ მაგიერ სხვა მოხელეების დანიშვნა საჭირო წესი იყო აუცილებლობის შესაბამისად. მათი როტაცია შეიძლებოდა – „შეცვალებით“.

წყაროს დაბეჯითებული მტკიცებით ფარნავაზ-ქუჯის სახელმწიფოს გააჩნდა სუვერენიტეტი, ანუ მისი ხელისუფლება იყო სხვა სახელმწიფოსაგან დამოუკიდებელი თავისი სახელწიფოს მთელ ტერიტორიაზე, ეს მდგომარეობა მათ მტკიცე და ხანგრძლივი ომებით მოიპოვეს მტერთან ბრძოლის შედეგად. წყაროს ეს ცნობაც სახელმწიფოს არსებობის ნიშანია.

წყარო აღწერს სახელმწიფოებრიობის ყველა ნიშანს, კერძოდ ეს იყო, აღნიშნული საერისთავოების დაარსება ანუ ტერიტორიული პრინციპით მოსახლეობის დაყოფა და ორგანიზაცია, კერძოდ კი 8 (რვა) საერისთავოს დაარსება, რომელთაც გააჩნდათ თავისი საზღვრები.

ქვეყანაში არმიის, პოლიციის, სამართლის სისტემის არსებობას, რომელნიც უზრუნველყოფდნენ სახელმწიფო გადაწყვეტილებების აღსრულებისათვის იძულებას (ქ.ც. 4. 1975, გვ. 17).

საპოლიციო ფუნქციები ებარა „მანდატურთუხუცესს“, ის იყო ასე ვთქვათ შინაგან საქმეთა მინისტრი „მანდატურთუხუცესის ჴელისა იყო: მანდატურნი მებჭენი, მეკრენი, ქონდაქართუხუცესი, სარანგანი“.

განიმარტება, რომ მანდატური იყო საპოლიციო-ადმინისტრაციული აპარატის მოხელე, ძველ საქართველოში „ამიერ და იმიერ“ ანუ აღმოსავლეთ-დასავლეთ საქართველოში „300 სახლი“ მანდატური ყოფილა, ქონდაქარი – სასამართლო განჩინების აღმასრულებელია ან ჯალათია (რომელსა თურქნი ჯალათს უჴმობენ), ხოლო, სარანგი – პოლიციელია, ან შეიარაღებული საპოლიციო რაზმია, რომელსაც ევალბოდა წესრიგისა და არსებული საზოგადოებრივი წესიერების (სიმშვიდის) დაცვა.
წყარო აღნიშნავს,რომ სახელმწიფო აღასრულებდა თავის მრავალ ფუნქციას, მათ შორის გადასახადების ამოღებას (რათა უზრუნველეყოთ სახელმწიფო აპარატის მუშაობა), ეს ფუნქცია ეკისრებოდა საგანგებო „ხელისუფალს“, მას ეწოდებოდა „სპასალარი ანუ სპასპეტი“, ის იყო „ერისთავთა უხუცესი“ და ამავე დროს ევალებოდა სამეფო გადასახადის ანუ „ხარკი“ მოკრება საერისთავოებში, ანუ მას გადაეცემოდა ერისთავების მიერ საერითავოებში შეკრებილი გადასახადი.
საგანგებო უმაღლესი ხელისუფალი იყო სპასალარი ანუ სპასპეტი.
„ამისი ხელისანი იყუნენ … ყოველთა ერისთავთა უხუცესობა. ესევე შეჰკრებდა ლაშკართა და ხარკსა სამეფოსა ერისთავთა მიერ ყოველთა საბრძანებელთა“
შიძლება შევეხოთ ზოგიერთ გამორჩეულ ხელისუფალს, მათ შორის-
მსახურთუხუცესის ჴელისა იყუნენ: სალაშკრო საჭურვემსახურთ ლისა და იარაღისა მსახურნი მეფისანი და ციხექალაქთა მცველუხუცესი ნი სპანი მეფისანი.
მანდატურთუხუცესის ჴელისა იყო: მანდატურნი, მებჭენი, მეკრენი, ქონდაქარნი, სარანგანი და ნადიმობის წესი, და წინძღოლა მეფისა, მოხსენება ნადიმსა…“
„მეჭურჭლეთუხუცესი, ამისი ჴელისა იყო ყოველნი საჭურმეჭურჭლე და საუნჯენი მეფისა, და მას შინა დაწესებულნი“.

მსაჯულთუხუცესისათჳს ამისი ჴელისა იყუნენ ყოველნი მსაჯულნი, ბჭენი და ჴევისბერნი. ჴევის-თავნი და ესევე სჯიდა საბრძანოსა მეფისასა.
უხუცესი მეჯინიბეთუხუცესი შემდგომად იწოდა ამილახორი. ამისი მეჯინიბეთ ჴელისა იყო: ყოველნი მეჯინიბენი, შიკრიკნი, პაიჭნი, ჱუნენი, ჯოგნი, რემანი მეფისანი“ და სხვა

ფარნავაზის მიერ რეგიონებში საერისთავოების დაარსება ნიშნავდა,რომ არა მხოლოდ ცენტრში, ოლქებშიც არსებობდა ადგილობრივი ორგანოები (სამართლის ორგანო, ლაშქრის (არმიის) ადგილობრივი სტრუქტურული ერთეული და ადგილობრივი ფისკალური ინსტიტუტი ფინანსური საკითხების მოსაგვარებლად საერთო სახელმწიფოებრივი საჭიროებისათვის („მოჰკრეფდეს ხარკთა სამეფოთა“).
წყაროს ცნობებეს თუ დავუჯერებთ, უკვე ფარნავაზის დროს მის სახელმწიფოში მოსახლეობას გააჩნდა იმჟამინდელი ერისათვის დამახასიატებელი ნიშნები – ეს იყო ხალხის ისტორიულად მყარი, პოლიტიკურად თავისთავადი ერთობა, რომელსაც გააჩნდა უნიკალური ნაციონალური იდენტობა, რომელზეც ზემოთ ვისაუბრეთ.
ნაციონალური იდენტობა არის – ნაციის შეგრძნება, რომ ის წარმოადგენს უნიკალური ტრადიციებით, კულტურითა და ენით წარმოდგენილ მთლიანობას, ამ ფაქტის საილუსტრაციოდ შეიძლება გამოგვადგეს მატიანეში აღწერილი ამბავი, უფლისწული ვახტანგ გორგასლი დაობლდა 10 წლის ასაკში, ამით ისარგებლეს მეზობელმა იმპერიებმა, მათ შორის ბიზანტიამ. მან გადმოლახა ქართლის სამეფოს საზღვრი და მოახდინა ტერიტორიის ოკუპაცია მდინარე ეგრისწყლიდან, ვიდრე ციხე-გოჯამდე.
ამ ფაქტს, ანუ ქვეყნის ტერიტორიის ნაწილის დაკარგვას „ეგრიაწყლიდან ციხეგოჯამდე“ მემატიანის სიტყვით, „იგლოვდა ყოველი ქართველი“.
წყარო წერს – „გამოვიდეს ბერძენნი აფხაზეთით, რამეთუ ბერძენთა ჰქონდა ეგრის-წყალს ქუემოთი კერძი ყოველი, და დაიპყრეს ეგრის-წყლითგან ვიდრე ციხე-გოჯადმდე. მაშინ იქმნა გლოვა და წუხილი ყოველთა ზედა ქართველთა და იტყოდეს: ვძებნეთ საზღვარი ქართლისა ბერძენთაგან“. ამას იტყოდეს ყოველნი ქართველნი და იყვნეს მწუხარებასა შინა დიდსა“.

„მაშინ იყო ურვა დიდი ივერიასა შინა, ვინაითგან მისტაცეს საზღვარნი მათნი და არა ჰყვათ წინამძღვარი, რათა ირგონ რამე“ (ქ.ც.4. გვ.101).

მაშასადამე, ქვეყანამ დაკარგა მიწაწყალი დასავლეთ საქაართველოს ერთ ნაწილში, და ამას იგლოვდა ქვეყნის მთალი მოსახლეობა როგორც აღმოსავლეთ საქართველოში, ისე დასავლეთში, ანუ, ქვეყნის ერთი ნაწილის – ეგრისწყლიდან ვიდრე ციხე-გოჯამდე მდებარე ტერიტორიის, მიტაცების გამო მწუხარებამ დაისადგურა ყოველი ქართველის ოჯახში.

მემატაიანის მიერ აღწერილი ამ ამბიდან ჩანს, რომ მე-5 საუკუნის ქართველს უფრო ძლიერი ნაციონალური იდენტობა გააჩნდა, ვიდრე, მაგალითად, მე-20 საუკუნისა.
მართლაც, მტერმა, მე-20 ს ს. ბოლოსა და 21-ე ს. დასაწყისში მსგავსადვე მოახდინა ქვეყნის ნაწილის – აფხაზეთის ოკუპაცია, მაგარამ ამ ფაქტს ყველა ქართველი არ განიცდიდა და არც საყოველთაო მწუხარებას მისცემია ყველა ოჯახი, როგორც ეს მომხდარა საუკუნეთა წინ, მე-5 საუკუნეში, როცა მსგავსი ფაქტის გამო „იქმნა გლოვა და წუხილი ყოველთა ზედა ქართველთა …ყოველნი ქართველნი იყვნეს მწუხარებასა შინა დიდსა“.

ზოგჯერ ამბობენ, რომ ქართული იდენტობა დაკავშირებულია ქრისტიანობის გავრცელებასთან, მაგრამ ამ აზრს არ ეთანხმება მემატიანის ცნობა, რომ წარმართ და ასევე არაქრისტიან, მაზდეანური სარწმუნოების მქონე ქართველებსაც „ქართველებს“ უწოდებდნენ.
მაგალითად, მე-5 საუკუნეში, ქართლის წვრილი ერში მტერს მაზდეანობა გაუვრცელებია, მაგრამ ისინი კვლავ ქართველებად იწოდებოდნენ – „რომელსა ენებოს ცეცხლის მსახურება ქართველთა, არა აყენებდდნენ, თვინიერ იძულებისა…ვერ მოაქცივნეს წარჩინებულნი, გარნა წვრილნი ვინმენი ერნი“ (ქ.ც. გვე. 100). ანუ მტერს წარჩინებულთა შორის მაზდეანობა ვერ გაუვრცელება, მაგრამ დაბალი ფენის ქართველები გაუმაზდიანებია.

საზოგადოდ, ნაციონალური იდენტობის მთავარ მახასიათებლად ითვლება

1. შინაგანი ერთობა და

2. განსხვავებულობა სხვათაგან.

ორივე ეს ნიშანი გაააჩნდა ფარნავაზის სახელმწიფოს მოსახლეობას.
პირველი მიიღწეოდა ერთიანი ისტორიით, საერთო ტერიტორიით, საერთო ენით, საერთო რელიგიით, ადათებით, ლეგენდებითა და გადმოცემებით, ეს ნიშნები ნაციონალური იდენტობისა ფარნავაზის სახელმწიფოს ხალხს გამოკვეთილად გააჩნდა.
ფარნავაზის სახელმწიფოს ხალხს წყაროს მიხედვით გააჩნდა მეორე ნიშანიც, ნაციონალური იდნტობის გარე განზომილება, რომელიც ამ ხალხმა შიმუშავა მტერთან ბრძოლისას. მტერის დასამარცხებლად სხვა უცხო, მეზობელი ხალხების მეომრებიც კი დაიქირავა. ამით ეს ნიშანი გამოკვეთა.

თვალსაჩინოა პირველი ერთიანი ქართული სახელმწიფო ატრიბუტები, მათ შორის საერთო სახელმწიფო ადმინისტრაცია – „ფარნავზი „მეფე იქმნა ყოველსა ქართლსა და ეგურსა ზედა. და განამრავლნა ყოველნი მჴედარნი ქართლოსიანნი, განაწესნა ერის-თავნი რვანი და სპასპეტი. ერთი გაგზავნა მარგჳს ერის-თავად, და მისცა მცირით მთითგან, რომელ არს ლიხი, ვიდრე ზღუადმდე, რიონს ზემოთ. და ამან-ვე ფარნავაზ აღაშენნა ორნი ციხენი, შორაპანი და დიმნა. და გაგზავნა მეორე კახეთისა ერის-თავად, და მისცა არაგჳთგან ვიდრე ჰერეთამდე, რომელ არს კახეთი და კუხეთი. მესამე გაგზავნა ხუნანისა ერის-თავად, და მისცა ბერდუჯის მდინარითგან ვიდრე ტფილისამდე და გაჩიანთამდის, რომელ არს გარდაბანი. მეოთხე გაგზავნა სამშჳლდის ერის-თავად, და მისცა სკჳრეთისა მდინარითგან ვიდრე მთამდე, რომელ არს ტაშირი და აბოცი. მეხუთე გაგზავნა წუნდის ერის-თავად, და მისცა ფანვარითგან ვიდრე თავადმდე მტკურისა, რომელ არს ჯავახეთი და კოლა და არტანი. მეექუსე გაგზავნა ოძრჴის ერის-თავად, და მისცა ტასისკარითგან ვიდრე არსიანთამდის, ნოსტის თავითგან ზღუამდის, რომელ არს სამცხე და აჭარა. მეშჳდე გაგზავნა კლარჯეთის ერის-თავად, და მისცა არსიანითგან ზღუამდე. და მერვე, ქუჯი, იყო ერის-თავი ეგრისისა. ხოლო ერთი დაადგინა სპასპეტად და მისცა ტფილისითგან და არაგჳთგან ვიდრე ტასისკარამდე და ფანვარადმდე, რომელ არს შიდა-ქართლი. და ესე სპასპეტი იყო შემდგომად-ვე წინაშე მეფისა, მთავრობით განაგებდის ყოველთა ერის-თავთა ზედა. ხოლო ამათ ერის-თავთა ქუეშე, ადგილთა და ადგილთა, განაჩინნა სპასალარნი და ათასის-თავნი, და მათ ყოველთაგან მოვიდოდა ხარკი სამეუფო და საერისთავო. ესრეთ განაწესა ესე ყოველი ფარნავაზ მიმსგავსებულად სამეფოსა სპარსთასა“..სამხედრო-სამოქალაქო ადმინისტრაციის ელემენტად გადაიქცა აზნაურობა-სამხედრო ფენა: „ხოლო იგი ჰრომნი ათასნი მჴედარნი, რომელნი აზონისგან მოერთნეს ფარნავაზს, რომელი ზემოთ ვაჴსენეთ, იგინი განყვნა ჴევთა და ქუეყანათა შინა, იპყრნა იგინი კეთილად, რამეთუ ბრძოლასა მას აზონისსა მჴნედ იყვნეს. და უწოდა მათ სახელად აზნაურნი“.

მემატიანე ეხება სახელმწიფო ატრიბუტების სხვა ელემენტებსაც – იმჟამინდელ ქართველთა საერთო სარწმუნოებას, საერთო სახელმწიფო ენასა და საერთო კულტურას ანუ „მწიგნობრობას“:

“ფარნავაზ შექმნა კერპი დიდი სახელსა ზედა თჳსსა: ესე არს არმაზი, რამეთუ ფარნავაზს სპარსულად არმაზ ერქუა. ამართა კერპი იგი არმაზი თავსა ზედა ქართლისასა, და მიერითგან ეწოდა არმაზი კერპისა მისთჳს. და ქმნა სატფურება დიდი კერპისა მისთჳს აღმართებულისა…და ესე ფარნავაზ იყო პირველი მეფე ქართლსა შინა ქართლოსისა ნათესავთაგანი. ამან განავრცო ენა ქართული, და არ-ღა-რა იზრახებოდა სხუა ენა ქართლსა შინა თჳნიერ ქართულისა. და ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული“.

სახელმწიფოებრიობის სხვა უმთავრესი ნიშანი იყო საერთო არმია.
მემატიანე აღნიშნავს ამის შესახებ – კეძოდ, ფარნავაზმა მის ხელთ არსებული საგანძურით თავის არმიის პირველი ნაწილები შეკრიბა ეგრისში ქუჯი ერისთავის შემწეობით, მემატიანე წერს – „ეგრისით შეკრბეს ურიცხუნი სპანი და მომართეს აზონს…ხოლო აზონმან მოუწოდა სპათა თჳსთა და შემოკრიბნა“. ქუჯი და ფარნავაზი „ეზრახნეს…და გამოჰყვეს ოვსნი და ლეკნი და განიმრავლნეს სპანი“. მათ დაემატა რომაელი მხედრების ათასეული – „მაშინ ათასი მჴედარი რჩეული ჰრომთა მათგანი, რომელთა ბოროტი წაჰკიდებოდა აზონისაგან, განუდგეს აზონს და მოვიდეს წინაშე ფარნავაზისა“. მათ ასევე დაემატა „სომხეთის ერისთავთა“ სპა:
„მაშინ ყოველნი ქართველნი განუდგეს აზონს. ხოლო სპანი რომელ დარჩეს აზონს, ვერ-ღა-რა მიენდო მათ, რამეთუ ყოველთა ზედა ბოროტის მოქმედ იყო. წარვიდა აზონ და მივიდა კლარჯეთს, და გამაგრდა იგი სიმაგრეთა შინა კლარჯეთისათა. ამან ფარნავაზ წარავლინნა მოციქულნი წინაშე მეფისა ანტიოქოს ასურასტანისა, და წარსცა ძღუენი დიდ-ძალი. და აღუთქუა მას მსახურება, და ითხოვა მისგან შეწევნა ბერძენთა ზედა. ხოლო ანტიოქოს შეიწყნარა ძღუენი მისი, და უწოდა შვილად თჳსად, და წარმოსცა გჳრგჳნი. და უბრძანა ერის-თავთა სომხეთისათა, რათა შეეწეოდიან ფარნავაზს“.
აზონთან გამარჯვების შემდეგ მან შექმნა სახელმწიფო არმია – „ფარნავაზს განემრავლნეს მჴედარნი ქართლისანი“.

პირველი დაქირავებული, შესაბამისად, პროფესიონალური არმია ძველ საქართველოში გამოჩნდა ფარნავაზის სახელმწიფოში (ვახუშტის მიხედვით ძვ. წ. 302-237 წლებში).

ჯარს ეწოდებოდა „ლაშქარი“, ეს სიტყვა სპარსულ-ინდური წარმოშობის უნდა იყოს და მიიჩნევა, რომ ამ სახელს უწოდებდნენ ამაყ, თავადაჯერებულ ადამიანს, ხოლო საქართველოში ვაჟკაცური იერის ჯარისკაცებით დაკომპლექტებულ ჯარს.
როგორც ითქვა, ფარნავაზმა ეგრისში შეადგინა ჯარი. „ეგრისით შეკრბეს ურიცხუნი სპანი“, მათ გარდა ლაშქარს ემატებოდა 1000 „რჩეული მხედარი“, გაწვრთნილი ალექსანდრე მაკედონელის ჯარის სტანდარტების შესაბამისად – „მაშინ ათასი მჴედარი რჩეული ჰრომთა …მოვიდეს წინაშე ფარნავაზისა“.
მაშასადამე, ლაშქარს, თანამედროვე სიტყვით რომ ვთქვათ, ხელმძღვანელობდა გაწვრთნილ ცხენოსანთა ათას კაციანი კორპუსი.
დაქირავებულთა შორის იყვნენ ჩრდილოკავკასიელი ცხენოსანი მეომრები „გამოჰყვეს ოვსნი და ლეკნი და განიმრავლნეს სპანი“.

საბოლოოდ შეიკრა ცხენოსანთა და ფეხოსან მოლაშქრეთა არმია – „მჴედარნი ქართლისანი“, „ფარნავაზს განემრავლნეს მჴედარნი ქართლისანი“.
სამეფო ლაშქარი, წესის მიხედვით, უნდა შევსებულიყო საერითავოებში.
სამეფო ლაშქრის შეკრება ევალებოდა სპასპეტს, ის თავის მხრივ ავალებდა ერისთავებსა და სპასალარებს, ისინი კი საერითავოებში კრებდნენ ლაშქარს და გადასცემდნენ სპასპეტის განკარგულებაში, ამით „ყოველ საბრძანებელის“ ანუ მთელ ქვეყნის ლაშქარი (ჯარი) მწყობრში დგებოდა.

„ერთი დაადგინა სპასპეტად და მისცა ტფილისითგან და არაგჳთგან ვიდრე ტასისკარამდე და ფანვარადმდე, რომელ არს შიდა-ქართლი. და ესე სპასპეტი იყო შემდგომად-ვე წინაშე მეფისა, მთავრობით განაგებდის ყოველთა ერის-თავთა ზედა. ხოლო ამათ ერის-თავთა ქუეშე, ადგილთა და ადგილთა, განაჩინნა სპასალარნი და ათასის-თავნი, და მათ ყოველთაგან მოვიდოდა ხარკი სამეუფო და საერისთავო“.
მაშასადამე ქართული პირველი ერთიანი არმია იყოფოდა ათასეულებად, რომელთაც სპასალარები მეთაურობდნენ, სპასალარები კი სპასპეტს ექვემდებარებოდნენ. სამხედრო მოვალეობის გარდა მათ მიერ ასევე იკრობებოდა გადასახადი „სამუფო და საერისთავო ხარკი“, ანუ დგებოდა სახელმწიფო ბიუჯეტი, რომელიც ადმინისტრაციისა და ლაშქრის შესანახად იყო საჭირო.
ამასვე წერს ვახუშტიც – „წესი სპასალარისათჳს – ესევე შეჰკრებდა ლაშკართა და ხარკსა სამეფოსა ერისთავთა მიერ ყოველთა საბრძანებელთა“.
სპასპეტი სახელმწიფოს სამხედრო აპარტის მეთაური იყო და ის უშუალოდ მეფეს ემორჩილებოდა.
ვახუშტი წერს პარაგრაფში – „ლაშკართათჳს, ხოლო ლაშქართა წესნი აქუნდათ: მეფეთა ჰყვა როქითა, რაოდენი ძალ-ედვა სპანი მცველად თჳსად, ვითარცა იტყჳს მირიანისასა და აღმაშენებელისასა ჲ (60) ათასსა მარადის მცველად მისად, და დავითთასა, არღარა განიყოფოდა საჭურჭლე სპათა ზედა, და პატივი ამათი იყო სხუა. ხოლო სხუანი სპანი იყვნენ ქუეყანათაგან და ერისთავთა ქუეშე დაწესებულნი, რომელთა მოუწოდიან ჟამად“.

ფარნავაზის ლაშქარში არსებობდნენ ფეხოსანთა და ცხენოსანთა დანაყოფები.
ვახუშტი წერს თუ რა სახის იარაღს ფლობდა ქართული ჯარი, ეს ყოფილა – „ხოლო საომარნი საჭურველნი აქუნდათ: ჯავშანი, ხვაფთანი, პოლოტიკნი, საბარკულნი, მუზარადნი, ჩაბალახნი, ჴმალნი, ხანჯალნი, ლახტნი, ჩუგლუგნი, გურზნი, ოროლნი, შუბნი, ხიშტნი და მშჳლდისარნი. ცხენოსნებისა და ფეხოსნების სამხედრო ვარჯიშის საუკეთესო სახედ ითვლებოდა ნადირობა. ვახუშტი ჩამოთვლის იმჟამინდელ იარაღს – „არამედ ისარი ბოძალი დიდთა ნადირთათჳს, ქეიბური მჴეცთათჳს, სარჩა და ქიბორჯი წვრილთა ნადირთათჳს, და სამუდამოდ აქუნდათ; ხოლო კაპარჭის ისარი, რომელ არს საყალნო, ომსა-ბრძოლასა შინა“).

მემატიანე ასე ამთავრებს ქართველთა ეროვნული იდეის შემოქმედი მამის ცხოვრების აღწერას – „მაშინ ფარნავაზ უშიშ იქმნა ყოველთა მტერთა თჳსთაგან და მეფე იქმნა ყოველსა ქართლსა და ეგურსა ზედა… ჟამითი-ჟამად მივიდის ეგრისს და კლარჯეთს, და მოიკითხნის მეგრელნი და კლარჯნი, და განაგის ყოველი საქმე დაშლილი…იყო განსუენება და სიხარული ყოველსა ქართლსა ზედა მეფობისათჳს ფარნავაზისსა და იტყოდეს ამას ყოველნი: “ვჰმადლობთ სუესა ჩუენსა, რამეთუ მოგუცა ჩუენ მეფე ნათესავთაგან მამათა ჩუენთასა და აღგვიჴადა ხარკი და ჭირი უცხოთა ნათესავთაგან. და ესე ყოველი აღასრულა ფარნავაზ სიბრძნითა და სიქუელითა, სიმჴნითა და სიმდიდრითა“.
ყველაზე უმნიშვნელოვანესი მემატიანის თხრობიდან, ალბათ ისაა, რომ ამ წყაროთა მიხედვით, ფარნავაზისა და ქუჯის ეპოქაშივე საქართველოს მოსახლეობას გააჩნდა საკუთარი ნაციონალური იდენტობა, რომელიც გაძლიერდა ამ ორი მებრძოლი მამულიშვილის ერთობლივი მუშაკობის შედეგად.

ფარნავაზისა და ქუჯის მიერ დაარსებულ სახელმწიფოს „ქართლის სამეფო“ ეწოდა, მისი სტაბილური და მყარი არსებობისათვის მათ, როგორც მრავალჯერ აღინიშნა, საჭიროდ მიიჩნიეს ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე სახელმწიფო ენის უპირატესი განვრცობა, „არღა იზრახებოდა სხვა ენა ქართლსა შინა თვინიერ ქართულისა“, ამის გარდა მეფე ფარნავაზმა „შექმნა მწიგნობრობა ქართული“.
ძნელია განსაზღვრა იმის თუ რა იგულისხმებოდა იმჟამად „ქართული მწიგნობრობის“ ქვეშ, მაგრამ ჩანს ის გულისხმობდა საკუთარ წერით ტრადიციას, რომელიც ალბათ საჭირო იყო ცენტრის სამმმართველო ადმინისტრაციისა და რეგიონების ელიტების ერთმანეთთან დასაკავშირებლად, ამასთანავე, ამ საერთო ენას უეჭველად ექნებოდა საკულტო დატვირთვა.

საკუთარი ქართული მწიგნობრობის შექმნამ და მისმა შესწავლ-განვრცობამ იმჟამინდელი საქართველოს იქამდე დანაწევრებული ოლქების მოსახლეობა გადააქცია კავკასიის უდიდეს ხალხად.

ამ სიკეთის (მწიგნობრობის) დანერგვა, როგორც ითქვა მიეწერება ფარნავაზ მეფეს. ეს გულისხმობდა ნაციონალური თვითშემეცნების გაძლიერებას.
რამდენად შესაძლებელია ქუჯი-ფარნავაზის ეპოქის საქართველოს მოსახლეობას ჰქონოდა ეროვნული იდენტობა?

გ. მელიქიშვილს არ ეეჭვება ქუჯისა და ფარნავაზის კავშირი ერთიანი საქართველოს სახელმწიფოს საფუძლების ჩასაყრელად, რაც მათ განახორციელეს კიდეც აღნიშნულ წყაროთა ცნობებით (Меликишвили Г. А., К истории Древней Грузии, Тб., 1959).
ერთიანი სახელმწიფოს არსებობა საუკუნეთა მანძილზე ერთიანი კულტით, სახელმწიფო ენითა და მწიგნობრობით თავისთავად გულისხმობს, რომ მის ხალხს უკვე გააჩნია ნაციონალური იდენტობა თავისი ეპოქის შესაბამისად, მსგავსად, ისევე, როგორც ეს გააჩნდა მის უშუალო მეზობელ სომეხ ხალხს, სხვა მეზობელ ხალხებს, თუ არას ვიტყვით ძველი ეგვიპტის თუ ჩინეთის ხალხების შესახებ.
მაშასადამე, ქართველობა, როგორც ნაცია, სხვა მეზობელი ერების მსგავსად, ჯერ კიდევ ქრისტეშობამდე ჩამოყალიბდა. მან, ათასწლეულთა მანძილზე რამდენჯერმე შექმნა კიდეც ერთიანი სახელმწიფო,. მათ შორის ერთერთი პირველი ყოფილა ქუჯი-ფარნავაზის სახელმწიფო ანუ თავდაპირველი ქართლის სამეფო, რომელმაც მრავალი საუკუნე იარსება ვიდრე არაბთა შემოსევამდე.
პირველი ერთიანი ქართული სახელმწიფო დაიშალა მეფეების მირისა და წმიდა არჩილის დროს VIII საუკუნეში. ამის შემდეგ, თანდათანობით, IX-X საუკუნებში, ქართველი ხალხის განსახლების განაპირა ტერიტორიებზე ჩამოყალიბდა ქართული სახელმწიფოები – ესენი იყვნენ – აფხაზთა სამეფო და ტაო-კლარჯეთის ანუ „ქართველთა სამეფო“, მათ თანდათან შეემატა კახეთ-ჰერეთისა და ტაშორ-ძორაკერტის სამეფოები, ამ უკანასკნელს მონოფიზიტი ქართველები მართავდნენ, ამიტომაც „სომეხთა სამეფო“ ერქვა.

ყველა ეს სახელმწიფოებრივი ერთეულები ქართველი ხალხის განსახლების განაპირა რეგიონებში იმიტომ შეიქმნა, რომ ქვეყნის გული, იმჟამად, არაბულ თბილისის საამიროს ეჭირა.

ამ ქართული სამეფოების გაერთიანება ბაგრატ III-ის შემდეგ იყო არა საქართველოს პირველი გაერთიანება, როგორც ამჟამადაა მიჩნეული, არამედ აღორძინება ქუჯი-ფარნავაზის სახელმწიფოს ათასწლობვანი ტრადიციებისა, ეს გაერთიანება ემყარებოდა აღნიშნული სახელმწიფოებრივი ერთეულების ხალხის ცოდნას წარსული მთლიანობისა, მის სწრაფვას ამ იდეის განხორციელებისა და მე-8 საუკუნემდე არსებული ერთიანი სახელმწიფოს ხსოვნის საფუძველზე აღმოცენებული გაერთიანების მძლავრ სურვილს.

ქართველი ერისა და სახელმწიფოს ჩამოყალიბება ქრისტეშობამდე

ქართული წყაროები დაბეჯითებით მიუთითებენ, რომ ქრისტეშობამდე საუკუნეებით ადრე ქართველ ხალხს გააჩნდა ერისათვის დამახასიათებელი ნიშნები – საერთო ენა, საერთო კულტურა, მწიგნობრობა და რელიგია, ეროვნული ერთიანობის მძაფრი განცდა და სხვა

, ამიტომაც მან (ქართველობამ) შეძლო ქუჯი-ფარნავაზის ეპოქაში, ანუ ძვ. წ. IV-III საუკუნებში ერთიანი პირველი ქართული სახელმწიფოს ანუ ქართლის სამეფოს ჩამოყალიბება.

ერისათვის დამახასიათებელ ნიშანტა შესახებ მუდამ საუბრობენ ქართული წყაროები მეფეების აზონისა და ფარნავაზის ცხოვრების აღწერისას,(არა იზრახებოდა სხა ენა თვინიერ ქართულისა, ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული, შმოიღო ერთიანი რელიგია ყველასათვის-არმაზის კერპის თაყავანისცემა, გგაერთიანა ხალხი და ჩამოყალიბდა პირველი ერთიანი სახელმწიფო ძვ. წ. IV-III საუკუნეებში მტკიცე საზღვრებში მდ.ეგრისწყლიდან და შავი ზღვიდან ვიდრე ალბანეთამდე.

იმთავითვე უნდა ითქვას, რომ ქართულ წყროთა დაბეჯითებული მითითებით ერთიან სამეფოში მუდამ შედიოდა ეგრისი, ვითრცა ერთერთი საერისთვო და შესაბამისად ქართლის სამეფოს სახელმწიფო საზღვარი გადიოდა მდინარე ეგრისწყალზე.

ჩვენს მკითხველს აბნევს ფაქტი იმისა, რომ თანამედროვე ქართლი გეოგრაფიულად მოიცავს მცირე მიწაწყალს მდ. არგვიდან ლიხის ქედამდე და არა შავ ზღვამდე.

საქმე ისაა, რომ მთლიანად სხვა იყო ანტიკური ეპოქისა და პირველი ათასწლეულის „ქართლის სამეფო“, ის აერთიანებდა ქვეყნის ორივე მხარეს ანუ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს, ხოლო მის ხალხს, მოსახლეს შავი ზღვიდან ალბანეთამდე, სახელი „ქართველები“ ეწოდებოდა.

(ამას მოვსეს ხორენაციც მიუთიტებს, რომ წმიდა ნინომ თვისი ტკბილი ენით დამოძღვრა ქართველი ხალხი მცხოვრები კლარჯეთიდან (ანუ შავიზღვისპირეთიდან), ვიდრე მასქუთებამდე (კასპიისზღვის პირეთში მტკვარ-არაქსის შესართავამდე).

ამჟამად აღიარებულია, რომ ძველი წელთაღრიცხვის მე-6 საუკუნეში უკვე ჩამოყალიბებული იყო სომეხი ხალხი, ვითარცა ნაციონალური ერთობა ანუ ერი, ხოლო სომეხთა ეთნოსის ჩამოყალიბება დაწყებულა გაცილებით ადრე ბრინჯაოს ეპოქაში Формирование армянского этноса произошло между XIII и VI веками до н. э.

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D0%B5

სხვაგავარია დამოკიდებულება ქართველი ხალხის მიმართ, მიიჩნევა, რომ ის სომეხი ხალხის ჩამოყალიბებიდან თითქმის 1200 წლის შემდგ ჩამოყალიბდა.

აღიარებულია, რომ თითქოსდა ქართველი ხალხი მასთან (ანუ სომეხ ხალხთან) შედარებით, ძალზე გვიან, ახლი წელტაღრიცვის VI-X საუკუნეებში ჩამოყალიბდა.ანუ სომეხი ხალხის (ერის) ჩამოყალიბებიდან 1200-1600 წლის შემდეგ, ისიც არაბულ დაპყრობათა ეპოქაში, როდესაც დამპყრობლებმა ქართლის გულში თბილიის საამირო ჩამოაყალიბეს.

ამასთან დაკავშირებით იმის კითხვა, რამდენად შესაძლებელია არაბთა ბატონობისას, როცა ქართლის ცენტრში, თბილისში, არაბული საამირო არსებობდა, თანც 400 წლის მანძილზე, მომხდარიყო ქართველი ეთნოსის ერთიან ხალხად ჩამოყალიბება? -აასეთია ამჟამინდელი მტკიცება.

მაშასადამე, საბჭოთა ეპოქის ისტორიოგრაფიის თანახმად, ქართველთა ეროვნულ ერთობას არაბულ ეპოქაში ჩაეყარა საფუძველი, ხოლო ძველი ისტორიოგრაფიის განსხვავებულია, მის თანახმად ქართველობა ქრისტეშობამდე საუკუნეებით ადრე უკვე ჩამოყალიბებული იყო, და ის არაბულ ეპოქას შეხვადა ვიტარცა უკვე დიდი ხნის წინ ჩამოყალიბებული ხალხი (ეს ჩანს, მაგალითად, თხზულებიდან, რომელსაც ეწოდება „აბო თბილელის ცხოვრება, ანდა გიორგი მერჩულის ქმნილება), ამიტომაც გაუძლო მტრის ზემოქმედებას.

თბილისის საამიროს დაარსებამდე, საუკუნეებით ადრე, უკვე ჩამოყალიებებული იყო ქართველთა ეროვნული ერთობა (ერი), ამიტომაც ქვეყნის ცენტრის დაპყრობისას უკე ჩამოყალიბებულმა ერმა შეძლო პერიფერიებში ეროვნულ-ქართული სახელმწიფოების წარმონა, ესენი იყვნენ ქართულენოვანი აფხაზთა და ტაო სამეფოები, ასევე კახეთ-ჰერეთის ქართულენოვანი სახელმწიფოები, საბოლოოდ კი ერთიანი ძალებით ქვეყნის გული გაათავისუფლეს თბილისის საამიროს ბატონობისაგან, გაერთიანდენ და აღადგინეს ძველი ერთიანი სახელმწიფო ზღვიდან ზღვამდე, ანუ მე-11 და მე-12 საუკუნეებში პირველად კი არ გაერთიანდა საქართველო, როგორც ამჟამადა მიჩნეული, არამედ აღდგა ქუჯი-ფარნავაზის მიერ დაფუძნებული ქართლის სამეფო, მდგრადი პოლიტიკური ერთეული, რომელმაც ერთიანი სახით იარსება საუკუნეთა მანძილზე, ვიდრე ვახტანგ-გორგასლის შვილებამდე, VI-VIII საუკუნეებამდე-იმავე წყაროებით.

ჩვენი წყაროების მითითებით, ქართველი ხალხის ფორმირება ჯარ კიდევ არიან ქართლის სამეფოში დაწყებულა (არსენ ბერის ცნობით -„ჩვენ ჩვილნი ვართ მათ არიან-ქართლით გამოსულთანი და ენაი მათი ვუწყით (ძვ. ქართ. აგიოგრ. ლიტ. ძეგლ. 1971, III, გვ. 46), ხოლო მტკიცე ნაციონალურ ერთობად ჩამოყალიბებულა ქუჯი-ფარნავაზის სახელმწიფოში. ანუ ძვ.წ. IV-III საუკუნეებში.

ისმის კითხვა, რამდენად შსაძლებელია, ძველ მსოფლიოში ერი/ნაციების არსებობა, მათ შორის ქართულისა?

ამ კითხვას პასუხს ცემს ავტორი ვებგვერდზე და წერს – „ მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი მეცნიერი ^[⁶^] ამტკიცებდა, რომ ერები თანამედროვე ფენომენია და საფრანგეთის რევოლუციის შემდგომი ეპოქიდან მომდინარეობს, სხვა მეცნიერები თვლიდნენ, რომ ერების ფენომენი ძველია, ან უძველესიც კი და წარმოადგენს პოლიტიკური ფორმაციის ერთ-ერთ ტიპს“ მაგალითად მოყავთ ძველი მსოფლიოს მრავალი ქვეყანა მათ შორის ეგვიპტე, ისრაელი და სხვა. „ძველი ეგვიპტე იყო მსოფლიოს პირველი ერ–სახელმწიფო, რომელიც ჩამოყალიბდა საკმაოდ ადრეულ ეტაპებზე, როგორც უნიფიცირებული სახელმწიფო და რომელიც შეესაბამებოდა საერთო ეთნიკური წარმოშობის გარკვეულ ხალხს“.^[⁷^]

https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%98

ამჟამინდელი განსაზღვრებით ნაცია (ლათინურიდან natio „ტომი,ხალხი“) არის ერთი სახელმწიფოს მოქალაქეთა ერთობლიობა – პოლიტიკური ანდა სამოქალაქო, ნაცია, ეთნიკური ერთობა – ეთნიკური ნაცია, ეთნონაცია, კულტურული ნაცია. ნაცია უფრო პოლიტიკურია, ვიდრე კულტურულ-ეთნიკური ჯგუფი. არსებობს ეთნიკური ნაციონალიზმი და სამოქალაქო ნაციონალიზმი.https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F

წყაროს ცნობებეს თუ დავუჯერებთ, უკვე ფარნავაზის დროს მის სახელმწიფოში მოსახლეობას გააჩნდა იმჟამინდელი ერისათვის დამახასიატებელი ნიშნები – ეს იყო ხალხის ისტორიულად მყარი, პოლიტიკურად თავისთავადი ერთობა, რომელსაც გააჩნდა უნიკალური ნაციონალური იდენტობა, რომელზეც ზემოთ ვისაუბრეთ.

ნაციონალური იდენტობა არის – ნაციის შეგრძნება, რომ ის წარმოადგენს უნიკალური ტრადიციებით, კულტურითა და ენით წარმოდგენილ მთლიანობას, ამ ფაქტის საილუსტრაციოდ შეიძლება გამოგვადგეს მატიანეში აღწერილი ამბავი, უფლისწული ვახტანგ გორგასლი დაობლდა 10 წლის ასაკში, ამით ისარგებლეს მეზობელმა იმპერიებმა, მათ შორის ბიზანტიამ. მან გადმოლახა ქართლის სამეფოს საზღვრი მდ. ეგრისწყალზე და მოახდინა ტერიტორიის ოკუპაცია მდინარე ეგრისწყლიდან, ვიდრე ციხე-გოჯამდე.
ამ ფაქტს, ანუ ქვეყნის ტერიტორიის ნაწილის დაკარგვას „ეგრისწყლიდან ციხეგოჯამდე“ მემატიანის სიტყვით, „იგლოვდა ყოველი ქართველი“.

https://www.amsi.ge/istoria/qc/gorgasali.pdf

მას-ვე ჟამსა გამოვიდეს ბერძენნი … და დაიპყრეს ეგრის-წყლითგან ვიდრე ციხეგოჯადმდე. მაშინ იქმნა გლოვა და წუხილი ყოველთა ზედა ქართველთა და იტყოდეს: …ვძებნეთ საზღვარი ქართლისა ბერძენთაგან…ამას იტყოდეს ყოველნი ქართველნი და იყვნეს მწუხარებასა შინა დიდსა“ https://www.amsi.ge/istoria/qc/gorgasali.pdf

მაშასადამე, ქვეყანამ დაკარგა მიწაწყალი დასავლეთ საქაართველოს ერთ ნაწილში, და ამას იგლოვდა სრულიად ქართველობა, ქვეყნის მთელი მოსახლეობა, როგორც აღმოსავლეთ საქართველოში, ისე დასავლეთში, ანუ, ქვეყნის ერთი ნაწილის მიტაცების გამო (ეგრისწყლიდან ვიდრე ციხე-გოჯამდე), მწუხარებამ დაისადგურა ყოველი ქართველის ოჯახში.

მემატაიანის მიერ აღწერილი ამ ამბიდან ჩანს, რომ მე-5 საუკუნის ქართველს უფრო ძლიერი ნაციონალური იდენტობა გააჩნდა, ვიდრე, მაგალითად, მე-20 საუკუნისა.

მართლაც, მე-20 ს ს. ბოლოსა და 21-ე ს. დასაწყისში მტერმა მსგავსადვე მოახდინა ქვეყნის ნაწილის – აფხაზეთის ოკუპაცია, მაგარამ ამ ფაქტს ყველა ქართველი არ განიცდიდა და არც საყოველთაო მწუხარებას მისცემია ყველა ოჯახი, როგორც ეს მომხდარა საუკუნეთა წინ, მე-5 საუკუნეში, როცა მსგავსი ფაქტის გამო „იქმნა გლოვა და წუხილი ყოველთა ზედა ქართველთა …ყოველნი ქართველნი იყვნეს მწუხარებასა შინა დიდსა“

ზოგჯერ ამბობენ, რომ ქართული იდენტობა დაკავშირებულია ქრისტიანობის გავრცელებასთან, მაგრამ ამ აზრს არ ეთანხმება მემატიანის ცნობა, რომ წარმართ და ასევე მაზდეანური სარწმუნოების მქონე ქართველებსაც „ქართველებს“ უწოდებდნენ.
მაგალითად, მე-5 საუკუნეში, ქართლის წვრილი ერში მტერს მაზდეანობა გაუვრცელებია, მაგრამ ისინი, წყაროს ცნობით, კვლავ ქართველებად იწოდებოდნენ – „რომელსა ენებოს ცეცხლის მსახურება ქართველთა, არა აყენებდდნენ, თვინიერ იძულებისა…ვერ მოაქცივნეს წარჩინებულნი, გარნა წვრილნი ვინმენი ერნი“ (ქ.ც. გვე. 100). ანუ მტერს წარჩინებულთა შორის მაზდეანობა ვერ გაუვრცელება, მაგრამ დაბალი ფენის ქართველები გაუმაზდიანებია.მათ ერქვათ „ცეცხლის მსახურნი ქართველნი“ (…“ცეცხლის მსახურება ქართველთა“…).

საზოგადოდ, ნაციონალური იდენტობის მთავარ მახასიათებლად ითვლება 1. შინაგანი ერთობა და 2. განსხვავებულობა სხვათაგან.

ეს ნიშნები ნაციონალური იდენტობისა (ერთიანი ისტორია, საერთო ტერიტორია, საერთო ენა, საერთო რელიგია, ადათები, ლეგენდები და გადმოცემები), წყაროს ცნობით, ფარნავაზის სახელმწიფოს ხალხს გამოკვეთილად გააჩნდა.

ფარნავაზის სახელმწიფოს ხალხს წყაროს მიხედვით გააჩნდა მეორე ნიშანიც, ნაციონალური იდნტობის გარე განზომილება (ცნობა საგარეო ეროვნული მტრისა), რომელიც ამ ხალხმა შიმუშავა მტერთან ბრძოლისას. მტერის დასამარცხებლად სხვა უცხო, მეზობელი ხალხების მეომრებიც კი დაიქირავა. ამით ეს ნიშანი გამოკვეთა.

ფარნავაზის სახელმწიფოს გააჩნდა საზოგადოების ორგანიზაციის ანუ სახელმწიფოებრიობის შესაბამისი პოლიტიკური ფორმები.

ფარნავაზის პირველ ერთიან ქართულ სახელმწიფოს, წყაროს მიხედვით, გააჩნადა განსაზღვრულ ტერიტორიაზე (მდინარე ეგრისწყლიდან (შავი ზღვიდან) ვიდრე ალბანეთამდე) ხელისუფლების სუვერენული ორგანიზაცია, აღჭურვილი სამმართველო და იძულებითი აპარატით (საერისთავოები ძალოვანი სტრუქტურებითა და ფისკალური ინსტიტუტებით), რომელსაც ქვეყნის მთელი მოსახლეობა ემორჩილებოდა.

ფარნავაზმა და ქუჯი ერისთავმა საერთო სახელმწიფო – “ქართლის სამეფო” დაარსეს ვითარცა სოციალური ინსტიტუტი, რომელიც უზრუნველყოფთდა თავის წევრთა შორის წესრიგს, ეყრდნობდა მოვალეობითი ვალდებულებების აღსრულებასა და იქამდე არსებულ ტრადიციებს, ასევე, საერთო ენისა და მწიგნობრობას.

ეს იყო –

ა. წარმართული კერპთმსახურება „კერპთა მღვდელთა“ მიერ და მათი საგანგებო პატივისცემა.

ბ. მსგავსი პატივისცემა საერო მმართველთა მიმართ (ესენი იყვნენ „ერისთავნი, მთავარნი, აზნაურნი, ვაჭარნი, მსახურნი, მუშაკნი“).

თავის მხრივ – ერისთავებს ევალებოდათ აღესრულებინათ საგანგებო „წესი ერისთავთა“, ეს ძირითადად იყო – „მოურნეობა“ ანუ ზრუნვა საერისთავოს მიმართ, კერძოდ, ერისთავს ევალებოდა –

1. „თავის ქვეყნის სამართლის“ წარმოება, ანუ საერისთავოში სასამართლო სისტემის მეთაურობა;
2. მისი მოვალეობა იყო საერისთავოს ლაშქრის შეკრება, მისი გაწვრთნა და საომრად მომზადება;
3. ერისთავი თავის საერისთავოში ადგენდა სახელმწიფო მოხელეებს -„დაიდგინებოდნენ მთავარნი და წარჩინებულნი, და ძენი მათნი შეცვალებით“ (ქ.ც.4.1975, გვ.17).

აღნიშნული მთავარნი და წარჩინებულნი სახელმწიფო სამსახურში რომ ჩააყენეს, იქედან ჩანს, რომ მათი თანამდებობა არ იყო მემკვიდრეობით, მათი თანამდებობიდან დათხოვნა და მათ მაგიერ სხვა მოხელეების დანიშვნა საჭირო წესი იყო აუცილებლობის შესაბამისად. მათი როტაცია შეიძლებოდა – „შეცვალებით“.

წყაროს დაბეჯითებული მტკიცებით ფარნავაზ-ქუჯის სახელმწიფოს გააჩნდა სუვერენიტეტი, ანუ მისი ხელისუფლება დამოუკიდებელი იყო სხვა სახელმწიფოსაგან თავისი სახელწიფოს მთელ ტერიტორიაზე, ეს მდგომარეობა მათ მტკიცე და ხანგრძლივი ომებით მოიპოვეს მტერთან ბრძოლის შედეგად. წყაროს ეს ცნობაც სახელმწიფოს არსებობის ნიშანია.

წყარო აღწერს სახელმწიფოებრიობის ყველა ნიშანს, კერძოდ ეს იყო, აღნიშნული საერისთავოების დაარსება ანუ ტერიტორიული პრინციპით მოსახლეობის დაყოფა და ორგანიზაცია, კერძოდ კი 8 (რვა) საერისთავოს დაარსება, რომელთაც გააჩნდათ თავისი საზღვრები.

ქვეყანაში არმიის, პოლიციის, სამართლის სისტემის არსებობა, რომელნიც უზრუნველყოფდნენ სახელმწიფო გადაწყვეტილებების აღსრულებისათვის იძულებას (ქ.ც. 4. 1975, გვ. 17).

საპოლიციო ფუნქციები ებარა „მანდატურთუხუცესს“, ის იყო ასე ვთქვათ შინაგან საქმეთა მინისტრი „მანდატურთუხუცესის ჴელისა იყო: მანდატურნი მებჭენი, მეკრენი, ქონდაქართუხუცესი, სარანგანი“.

განიმარტება, რომ –

მანდატური იყო საპოლიციო-ადმინისტრაციული აპარატის მოხელე, ძველ საქართველოში „ამიერ და იმიერ“ ანუ აღმოსავლეთ-დასავლეთ საქართველოში „300 სახლი“ მანდატური ყოფილა,

ქონდაქარი – სასამართლო განჩინების აღმასრულებელია ან ჯალათია (რომელსა თურქნი ჯალათს უჴმობენ), ხოლო,

სარანგი – პოლიციელია, ან შეიარაღებული საპოლიციო რაზმია, რომელსაც ევალბოდა წესრიგისა და არსებული საზოგადოებრივი წესიერების (სიმშვიდის) დაცვა.
წყარო აღნიშნავს,რომ სახელმწიფო აღასრულებდა თავის მრავალ ფუნქციას, მათ შორის გადასახადების ამოღებას (რათა უზრუნველეყოთ სახელმწიფო აპარატის მუშაობა), ეს ფუნქცია ეკისრებოდა საგანგებო „ხელისუფალს“, მას ეწოდებოდა „სპასალარი ანუ სპასპეტი“, ის იყო „ერისთავთა უხუცესი“ და ამავე დროს ევალებოდა სამეფო გადასახადის ანუ „ხარკის“ მოკრება საერისთავოებში, ანუ მას გადაეცემოდა ერისთავების მიერ საერითავოებში შეკრებილი გადასახადი.

სპასალარი ანუ სპასპეტი იყო საგანგებო უმაღლესი ხელისუფალი
„ამისი ხელისანი იყუნენ … ყოველთა ერისთავთა უხუცესობა. ესევე შეჰკრებდა ლაშკართა და ხარკსა სამეფოსა ერისთავთა მიერ ყოველთა საბრძანებელთა“
შიძლება შევეხოთ ზოგიერთ გამორჩეულ ხელისუფალს, მათ შორის-
მსახურთუხუცესის ჴელისა იყუნენ: სალაშკრო საჭურვემსახურთ ლისა და იარაღისა მსახურნი მეფისანი და ციხექალაქთა მცველუხუცესი ნი სპანი მეფისანი.
მანდატურთუხუცესის ჴელისა იყო: მანდატურნი, მებჭენი, მეკრენი, ქონდაქარნი, სარანგანი და ნადიმობის წესი, და წინძღოლა მეფისა, მოხსენება ნადიმსა…“
„მეჭურჭლეთუხუცესი, ამისი ჴელისა იყო ყოველნი საჭურმეჭურჭლე და საუნჯენი მეფისა, და მას შინა დაწესებულნი“.

მსაჯულთუხუცესისათჳს – ამისი ჴელისა იყუნენ ყოველნი მსაჯულნი, ბჭენი და ჴევისბერნი. ჴევის–თავნი და ესევე სჯიდა საბრძანოსა მეფისასა.

მეჯინიბეთუხუცესი – უხუცესი მეჯინიბე შემდგომად იწოდა ამილახორი. ამისი მეჯინიბეთ ჴელისა იყო: ყოველნი მეჯინიბენი, შიკრიკნი, ტაიჭნი, ჱუნენი, ჯოგნი, რემანი მეფისანი“ და სხვა

ფარნავაზის მიერ რეგიონებში საერისთავოების დაარსება ნიშნავდა, რომ არა მხოლოდ ცენტრში, რეგიონულ ოლქებშიც არსებობდა ადგილობრივი ორგანოები (სამართლის ორგანო, ლაშქრის (არმიის) ადგილობრივი სტრუქტურული ერთეული და ადგილობრივი ფისკალური ინსტიტუტი ფინანსური საკითხების მოსაგვარებლად საერთო სახელმწიფოებრივი საჭიროებისათვის („მოჰკრეფდეს ხარკთა სამეფოთა“).

თვალსაჩინოა პირველი ერთიანი ქართული სახელმწიფო ატრიბუტები, მათ შორის საერთო სახელმწიფო ადმინისტრაცია – „ფარნავზი „მეფე იქმნა ყოველსა ქართლსა და ეგურსა ზედა. და განამრავლნა ყოველნი მჴედარნი ქართლოსიანნი, განაწესნა ერის–თავნი რვანი და სპასპეტი. ერთი გაგზავნა მარგჳს ერის–თავად, და მისცა მცირით მთითგან, რომელ არს ლიხი, ვიდრე ზღუადმდე, რიონს ზემოთ. და ამან–ვე ფარნავაზ აღაშენნა ორნი ციხენი, შორაპანი და დიმნა. და გაგზავნა მეორე კახეთისა ერის–თავად, და მისცა არაგჳთგან ვიდრე ჰერეთამდე, რომელ არს კახეთი და კუხეთი. მესამე გაგზავნა ხუნანისა ერის–თავად, და მისცა ბერდუჯის მდინარითგან ვიდრე ტფილისამდე და გაჩიანთამდის, რომელ არს გარდაბანი. მეოთხე გაგზავნა სამშჳლდის ერის–თავად, და მისცა სკჳრეთისა მდინარითგან ვიდრე მთამდე, რომელ არს ტაშირი და აბოცი. მეხუთე გაგზავნა წუნდის ერის–თავად, და მისცა ფანვარითგან ვიდრე თავადმდე მტკურისა, რომელ არს ჯავახეთი და კოლა და არტანი. მეექუსე გაგზავნა ოძრჴის ერის–თავად, და მისცა ტასისკარითგან ვიდრე არსიანთამდის, ნოსტის თავითგან ზღუამდის, რომელ არს სამცხე და აჭარა. მეშჳდე გაგზავნა კლარჯეთის ერის–თავად, და მისცა არსიანითგან ზღუამდე. და მერვე, ქუჯი, იყო ერის–თავი ეგრისისა. ხოლო ერთი დაადგინა სპასპეტად და მისცა ტფილისითგან და არაგჳთგან ვიდრე ტასისკარამდე და ფანვარადმდე, რომელ არს შიდა–ქართლი. და ესე სპასპეტი იყო შემდგომად–ვე წინაშე მეფისა, მთავრობით განაგებდის ყოველთა ერის–თავთა ზედა. ხოლო ამათ ერის–თავთა ქუეშე, ადგილთა და ადგილთა, განაჩინნა სპასალარნი და ათასის–თავნი, და მათ ყოველთაგან მოვიდოდა ხარკი სამეუფო და საერისთავო. ესრეთ განაწესა ესე ყოველი ფარნავაზ მიმსგავსებულად სამეფოსა სპარსთასა“..სამხედრო–სამოქალაქო ადმინისტრაციის ელემენტად გადაიქცა აზნაურობა–სამხედრო ფენა: „ხოლო იგი ჰრომნი ათასნი მჴედარნი, რომელნი აზონისგან მოერთნეს ფარნავაზს, რომელი ზემოთ ვაჴსენეთ, იგინი განყვნა ჴევთა და ქუეყანათა შინა, იპყრნა იგინი კეთილად, რამეთუ ბრძოლასა მას აზონისსა მჴნედ იყვნეს. და უწოდა მათ სახელად აზნაურნი“.
მემატიანე ეხება სახელმწიფო ატრიბუტების სხვა ელემენტებსაც – იმჟამინდელ ქართველთა საერთო სარწმუნოებას, საერთო სახელმწიფო ენასა და საერთო კულტურას ანუ „მწიგნობრობას“:

საერთო სარწმუნოების აღწერისას მემატიანე წერს –

“ფარნავაზ შექმნა კერპი დიდი სახელსა ზედა თჳსსა: ესე არს არმაზი, რამეთუ ფარნავაზს სპარსულად არმაზ ერქუა. ამართა კერპი იგი არმაზი თავსა ზედა ქართლისასა, და მიერითგან ეწოდა არმაზი კერპისა მისთჳს. და ქმნა სატფურება დიდი კერპისა მისთჳს აღმართებულისა…და ესე ფარნავაზ იყო პირველი მეფე ქართლსა შინა ქართლოსისა ნათესავთაგანი. ამან განავრცო ენა ქართული, და არ–ღა–რა იზრახებოდა სხუა ენა ქართლსა შინა თჳნიერ ქართულისა. და ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული“.

სახელმწიფოებრიობის სხვა უმთავრესი ნიშანი იყო საერთო არმია.

მემატიანე აღნიშნავს ამის შესახებ – კეძოდ, ფარნავაზმა მის ხელთ არსებული საგანძურით თავის არმიის პირველი ნაწილები შეკრიბა ეგრისში ქუჯი ერისთავის შემწეობით, მემატიანე წერს – „ეგრისით შეკრბეს ურიცხუნი სპანი და მომართეს აზონს…ხოლო აზონმან მოუწოდა სპათა თჳსთა და შემოკრიბნა“.

ქუჯი და ფარნავაზი „ეზრახნეს…და გამოჰყვეს ოვსნი და ლეკნი და განიმრავლნეს სპანი“. მათ დაემატა რომაელი მხედრების ათასეული – „მაშინ ათასი მჴედარი რჩეული ჰრომთა მათგანი, რომელთა ბოროტი წაჰკიდებოდა აზონისაგან, განუდგეს აზონს და მოვიდეს წინაშე ფარნავაზისა“.

მათ ასევე დაემატა „სომხეთის ერისთავთა“ სპა:

„მაშინ ყოველნი ქართველნი განუდგეს აზონს. ხოლო სპანი რომელ დარჩეს აზონს, ვერ-ღა-რა მიენდო მათ, რამეთუ ყოველთა ზედა ბოროტის მოქმედ იყო. წარვიდა აზონ და მივიდა კლარჯეთს, და გამაგრდა იგი სიმაგრეთა შინა კლარჯეთისათა. ამან ფარნავაზ წარავლინნა მოციქულნი წინაშე მეფისა ანტიოქოს ასურასტანისა, და წარსცა ძღუენი დიდ-ძალი. და აღუთქუა მას მსახურება, და ითხოვა მისგან შეწევნა ბერძენთა ზედა. ხოლო ანტიოქოს შეიწყნარა ძღუენი მისი, და უწოდა შვილად თჳსად, და წარმოსცა გჳრგჳნი. და უბრძანა ერის-თავთა სომხეთისათა, რათა შეეწეოდიან ფარნავაზს“.

აზონთან გამარჯვების შემდეგ მან ეგრისში ქუჯის დახმარებით შექმნა სახელმწიფო არმია – „ფარნავაზს განემრავლნეს მჴედარნი ქართლისანი“.

ჯარს ეწოდებოდა „ლაშქარი“, ეს სიტყვა სპარსულ-ინდური წარმოშობის უნდა იყოს და მიიჩნევა, რომ ამ სახელს უწოდებდნენ ამაყ, თავადაჯერებულ ადამიანს, ხოლო საქართველოში ვაჟკაცური იერის ჯარისკაცებით დაკომპლექტებულ ჯარს.

როგორც ითქვა, ფარნავაზმა ეგრისში შეადგინა ჯარი. „ეგრისით შეკრბეს ურიცხუნი სპანი“, მათ გარდა ლაშქარს ემატებოდა 1000 „რჩეული მხედარი“, გაწვრთნილი ალექსანდრე მაკედონელის ჯარის სტანდარტების შესაბამისად – „მაშინ ათასი მჴედარი რჩეული ჰრომთა …მოვიდეს წინაშე ფარნავაზისა“.

მაშასადამე, ლაშქარს, თანამედროვე სიტყვით რომ ვთქვათ, ხელმძღვანელობდა გაწვრთნილ ცხენოსანთა ათას კაციანი კორპუსი.

დაქირავებულთა შორის იყვნენ ჩრდილოკავკასიელი ცხენოსანი მეომრები „გამოჰყვეს ოვსნი და ლეკნი და განიმრავლნეს სპანი“.

საბოლოოდ შეიკრა ცხენოსანთა და ფეხოსან მოლაშქრეთა არმია – „მჴედარნი ქართლისანი“, „ფარნავაზს განემრავლნეს მჴედარნი ქართლისანი“.

სამეფო ლაშქარი, წესის მიხედვით, უნდა შევსებულიყო საერითავოებში.
სამეფო ლაშქრის შეკრება ევალებოდა სპასპეტს, ის თავის მხრივ ავალებდა ერისთავებსა და სპასალარებს, ისინი კი საერითავოებში კრებდნენ ლაშქარს და გადასცემდნენ სპასპეტის განკარგულებაში, ამით „ყოველ საბრძანებელის“ ანუ მთელ ქვეყნის ლაშქარი (ჯარი) მწყობრში დგებოდა.

„ერთი დაადგინა სპასპეტად და მისცა ტფილისითგან და არაგჳთგან ვიდრე ტასისკარამდე და ფანვარადმდე, რომელ არს შიდა–ქართლი. და ესე სპასპეტი იყო შემდგომად–ვე წინაშე მეფისა, მთავრობით განაგებდის ყოველთა ერის–თავთა ზედა. ხოლო ამათ ერის–თავთა ქუეშე, ადგილთა და ადგილთა, განაჩინნა სპასალარნი და ათასის–თავნი, და მათ ყოველთაგან მოვიდოდა ხარკი სამეუფო და საერისთავო“.

მაშასადამე ქართული პირველი ერთიანი არმია იყოფოდა ათასეულებად, რომელთაც სპასალარები მეთაურობდნენ, სპასალარები კი სპასპეტს ექვემდებარებოდნენ.

სამხედრო მოვალეობის გარდა მათ მიერ ასევე იკრობებოდა გადასახადი „სამუფო და საერისთავო ხარკი“, ანუ დგებოდა სახელმწიფო ბიუჯეტი, რომელიც ადმინისტრაციისა და ლაშქრის შესანახად იყო საჭირო.

ამასვე წერს ვახუშტიც –

„წესი სპასალარისათჳს – ესევე შეჰკრებდა ლაშკართა და ხარკსა სამეფოსა ერისთავთა მიერ ყოველთა საბრძანებელთა“.

სპასპეტი სახელმწიფოს სამხედრო აპარტის მეთაური იყო და ის უშუალოდ მეფეს ემორჩილებოდა.
ვახუშტი წერს პარაგრაფში – „ლაშკართათჳს, ხოლო ლაშქართა წესნი აქუნდათ: მეფეთა ჰყვა როქითა, რაოდენი ძალ–ედვა სპანი მცველად თჳსად, ვითარცა იტყჳს მირიანისასა და აღმაშენებელისასა ჲ (60) ათასსა მარადის მცველად მისად, და დავითთასა, არღარა განიყოფოდა საჭურჭლე სპათა ზედა, და პატივი ამათი იყო სხუა. ხოლო სხუანი სპანი იყვნენ ქუეყანათაგან და ერისთავთა ქუეშე დაწესებულნი, რომელთა მოუწოდიან ჟამად“.

ცხენოსნებისა და ფეხოსნების სამხედრო ვარჯიშის საუკეთესო სახედ ითვლებოდა ნადირობა. ვახუშტი ჩამოთვლის იმჟამინდელ იარაღს – „არამედ ისარი ბოძალი დიდთა ნადირთათჳს, ქეიბური მჴეცთათჳს, სარჩა და ქიბორჯი წვრილთა ნადირთათჳს, და სამუდამოდ აქუნდათ; ხოლო კაპარჭის ისარი, რომელ არს საყალნო, ომსა–ბრძოლასა შინა“).

ყველაზე უმნიშვნელოვანესი მემატიანის თხრობიდან, ალბათ ისაა, რომ ამ წყაროთა მიხედვით, ფარნავაზისა და ქუჯის ეპოქაშივე საქართველოს მოსახლეობას გააჩნდა საკუთარი ნაციონალური იდენტობა, რომელიც გაძლიერდა ამ ორი მებრძოლი მამულიშვილის ერთობლივი მუშაკობის შედეგად.

ფარნავაზისა და ქუჯის მიერ დაარსებულ სახელმწიფოს „ქართლის სამეფო“ ეწოდა, მისი სტაბილური და მყარი არსებობისათვის მათ, როგორც მრავალჯერ აღინიშნა, საჭიროდ მიიჩნიეს ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე სახელმწიფო ენის უპირატესი განვრცობა, „არღა იზრახებოდა სხვა ენა ქართლსა შინა თვინიერ ქართულისა“, ამის გარდა მეფე ფარნავაზმა „შექმნა მწიგნობრობა ქართული“.

ძნელია განსაზღვრა იმის თუ რა იგულისხმებოდა იმჟამად „ქართული მწიგნობრობის“ ქვეშ, მაგრამ ჩანს ის გულისხმობდა საკუთარ წერით ტრადიციას, რომელიც ალბათ საჭირო იყო ცენტრის სამმმართველო ადმინისტრაციისა და რეგიონების ელიტების ერთმანეთთან დასაკავშირებლად, ამასთანავე, ამ საერთო ენას უეჭველად ექნებოდა საკულტო დატვირთვა.

ამ სიკეთის (მწიგნობრობის) დანერგვა, როგორც ითქვა მიეწერება ფარნავაზ მეფეს. ეს გულისხმობდა ნაციონალური თვითშემეცნების გაძლიერებას.

რამდენად შესაძლებელია ქუჯი-ფარნავაზის ეპოქის საქართველოს მოსახლეობას ჰქონოდა ეროვნული იდენტობა?

ერთიანი სახელმწიფოს არსებობა საუკუნეთა მანძილზე ერთიანი კულტით, სახელმწიფო ენითა და მწიგნობრობით თავისთავად გულისხმობს, რომ მის ხალხს უკვე გააჩნია ნაციონალური იდენტობა თავისი ეპოქის შესაბამისად, მსგავსად, ისევე, როგორც ეს გააჩნდა მის უშუალო მეზობელ სომეხ ხალხს, სხვა მეზობელ ხალხებს, თუ არას ვიტყვით ძველი ეგვიპტის თუ ჩინეთის ხალხების შესახებ.

მაშასადამე, ქართველობა, როგორც ნაცია, სხვა მეზობელი ერების მსგავსად, ჯერ კიდევ ქრისტეშობამდე ჩამოყალიბდა. მან, ათასწლეულთა მანძილზე რამდენჯერმე შექმნა კიდეც ერთიანი სახელმწიფო,. მათ შორის ერთერთი პირველი ყოფილა ქუჯი-ფარნავაზის სახელმწიფო ანუ თავდაპირველი ქართლის სამეფო, რომელმაც მრავალი საუკუნე იარსება ვიდრე არაბთა შემოსევამდე.

პირველი ერთიანი ქართული სახელმწიფო დაიშალა მეფეების მირისა და წმიდა არჩილის დროს VIII საუკუნეში. ამის შემდეგ, თანდათანობით, IX-X საუკუნებში, ქართველი ხალხის განსახლების განაპირა ტერიტორიებზე ჩამოყალიბდა ქართული სახელმწიფოები – ესენი იყვნენ – აფხაზთა სამეფო და ტაო-კლარჯეთის ანუ „ქართველთა სამეფო“, მათ თანდათან შეემატა კახეთ-ჰერეთისა და ტაშორ-ძორაკერტის სამეფოები, ამ უკანასკნელს მონოფიზიტი ქართველები მართავდნენ, ამიტომაც „სომეხთა სამეფო“ ერქვა.

მტრების ძალმომრეობით XV ს. ბოლოს კვლავ დაიშალა ერთიანი სახელმწიფო, მაგრამ ჩვენს დროს ის კვლავინდებურად აღსდგა იმ ძალით, რომელიც ერის ფსიქიკაში იყო ჩაბეჭდილი წინაპართაგან ბოძებული მემკვიდრეობითი ცოდნთ, ძალით, რომლის მესაძირკვლენი იყვნენ ეგრისის სახელოვანი ერისთავი ქუჯი და ქართველთა უდიდესი მეფე ფარნავაზი

ქართული იდეა

როგორც აღინიშნა, ეგრისის საერისთავო შედიოდა ქართლის სამეფოს ანუ იბერიის შემადგენლობაში. ჩვენი წყაროების ცნობით ფარნავასისა და ქუჯის მიერ ჩამოყალიბებყლ ქართლის სამეფოს ხალხი წარმოადგენდა არა ცალკეულ ტომებს, არამედ ნაციონალურ ერთობას, საერთო სახელმწიფო ქართული ენით, საერთო კულტურა-მწიგნობრობით, საერთო სახელმწიფოს მკაცრად განსაზღვრული საზღვრებით, რეგიონული (საერისთავოები) და ცენტრალიზებული (სამეფო) მმართველობით, მკაცრად განსაზღვრული ფისკალური პოლიტიკით, რაც ჩვენს მიერ ზემოთაა აღწერილი, საერთი ჯარით და სხვა.

ძვ.წ. IV-III საუკუნეებში (ფარნავაზის ეპოქაში) საერთო ქართული ენით გაერთიანებული იყო „ქართლის სამეფოს“ ყველა საერისთავო (ეგრისის, კლარჯეთის, ოძრხის, მარგვეთის, კახეთის, ხუნანის, სამშვილდის, წუნდის საერისთავოები და სასპასპეტო (შიდა ქართლის საერისთვო)

saerTo qarTuli samefos Seqmnis Semdeg am samefoSi Sevida mTliani egrisi, is `qarTlis samefos~ mkvidri nawili gaxda. `SemodgomiT farnavazi mcxeTaSi cxovrobda, zamTarSi _ gaCianSi, xolo zafxuls wundaSi atarebda. zogjer moinaxulebda klarjeTs da egriss~.108 farnavazamde azoc hereT-egris-qarTlis mmarTveli _ `qarTlis mefe~ yofila: `qarTlis cxovrebis mixedviT azo… imorCilebs qarTlTan erTad hereTs… das. saqarTvelos (egriss)~.109 saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria 137

ფარნავაზის ეპოქაში ქართული ეროვნული ერთობის ანუ ერი/სახელმწიფოს (ნაციის) ჩამოყალიბებისათვის საჭირო მრავალ ნიშანს ჩამოთვლიან წყაროები (საერთო ენა, საერთო მიწაწყალი, საერთო მტერთან ბრძოლები, საერთო თვითშემეცნება, სახელმწიფოს მოწყობის სიტემები, საერთო ბიუჯეტი და ფისკალური სისტემები და სხვა. რაოდენ საოცარიც არ უნადა იყოს ყველა ამ და სხვა ნიშნებს ერი-ნაცის არსებობისა ჩამოთვლიან წყროები)

ნაციის გაერთიანებას ერთიანი ენით, იმ ეპოქაში ძლზე დიდი მნიშნელობა ჰქონდა. qarTuli ena, როგორც cnobilia, saxelmwifo enad gamoacxada farnavaz mefem (`qarTlis cxovreba~ da Semdegdroindeli istorikosebi amas xazgasmiT aRniSnaven), rom mas es RonisZieba cxovrebaSi mkacrad gautarebia _ qarTlis samefoSi sxva ena qarTuli enis garda oficialurad ar ixmareboda.

ეს მომხდარა ძვ. წ. მე-4 ს. ბოლოს, ამ დროისათვის ენობრივი ერთობის რღვევა ახალი დაწყებული ყოფილა, არსებული დაფიქსირებით ეს პროცესი თავისი რეფორმებით ფარნავაზმა შეაჩერა კულტურულ-საგამანათლებლო-რელიგიურ დონეზე მაინც.

ბრინჯაოს ეპოქის მიწურულსა და ადრეული რკინის დასაწყისში ძველი წელთაღრიცხვის VIII-IV საუკუნეებში ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობა ისის იყო იწყებდა რღვევას, ეს იმას ნიშნავს რომ sxvaoba qarTebisa da egriselebis metyvelebaSi TiTqmis ar arsebobda an dialeqtur doneze iyo ქუჯი-ფარნავაზის სამეფოს დაარსებისას ძვ. წ. მე-4 საუკუნეში. არსებული მეტყველება კი ფრანავზმა სახელმწიფო, კულტურის, გნათლებისა და რელიგიის ენად გამოაცხადა, ანუ გარკვეულწილად გაამყარა. ფარნავაზის მიერ დამტკიცებული ენა საერთო-სახალხო ყოფილა, ამ ენას „ქართულს“ უწოდებს მემატიანე, თუ ასეა, ის egriselebisaTvis mSobliuri ena iyo.

ეს, რომ ასე იყო მიუთითებს ფაქტი იმისა, რომ ეგრის-სამეგრელოში, საუკუნეთა მანძილზე qarTuli ena iyo kultis msaxurebis, qveynis kulturuli fenebis, aristokratiis, saxelmwifo moxeleebis, zedafenis ena, e.i. saliteraturo ena.

marTlac, mecnierTa azriT, `warsulSi iberiul-kavkasiur enebs meti siaxlove axasiaTebdaT, vidre axla vxedavT. zedapirze sxvaoba Cans, siRrmiseul fenaSi sxvaoba mcirdeba, saerTo matulobs. saerTo Zvelia, gansxvaveba _ axali~. 110 mecnierebis mier garkveulia, rom qristianobamde qarTvelebis yvela toms hqonia saerTo rwmena, arsebula saerTo qarTuli warmarToba. ivane javaxiSvilma gaarkvia, rom svaneTSi warmarTuli sawesCveulebo kulti qarTul enaze sruldeboda da ara svanur enaze. `ferxulis sityvebs meferxule svanebi qarTulad warmosTqvamdnen.~111 Semdegma kvlevam aCvena, rom `am wesebis ZvelqarTul saxelebTan erTad ferxulis qarTulad warmoTqmis Cveuleba, ueWvelia, Tavdapirveli saerTo qarTuli wesis naSTi unda iyos~.112 warmarTul wesebs, svaneTSi SemorCenils, hqonia qarTuli terminologia, xolo TviT es wesebi qarTul enaze sruldeboda. aseve yofila samegreloSic. `iv. javaxiSvils saTanadod damtkicebuli aqvs, rom axalwlis dResaswaulis Cveulebebis Tanaxmad, megreli mekvlec Tavis warmosaTqmel sityvebs megrulad ki ara, swored qarTulad ambobs xolme~.113 moyvanili faqtebi kidev erTxel amtkicebs im azrs, rom arsebobda saerTo qarTuli ena — kultis msaxurebisa da sxvaTa Sesruleba xdeboda am yvelasaTvis gasageb enaze, xolo SemdegSi (IV-III) es ena iqca saxelmwifo enad. ivane javaxiSvili sruliad samarTlianad daaskvnida miTiTebuli da sxva monacemebis safuZvelze — `cxadi gaxdeba, rom aramcTu sazogado qarTuli, yvela tomTaTvis, maT Soris megrelTa da svanTaTvisac saerTo warmarToba arsebobda, aramed rom warmarTobis saerTo terminologiac, saerTo enac qarTuli hqonda~.114 ase rom, erTiani saxelmwifos — `qarTlis samefos~ warmoqmnamde (qristemde IV-III saukuneebSi) da, cxadia, mis Semdegac, yvela qarTul toms — qarTebs — megrelebsa da svanebs — hqoniaT saerTo mSobliuri qarTuli ena, e.w. saliteraturo ena. enaTmecnierebi gamowvlilviTi analizis safuZvelze midian daskvnamde, rom qarTuli saliteraturo enis formireba dawyebula ara V saukuneSi, aramed bevrad ufro adre, SesaZloa, mexuTe saukuneSi qristeSobamde. 138

enaTmecnieri l. leJava wers `… sarwmunod SeiZleba miviCnioT. rom Zveli qarTuli saliteraturo enis formireba dawyebulia V s-ze gacilebiT ufro (SesaZlebelia, aTi saukuniT) adre~.115 cnobili mecnieri iv. gigineiSvili werda: `axali saliteraturo enis sabolood Camoyalibebas Svidasze meti weli dasWirda, misi Camoyalibeba mxolod me-19 saukuneSi gaxda SesaZlebeli da es enac ki ar iyo iseTi srulyofili normebis mqone literaturuli ena, rogoric Zveli qarTuli iyo, miuxedavad imisa, rom am enis normalizaciisa da srulyofisaTvis me-19 saukunis meore naxevridan mokidebuli gacilebiT metad xelsayreli garemoeba da pirobebi arsebobda, vidre Zvel saqarTveloSi. Tu axali saliteraturo enis sabolood Camoyalibebas amdeni dro dasWirda, cxadia, advili warmosadgenia, Tu ramdeni saukune dasWirdeboda Zveli qarTuli saliteraturo enis Camoyalibebasa da srulqmnas, vidre is im doneze avidoda, rogorc saliteraturo ena, ra donezec dgas `SuSanikis wamebis~, an oTxTavisa da bibliis qarTuli Targmanebis ena~.116 V saukunemde qarTul saliteraturo enas ganviTarebis grZeli gza unda gaevlo. `ase ganviTarebuli da unificirebuli saliteraturo ena mxolod saukuneTa ganmavlobaSi SeiZleboda Seqmniliyo.117 mecnieris SexedulebiT, mexuTe saukunemde bevrad ufro adre, jer kidev mwerlobis warmoSobamde arsebobda saerTo-saxalxo ena. cxadia, es saerTo saxalxo ena iyo saerTo qarTuli fuZe ena, romelic farnavaz mefem saxelmwifo enad gamoacxada. enobrivi erTobis dros es saerTo-saxalxo ena gamoiyeneboda yvela qarTuli tomis mier kultis msaxurebisa da sxva miznebisTvis. saerTo-saxalxo ena, romelic batonobda dialeqtebze da imorCilebda maT, mwerlobis warmoSobamdec unda yofiliyo. samwerlo enis arseboba ki damwerlobis warmoSobidan iwyeba, e.i. V s-ze gacilebiT ufro adre, qristianobamdel epoqaSi~.118 davaskvniT, rom jer kidev IV-III saukuneebSi qarTlis samefoSi, anu aRmosavleT-dasavleT saqarTveloSi mcxovreb xalxs ukve hqonia eris raobis ganmsazRvreli erT-erTi mTavari elementi — kultmsaxurebis saerTo qarTuli ena, romelsac hqonda dialeqtebi, rogorc yvela cocxal enas.

სახელმწიფოებრიობისს სხვა ნიშანია ერთიანი მწიგნობრივი კულტურა.

ფარნავაზის „მწიგნობრობა ქართული“, ჩანს გულისხმობდა, ფინიკიურ-არამეული ანბანის საფუძველზე ჩამოყალიბებულ ქართული დამწერლობის იმ ფორმას, რომელსაც იყენებდნენ ფარნავაზისა და მისი საერისთავოების კანცელარიები და ალბათ ქურუმები.

ესაჭიროებოდა თუ არა ფარნავაზის ეპოქის სახელმწიფოს „მწიგნობრობა“ ანუ იყო თუა არა მოთხოვნილება იმისა, რომ ბრძანებები და მიმართვები ქვემდებარე დაწესბულებებისთის წერილობით სახით მიეწოდებინა?

ვახუშტიმ საგანგებოდ გამოიკვლია ფარნავაზის შემდგომი ქართული სამეფოს სამოხელეო წყობა და წერდა, რომ სახელმწიფში უამრავი სახელისუფლო უმაღლესი დაწესებულება არსებობდა, მსგავსი იმსა რასაც ამჟამად ეწოდება სამინისტროები, მათი ერთმანეთან ურთიერთობისათვის, ასევე სამეფო და საერისთავო ცენტრებიდან დაქვემდებარებულ უწყებებთან ურთიერთობისათვის საჭირო იყო მწიგნობრობა, ანუ ბრძანებებისა და მიმართვების წერილობითი სახით გადაცემა, ასევე სხვა საჭიროებისათის.

ესენი ყოფილან შემდეგი „ხელისუფალნი“ (და, შესაბამისად, მათ ხელქვეშ არსებული დაწესებულები) –

სპასალარი ანუ სამხედრო უწყების მეთაური,

სახლთხუცესი, ხელისუფალი, რაც ჩანს იგივე იყო რაც ევროპაში „მაჟორდომი“. მას მრავალი თანაშემწე ჰყავდა, რადგანაც სასახლეებსა და ციხე-სიმაგრეებში შესაბამისი მეურნეობას უნდა გაძღოლოდა.

„მსახურთუხუცესი“ – დიდი სახელო იყო, რომელაც ასევე მრავალი თანამშრომელი ჰყავდა, მას ასევე ევალებოდა „ციხექალაქთა მცველთ უხუცესობა“,

„მონათუხუცესი“ –საგანგებო ხელისუფალი,

მანდატურთუხუცესი – საპოლიციო სისტემის მეთაური,

მსაჯულთუხუცესი – მას ექვემდებარებოდნენ მთელ სამეფოში ა. მსაჯულები, ბ. ბჭენი; გ. ხევისბერნი;

წყარო წერს – „ეკითხებოდა ქვეყნის „მსაჯულები“, ასევე „ბჭეთა, ხევისბერთა და ხევითავთა“ წინძღოლა“.

მეჯინიბეთუხუცესი შეიძლება თანამედროვე ტრანსპორტისა და ფოსტის გაერთიანებულ სამინისტროს შევადაროთ, მას ექვემდებარებოდნენ „შიკრიკნი, პაიჭნი და ჯინიბნი“ ანუ ქვეყნის ტერიტორიაზე სხვადასხვა დავალებათა და ბრძანებათა ადრესატამდე მიტანა ეველებოდათ.

მეჭურჭლეთუხუცესი – სახელმწიფო ბიუჯეტის გამრიგე;

მოლარეთუხუცესი -ფინანსების განმკარგავი;

ეზოსმოძღვარი, რომლიც შესაძლოა ევროპულ „მაიორდომს“ შევადაროთ.

სწორედ მათ ესაჭიროებოდათ თავიანთი ფუნქციების განსახორციელებლად „მწიგნობრობა“ ანუ წერილობითი სახით ბრძანების ანდა ნების გადაცემა სხვადასხვა უწყებისათვის ,

ამიტომაც მათ შესახებ წერს კიდეც ვახუშტი

:
„ესენი სწერდენ: უსტარს. იერლაყსა, პიტაკსა, ენდალმასა, პატრუცაგსა, როარტაგსა, გუჯართა, სიგელთა, ბრძანებათა, განაჩენთა და სხვათა“.

ამ უსტარ-ბრძანებებს საგანგებო მწერლები წერდნენ.

ვახუშტი წერს, რომ არსებობდა სახლმწიფო მწერალთა უწყება, ისინი განსაკუთრებით ესაჭიროებოდა საფინასნო სფეროს, ვახუშტი წერს:

„მწერალთათჳს – მწერალნი იყუნენ, რომელნი სწერდნენ შემოსავალსა და წარსაგებელსა ყოველთავე, და ტომართა, და სხვათა“

აქედან ჩანს, რომ ფარნავაზის მიერ დაარსებულ სახელმწიფო სისტემას მწიგნობრობა ესაჭიროებოდა, ანუ უნდა არსებულიყო კიდეც შესაბამისი ქართული დამწერლობა.
მიიჩნევა, რომ ის, მართალია, არსებობდა, მაგრამ ინტენსიურად არ გამოიყენებოდა, ვიდრე ქართველთა გაქრისტიანებამდე.

სომხური წყაროებიდან შიძლება გავიგოთ, რომ როდესაც მე-5 ს. დასაწყისში დადგა საჭიროება ბიბლიის წიგნების ქართული თარგმანების ჩაწერისა, ბაკურ მეფის კარზე პეტრე იბერის პაპის ოჯახში გახსენებულ იქნა უკვე არსებული ძველი ქართული ანბანი, ამ დროს, უკვე არსებული ქართული ასოებისათვის აქ უნდა მიეცათ ის მრგვლოვანი სახე, რომელიც ახლა „მრგვლოვანის“ სახელითაა ცნობილ. შესაბამისად, ამ რეფორმის შედეგად, ჩამოყალიბდა ქართული ანბანის ე.წ. მრგვლოვანი სახეობა და მას სრულყოფილი სახე ბერძნული დამწერლობის სისტემის შესაბამისად უნდა მიცემოდა.

მასასადამე, ფარნავაზის მწიგნობრბის ენა იყო ის „ქართული ენა“, რომელიც მან წყაროს ცნობით განავრცო მთელ თავის სამეფოში.

ეს ენა, ანუ, ფარნავაზის ეპოქის ენა იმდენად განვითარებული ყოფილა, რომ ის დაედო საფუძვლლად ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ საქართველოში საეკლესიო მსახურებას და ამ ენაზე ითრგნა წმიდა წერილი.

Cans, es ena, ანუ ფარნავაზის მწიგნობრობის ენა, daedo safuZvlad Zvel qarTul warmarTul kultmsaxurebas, Semdeg ki qarTul saqristiano RvTismsaxurebas, sabolod ki Zvel qarTul saliteraturo enas.

ენა

Zveli qarTuli saliteraturo ena amozrdili unda yofiliyo e.w. zan-qarTuli enidan. ანუ ე.წ. ზანურ-ქართული ენიდან.

maSasadame, Zveli qarTuli saliteraturo ena aRmocenda ara qarTis dialeqtis bazidan, როგორც ამჟამად მიიჩნევა, aramed im droisaTvis jer kidev TiTqmis mTlian, TiTqmis dauSlel zan-qarTuli enidan.

amis gamo iyo, rom Zveli qarTuli ena ar ganekuTvneboda arc erT dialeqts, arc-erT regions, igi warmoadgenda dialeqtebze maRla mdgom saerTo enas, romelic pirvel saukuneebSive gasagebi iyo yvela qarTvelisaTvis, maT Soris megrelebisa da svanebisaTvis. Tavidanve igi iyo sakraluri, wminda, locvisa da urTierTobis ena.

amitomac dganan ioane lazi da sxva dasavleli qarTveli moRvaweebi (SesaZloa evagre pontoelic) qarTuli samwerlo da kulturis enis Seqmna-SemuSavebis saTaveebTan, რომელიც იოანე მინჩხმა (მარტვილის სოფელ ინჩხურიდან) უმაღლეს სალიტერატური სიმაღლემდე აიყვანა, დიდ ჭყონდიდელებთან, დადიანებან და ქართული სახელმწიფოებრიობისა და კულტურის ამჟამინდელ კორიფეებთან ერთად.

ერთიანი ქართული მწიგნობრობის ახალ სიმაღლემდე აყვანის didi samuSao შემდეგი centrebi iyvnen monastrebi saqarTvelosa da palestinaSi.

petre iberma da ioane lazma ierusalimsa da palestinaSi ramdenime monasteri aaSenes, monastri aaSenes egvipteSic ki. biografi zaqaria wers, rom ierusalimSi petrem da ioanem `aRaSenes saxli sastumroi qalaqsa Sida da moamzades ferxTa sabaneli, tablai, da cxedari da ganusvenes ucxoTa~ (Zveli qarTuli agiograf. lit. Zeglebi, II, gv. 229), `merme warvides udabnod da Sekribnes Zmani mravlad da aRaSenes monasteri (iqve, gv. 229). mas `hqvian qarTvelTa monasteri~ ucxo wyaroebi mas `lazTa monasters~ uwodeben. iberi da lazi im droisaTvis sinonimebi iyvnen. aq dakrZales ioane lazi. iqamde ki maT `iordanes pirsa adgilsa udabnosa iSenes monasteri~, egvipteSi `udabnosa mas aRaSenes eklesiai da garemos monasteri~ (iqve, gv. 235). ierusalimSi dabrunebis Semdeg ki `kualad aRaSenes qalaqsa saxli sastumroi da iwyes Senebad eklesiisa~ (iqve, gv. 235). monofizitebis devnisagan dabrunebis Semdeg `gareSe qalaqisa aRaSena monasteri da eklesia Suenieri, Sekribna Zmani mravalni da ganuwesa maT wesi da kanoni sulieri da saRmrTo~ (iqve, gv. 247).

ფარნავაზის რეფორმათა წყალობით საერთო ქართული მწიგნობრობის საუკუნოვანი ისტორიიის გამო გაქრისტიანების შემდეგაც, საქართველოში, როგორც აღინიშნება, არასოდეს შექმნილა რაიმე თხზულება ანდა უბრალო წარწერაც კი, რომელიმე დიალექტზე ანდა კუთხურ ენაზე.

სამართალი მოითხოვს მტკიცებულებას, სიმართლის დადგენისთავის საჭიროა მტკიცებულება, ანუ ჩვენი ქართული წყაროების მუდმივ ჩვენებებს, რომ ფარნავაზის ეპოქაში ერთიანი ქართული ენა და მწიგნობროა განივრცო, ესაჭიროება შესაბამისი მტკიცებლება.

გავქვს თუ არა რაიმე მტკიცებულება ამის შსახებ?

დიახ, გვაქვს, ესაა ფაქტი იმისა, რომ საქართველში საუკუნეთა და ათასწლეულის მანძილზე, არასოდეს შექმნილა რაიმე თხზულება ანდა უბრალო წარწერაც კი რომელიმე კუთხურ ენას თუ დიალექტზე, არამედ მხოლოდ ქართულ ენაზე, წარმოადგენს უტყუარ მტკიცებულებას, რომ ჩვენი წყაროები არ ტყუიან და არიან სრულებით სანდონი. წინააღმდეგ შემთხვევაში, საუკუნეთა მანძილზე, რომელთა დროსაც კუთხეებსა და რეგიონებში არსებობდენ ადგილობრივი სახელმწიფოებრივი ერთეულები, ზოგჯერ ადგილობრივი საკათალიკოოები, უთოდ ადგილებრივი კილო-კავები ანდა ენებით შეიქმნებოდა დოკუმენტები, ანდა გაკეთდებოდა რაიმე უბრალო წარწერა მაინც, ასეთი კი არა არსებობს, მიხედავად მათი დაბეჯიტებული ძიებისა.

ესაა უცილობელი ფაქტი იმისა, რომ ქრისტეშობამდე ფარნავაზის სახელმწიფომ ჩამოყალიბა ქართელი ერი თავის ენითა და კულტურით, მცხოვრები ქვეყნის ორივე მხარეს დასავლეთ-საღმოსავლეთ საქრთველოში შავი ზღვიდან ალბანეთამდე.

უძველესი ეპოქიდანვე სრულიად საქართველოს ყოველ კუთხე-კუნჭულს მხოლოდ ძველი ქართული ენა მოიცავდა.

ძველი ქართული იყო ზედიალექტური ენა ანუ იქვემდბარებდა ყველა დიალექტს, ამიტომაც სვანეთში, სამეგრელოში (ეგრისში), მარგვეთში (იმერეთში), გურია-აჭარაში, აღმოსავლეთ საქართველოში და ქართული ეთნოსით დასახლებულ ყოველ კუთხეში თავდაპირველად წარმართულ საკულტო, შემდეგ კი ქრისტიანული RvTismsaxurebis, saliteraturo da kulturis enas warmoadgenda mxolod ZvelqarTuli ena.

ამის მიზეზი უნდა ყოფილიყო ის, რომ saqarTveloSi arsebuli enebi da dialeqtebi სალიტერატურო ენის დაფიქსირების droisaTvis, 1500 wlis win, erTmaneTTan Zalze axlos unda yofiliyvnen da erTmaneTisagan naklebi gansxvaveba unda hqonodaT, vidre maT axla aqvT.

rogorc cnobilia, erT dros qarTuli, megruli da svanuri enebi erT enobriv mTlianobas qmnidnen, mxolod Semdgom, ძველი aTaswleulის ბოლოს უკვე იკვეთებოდა სიღრმე მათ შორის, მაგრამ, farnavazisა და ქუჯის mier dasavleT-aRmosavleT saqarTvelos momcveli erTiani saxelmwifos warmoSobis ეპოქაში, შემდეგ კი, mociqulTa qadagebaTa da qarTuli saliteraturo enis Camoyalobebis dros, Cans, mTel saqarTveloSi jer kidev esmodaT is erTiani ena (enobrivი mTlianobის ეპოქის ენა) romelic safuZvlad dasdebia RvTismsaxurebas უკვე მოციქულთა ეპოქიდანვე ანუ I-II საუკუნეებიდან და მალევე IV-V საუკუნეებიდან სალიტერატურო ანუ საეკლესიო ქართული ენის ფორმირებისა და საბოლოო ჩამოძერწვის ხანას.

ivane javaxiSvilი wers, rom am saliteraturo enis SemuSavebaSi monawileoba miuRia dasavleT saqarTvelos qarTvelobas, romlis realur warmomadgenladac ioane lazi unda vigulisxmoT.

mecnieri werda – `qarTvel ers Tavis mravalsaukunovani saxelmwifoebrivi da samwerlo enac hqonda da abadia dResac, romelic megrelebisa da svanebisTvisac erTaderTi samwerlo da kulturis ena iyo da aris dResac, romlis Seqmna-SemuSavebaSic megrelebsa da svanebsac TavianTi wvlili aqvT Setanili~ (iv. javaxiSvili, t. I, 1979, gv. 154).

kidev ufro meti, jer kidev warmarTobis dros, e.i. IV saukunemde yvela qarTul tomTaTvis, maT Soris, samegrelosa da svaneTSic kultmsaxurebis ena iyo qarTuli ena.

ivane javaxiSvili wers: `cxadia xdeba, rom aramcTu sazogadod yvela qarTvel tomTaTvis. maT Soris megrelTa da svanTaTvis saerTo warmarToba arsebobda, aramed warmarTobis saerTo terminologiac, saerTo enac qarTuli hqonda~ (iqve, gv. 154).

მაშასადამე. წარმართობის ეპოქაშიც წარმართული საკერპო მსახურება საქართველოს კუთხეებში აღესრულებოდა არა კუთხური დიალექტებით, არამედ საერთო ენით, რომელსაც მემეტიანე ქართულს უწოდებს.

iyo amis mizezi? rogorc aRiniSna, protoqarTveluri TandaTan daiSala, jer mas, rogorc fiqroben, gamoeyo svanuri ena, erTi enis adgilas miRebuli iqna ori ena: eseni iyvnen e.w. zan-qarTuli ena da svanuri ena.

ზanურ-qarTuli ერთიანი ena Semdgom daiSala aseve or enad – megrul da qarTul enebad.

am erTobis daSlis dasawyisad miiCneva qristeSobamde VIII saukune (saq. ist. narkevevi, I, gv. 338).

TiTqmis amave xanaSi, qristeSobamde IV-III saukuneebSi Camoyalibda dasavleT-aRmosavleT saqarTvelos momcveli farnavazis saxelmwifo.

farnavazis reformaTa Sedegad am saxelmwifoSi, მემატიანის ცნობბით, sxva enebi `ar izraxeboda, Tvinier qarTulisa enisa~.

რომელი ენა უნდა ყოფილიყო ის ამჟამინდელი სახელდებით? ის უნდა ყოფილიყო ამ ტომთა ერთობისდროინდელი ენა. ანუ ის ენა, რომელიც დაშლამდე გამოიყენებოდა და ამიტომ შემოინახა უცვლელად საკულტო მსახურებამ.

ეს ენა უნდა ყოფილიყო ჯერ კიდევ დაუშლელი აღნიშნული ზanურ-qarTuli ერთიანი ena

im droს, 2400-2300 წლის წინ, ანუ ფარნავაზის ეპოქაში, ჯერ კიდევ არ იყო ერთმანეთისაგან დიდად განშორებული სვანური და პროტოქართულის დაყოფის შდეგად წარმოქმნილი ე. წ. „ზანურ-ქართული ენა“. ჩანს, ეს ენა ფარნავაზმა სახელმწიფო და საკულტო ენად დააკანონა, ანუ ის „ქarTuli ena“, რომელიც ფარნავაზმა ოფიციალურ ენად გამოაცხადა, უნდა ყოფილიყო jer kidev TiTqmis dauSleli e.w. `zan-qarTuli~ ena. ჩანს ეს ენა გადაიქცა საქართველოში მოციქულთა ქადაგების ენად და ამ ენზე ითარგმნებოდა თავდაპირველად ზეპირი სახით წმიდა სახარება, ხოლო შემდეგ ის დაედო საფუძვლად ქრისტიანულ საღვთისმსახურო ენას. როგორც აღინიშნა ამ ენას ამჟამად ძველი ქართული სალიტერატურო ენა ეწოდება.

როგორც აღინიშნა, ქრისტიანობის გავრცელებამდე კი, ივ. ჯავახიშვილის კვლევის თანახმად წარმართულ კულტმსახურებასაც კი საერთო ანუ ქართულ ენაზე არასრულებდნენ საქართველოს ყველა კუთხეში.

კიდევ ერთხელ, რომ ვთქვათ, enaTmecnierebisTvis cnobilia, rom uZveles dros arsebobda qarTvel tomTaSorisi saerTo ena — fuZe ena.

qarTebs, megrelWanebs da svanebs erT dros hqoniaT saerTo fuZe ena, romelic SemdegSi daiyo.

enobrivi erTobis daSlis dasawyisad miRebulia sxvadasxva TariRebi. yovel SemTxvevaSi, es enobrivi erToba daSlila ara sxvagan, aramed kavkasiaSi.

mecnierTa azriT, qristemde VIII saukuneSi qarTebsa da megrel-Wanebs hqoniaT saerTo ena, xolo ძვ. წ. VI-IV saukuneebSi ukve arsebula gansxvaveba.

rogori saxis iyo es gansxvaveba?

მეცნიერი წერს – `ra Tqma unda, enobrivi da sxva saxis gansxvaveba am dros bevrad naklebi unda yofiliyo, vidre SemdegSi~.105

enobrivi gansxvaveba VI-IV saukuneebSi qristemde qarTebis enasa da megrul-Wanebis enas Soris `bevrad naklebi~, anu didi ar yofila. amis mizezi is iqneboda, rom enobrivi erTobis daSlis procesi axali dawyebuli yofila.

როგორც ითქვა, ქართებსა და მეგრელ-ჭანებს შორის ენობრივი ერთობის დაშლა dawyebula VIII saukuneSi (qristemde) da maleve, daaxloebiT IV-III saukuneebSi (qristemde) ჩამოყალიბდა erTiani qarTuli ანუ ფარნავაზ-ქუჯის saxelmwifo, საერთო ენით, მწიგნობრობითა და რელიგიით (კულტურით).

ეს ნიშნავს, რომ ამ სახელმწიფომ დააკანონა ჯერ კიდევ ერთიანი ენა, რომლის დაშლის ხარისხი იმ დროისათვის ძალზე მცირე ყოფილა, ამ ენას, როგორც ითქვა, ამჟამად უწოდებენ „ზანურ-ქართულ ენას“, ხოლო მემატიანე უწოდებს „ქართულს“.

სახელმწიფოებრიობის ერთერთი ნიშანი – საერთო მიწაწყალი (ტერიტორია)

მეცნიერი წერს- `qarTlis (iberiis) erTiani didi samefos warmoqmna dedaqalaqiT mcxeTaSi, rogorc Cans, marTebuli iqneba, rom Zv.w.aR-is IV-III ss. davukavSiroT~.106

cnobilia, rom erTiani saerTo qarTuli saxelmwifo `qarTlis samefos~ saxelwodebiT Seiqmna egriselTa uSualo da aqtiuri monawileobiT, kerZod, farnavazi ver Seqmnida `qarTlis samefos~, mas rom ar mieRo egrisis mmarTvelis, qujis daxmareba.

მემატიანის სიტყვით ქუჯი-ფარნავაზის ძმობამ სათავე დაუდო პირველი ერთიანი პირველი ქართული სახელმწიფოს დაფუძნებას.

შესაბამისად, წყაროთა მტკიცებით (მოქცევაი ქართლისაი, ქართლის ცხოვრება), ერთანი პირველი სახელმწიფო დაარსდა არა მე-11 საუკუნის დასაწყისში, მეფე ბაგრატ მე-3-ის დროს, როგორც ამჟამად მიიჩნევა, არამედ ქრისტეშობამდე საუკუნეებით ადრე, ქუჯისა და ფარნავაზის დროს.

ამჟამინდელი ოფიციალური მტკიცებით პოლიტიკური კავშირი ფარნავაზსა და ქუჯის , ანუ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს შორის შეუძლებელი იყო, რადგანაც თითქოსდა ამ ეპოქაში დასავლეთ საქართველოს მოიცავდა პონტოს სამეფო. მაგრამ ასე არ იყო ბიზანტიის ისტორიის გამოჩნეილი მკვკევარის შარლ დილის სიტყვით, ის წერს, რომ პონტოს სამეფოს საზღვარი აღწევდა მხოლოდ მდინარე ფაზისამდე, (შარლ დილი, ბიზანტიის იმპერიის ისტორია, 1998, გვ. 174).

ის, წერს-პონტოს პოლემონიაკის სახელმწიფო აღმოსავლეთით მდ ფასისამდე ვრცელდებოდა, მაშასადამე არ მოიცავდა დასავლეთ საქართველოს უმეტეს ნაწილს.

პონტოს სამეფო არ მოიცავდა ეგრისს, რადგანაც პონტოსა სამეფოს საზღვარი აღწევდა მხოლოდ მდინარე ფაზისის მარცხენა სანაპირომდე. ხოლო მარჯვენა სანაპიროს მომცველი ქვეყანა ანუ ეგრისი, არ შედიოდა პონტოს სამეფოში. ასეთი პოლიტიკური სურათის გამო ეგრისს, თავისი მმართველის ქუჯის სახით ადვილად შეეძლო კავშირი შეეკრა მცხეთის სამამასახლოს მემკვიდრესთან , ფარნავაზთან.

ასეთი ვითარების გამო საჭიროა განისაზღვროს თუ რომელ მდინარეს წოდებოდა ფაზისი, რიონს თუ ჭოროხს.

ამჟამად მიიჩნევა, რომ ბერძნული წყაროების ფაზისი არის მდინარე რიონი, ასეთ შემთხვევაშიც პონტს სამეფოში არ შედიოდა ეგრისი, რადგანაც პონტო მხოლოდ აღწევდა ფაზისამდე, ანუ პონტო იქვემდებარებდა რიონის მარცხენა სანაიროს მხარეს, ხოლო მარჯვენა სანაპიროს მხარე მისგან თვისუფალი იყო.

შესაბამისად, ეგრისი, პონტოს სანაპიროს მარჯვენა სანაპიროს ქვეყანა, არ ექვემდებარებოდა პონტოს, ხოლო, მარცხენა სანაპიროზე მდებარე ქვეყანა, შემეგდროინდელი გურია შედიოდა პონტოს სამეფოს გავლენის ფეროში.

მასასადამე, შეიძლება ვენდოთ. ჩვენი წყაროს ცნობას, რომ ქუჯისა და ფარნავაზის დაკავშირებით შექმნილი სახელმწიფო ანუ ქართლის სამეფო მოიცავდა ეგრისსაც ანუ ეგრისის საერისთავოს,

მეორე მხრივ, თუკი მდ. ფაზისი არის ჭოროხი, როგორც, მაგალითად მიიჩნევდა ექვთიმე მთაწმიდელი თავის „ანდრიას მიმოსვლაში“, ამ შემთხვევაშიც, ეგრისი მითუმეტეს არ შედიოდა პონტოს სამეფოში, ასე, რომ უნდა მოიხსნას მტკიცება, თითქოსდა აღნიშნულ ეპოქაში დასავლეთ საქართველო შედიოდა პონტოს სამეფოში.

ასევე, ამჟამად არის, სხვა გაბატონებული შეხედულებაც, თითქოსდა, ფარნავაზის დროს არსებობდა კოლხეთის სამეფო და ქუჯი იყო მისი მეფე.

ასეთი მტკიცება წარმოადგენს ორი სხვადასხავა სახელმწიფოებრივი ერთეულის ერთმანეთში არევის მცდელობას, კერძოდ, სხვადასხვა ეპოქაში არსებობული პირობითად რომ ვთქვათ „დიდი კოლხეთისა“ და „მცირე კოლხეთისა“.

„დიდი კოლხეთი“ შეიძლება ვუწოდოთ ბრინჯაოს კოლხური ბრწყინვალე კულტურის მქონე სახელმწიფოებრივ ერთეულს, რომელიც ამ კულტურის განფენის არეალს მოიცავდა, ეს იყო ამჟამინდელი სრულად საქართველო, მისი როგორც დასავლეთი, ასევე აღმოსავლეთი ნაწილი, თურქეთის ამჟამინდელ ქალაქ ორდუდან, ვიდრე ამჟამინდელი სომხეთის ქალაქ ლალვარამდე, ანუ მოიცავდა ქართული ხალხის იმჟამინდელი გავრცობის მთელ არეალს.

ამ მტკიცების გამოთქმის უფლებას იძლევა კოლხური კულტურის არტეფაქტების განვრცობის ფართო არეალი, რომელიც თანაბრად ინტენსიურია როგორც აღმოსავლეთ, ასევე დასავლეთ საქართველოში.

შესაბამისად, დიდი კოლხური ბრინჯაოს კულტურა იყო არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს კულტურა, არამედ სრულიად ისტორიული საქართველოსი.

თავდაპირველი ანუ დიდი კოლხეთი და მისი კულტურა, როგორც ცნობილია, არსებობდა არგონავტების ეპოქაში და ძირითადად იარსება ძვ. წ. მე-8 ს.-მდე, კიმერიელების შემოსევებმა ის გაანადგურა. მისი არეალი სხვადასხვა სახელმწიფოებრივ ერთეულებში მოექცა.

მცხეთის მამასახლისი – ქართველთა მიწაწყლის „უფალი“, გამაერთიანებელი აზონადე და ფარნავაზამდე

ქართული წყაროების, უმეტესად ვახუშტის მიხედვით, ძვ. წ. მე-6 ს.-დან ეგრისზე უდიდესი პოლიტიკური გავლენა ჰქონდა მცხეთის სამამასახლოს, ხოლო შემდეგ, ძვ. წ. მე-4 ს.-დან ის (ეგრისი) საერისთავოს სახით შევიდა ქართლის სამეფოში, თავის მხრივ ქართლის სამეფო სწორედ დასავლეთ საქართველოს მეშვეობით ჩამოყალიბებულა ეგრისელი ქუჯისა და მცხეთელი ფარნავაზის შეკავშირებით.

მცხეთელ მამასახლისებს ასევე უწოდებდნენ „ქართლის თავებს“, ქართული წყროების, ასევე ვახუშტისა და თეიმურაზ ბატონიშვილის მიხედვით, პირველი ერთიანი ქართული სახელმწიფოს, ანუ ფარნავაზ-ქუჯის ქართლის სამეფოს ჩამოყალიბებამდე, ქართულ ეთნო-პოლიტიკურ ერთეულებს ერთმანეთთან დაუდევთ შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც ყველა ქართული ერთეული უნდა დაქვემდებარებოდა მცხეთელ მამასახლისს ანუ ქართლის თავს.

ამ შეთანხმების შესაბამისად ეგრისის მმართველი ემორჩილებოდა მცხეთელ მამასახლისს, ისევე, როგორც სხვა ეთნოპოლიტიკური ერთეულების მეთაურები.

ამ შეთანხმების შესაბამისად, დაახლოებით ძვ. წ. მე-7, ანდა მე-6 ს.-დან, ეგრისი ექვემდებარებოდა ქართლის თავს ანუ მცხეთელ მამასახლისს, ამიტომაც შემდეგ მისი მმართველი ქუჯი მცხეთელი მამასახლისის უფლებამემკვიდრე ფარნავაზს დაემორჩილა. ისინი (ფარნავაზი და ჯუჯი) ქართველი ნაციის, ანუ საკუთარი სახელმწიფოს მქონე ერის მესაძირკვლე მამები არიან, მათ მიერ დანერგილი სახელმწიფო ენა, ერთიანი კულურა და რელიგია მრავალი საუკუნე ამთლიანებდა ხალხის სულს.

მეფე ფარნავაზმა და ერისთავმა ქუჯიმ ქრისტეშობამდე მე-4 საუკუნეში
დადეს ფიცი, რათა ერთიანი ქართული სახელმწიფოსათვის საფუძველი ჩაეყარათ ურთიერთსიყვარულით –

„ვიყვნეთ ჩუენ ძმა … და სუემან ჩუენმან გუცეს ჩუენ ძლევა კეთილი”. „ძლევა ძმობით“ ანუ გამარჯვება ერთობით, ერთიანობით, მთლიანობით.

ქუჯი ერისთავი ფარნავაზის წინაშე მკაფიოდ და მხატვრულად გამოთქვამს ქართული იდეის საბოლოო მიზანს –

“განიხარონ ყოველთა ქართველთა !”

ეს სულისკვეთება ერის მამებისა საუკეთესოდ ჩანს ქუჯის დამოკიდებულებითაც საქართველოს გამთლიანების შანსის მიმართ –

მემატიანე წერს –

„მაშინ ფარნავაზ წარგზავნა მონა თჳსი ქუჯის თანა და რქუა: “მე ვარ ნათესავი უფლოს მცხეთოსის ძისა, და ძმის-წული სამარა მამა-სახლისისა …და ვიყვნეთ ჩუენ ძმა… გამოუჩნდეთ ჩუენ მტერად აზონ ერის-თავსა, და სუემან ჩუენმან გუცეს ჩუენ ძლევა კეთილი”. მაშინ განიხარა ქუჯი სიხარულითა დიდითა და რქუა: “აღდეგ და მოვედ ჩემ თანა, და …განგიმრავლნე სპანი შენნი ვიდრე გამოვჩნდეთ მტერად აზონისა. მაშინ განიხარონ ყოველთა ქართველთა … “შენ ხარ შვილი თავთა მათ ქართლისათა, და შენ გმართებს უფლობა ჩემი აწ ნუ შურობ ხუასტაგსა შენსა, რათა განვამრავლნეთ სპანი; და უკეთუ მოგუეცეს ძლევა, შენ ხარ უფალი ჩუენი და მე ვარ მონა შენი”.

ვახუშტი ბატონიშვილი განმარტავს, რომ ასეთი ურთიერთდამოკიდებულების მიზეზი იყო იმჟამად უკვე არსებული წეს-ადათები და ტრადიციები.

ქართველთა ნაციონალური მთლიანობა

ვახუშტი აღწერს ფარნავაზის ეპქაში არსებულ ნიშნებს ქართველთა ნაციონალური მთლიანობისა,

ერთერთი საფუძველი იყო საერთო სარწმუნოება.

ქართველთა წარმართული პირველსარწმუნოება გამოიკვლია დიდმა ივანე ჯავახიშვილმა.

მისი დასკვნით, ქრისტიანობამდე ქართველების ყველა ტომს ჰქონია საერთო რწმენა, არსებულა საერთო ქართული წარმართობა.

ივანე ჯავახიშვილი სრულიად სამართლიანად დაასკვნიდა სხვადასხვა მონაცემების საფუძველზე —

„ცხადი გახდება, რომ არამცთუ საზოგადო ქართული, ყველა ტომთათვის, მათ შორის მეგრელთა და სვანთათვისაც საერთო წარმართობა არსებობდა, არამედ რომ წარმართობის საერთო ტერმინოლოგიაც, საერთო ენაც ქართული ჰქონდა.114

https://meufeanania.info/koine/ივანე ჯავახიშვილმა ისიც გაარკვია, რომ ქრისტეშობამდე საერთო წარმართული კულტმსახურების ენა იყო ქართული (მათ შორის სვანეთსა და სამეგრელოში).

ჯავახიშვილის ამ აზრს განამტკიცებს ენათმეცნიერთა გამოწვლილვითი ანალიზი, რომლის საფუძველზე მიდიან დასკვნამდე, რომ ქართული სალიტერატურო ენის ფორმირება დაწყებულა არა V საუკუნეში, არამედ ბევრად უფრო ადრე, შესაძლოა, საუკუნეებით ადრე ქრისტეშობამდე.

როგორც აღინიშნა, ივანე ჯავახიშვილის კვლევით ისტორიული საქართველოს ხალხის, მათ შორის სვანეთსა და ეგრისში საერთო წარმართობის ენა (კერპთმსახურების ენა, წარმართული სადიდებელი ლოცვა) იყო ქართული.

შესაბამისად, ქართული ენა, ვითარცა საკულტო ენა, ფარნავაზამდეც წმიდა ენა იყო, ამიტომაც შეძლო მან ამ ენის განვრცობა უკვე სახელმწიფოებრივ დონეზე მთელ ქვეყანაში.

„ამან განავრცო ენა ქართული და არღა იზრახებოდა სხვა ენა ქართლსა შინა თვინიერ ქართულისა“

კიდევ ერთხელ, რომ მივუბრუნდეთთ კოლხეთის წარსულს, როგორც ითქვა, დაახლოებით ქ. ორდუსთან ყოფილა კოლხური კულტურის სამხრეთი საზღვარი, ხოლო ჩრდილოეთით, თეიმურაზ ბატონიშვილის სიტყვით, წარმართობისა და კიმერიელების ეპოქაში, კერა კოლხური კულტურისა ყოფილა ბიჭვინთა.

ფაქტობრივად, თეიმურაზ ბატონიშვილი იმეორებს ჰეკატოს მილეტელის ცნობას, რომ მოსხები ანუ იბერები კოლხური ტომია და წერს, რომ კიმერიელების შემოსევამდე ანუ ძვ. წ. მე-8 საუკუნემდე – ,,კოლხიდელნიცა იყვნეს მაშინ იგინივე ქართლოსიანნი; ესოდენ კოლხიდა უუძველესთა ჟამთა შინა იყო პირველ სამკვიდრებელ, სიმტკიცე და მტერთა გაძლიერებასა შინა სახიზარი და შესავედრებელი ქართლოსიანთა” (გვ.83). თეიმურაზს მიაჩნია, რომ კოლხიდა იყო ქართველთა თავდაპირველი სამკვიდრებელი. იმავეს წერდა სომეხი ისტორიკოსი უხტანესი მე–10 საუკუნისათვის. უხტანესი ქართველთა კავკასიაში ცხოვრებას ასევე აღწერს: თავდაპირველად ქართველები შავი ზღვის პირას ცხოვრობდნენ, აქ ეს ტომიო – როგორც უხტანესი წერს, ქართველობა აღორძინდა, გამრავლდა, აავსო შავიზღვისპირეთი და შემდგომ გამრავლების გზით ვრცელი ქვეყანა სომხეთამდე და ალბანეთამდეო. აფხაზეთის მოსახლეობას კი უხტანესი უწოდებს არა „აფხაზებს“, არამედ ქართველებს – „ითესლეს და გამრავლდნენ და გახდა ტომი, რომელსაც თავის პირველ ქვეყანაში ივერიას უწოდებდნენ, აქ კი ქართველნი ეწოდებათ“. უხტანესის მიხედვით, მთლიანი საქართველოს მოსახლეობას შავი ზღვიდან ვიდრე ალბანეთ-სომხეთამდე შეადგენენ ქართველები. იგი მეგრელებსაც ქართველებად მიიჩნევს. ეროვნულად მეგრელები ქართველები არიან, თუმცა, შეიძლება მათ სატომო სახელიც ჰქონდეთ. უხტანესი წერს, რომ არა მარტო მის დროს ცხოვრობს ქართველი ხალხი შავიზღვისპირეთიდან სომხეთ-ალბანეთის საზღვრამდე, არამედ ძველ დროსაც, ჯერ კიდევ ქრისტემდე (http://meufeanania.info/somxeti/)

როგორც ითქვა, თეიმურაზი წერს: „… კოლხიდელნი არაოდეს ყოფილან საუკუნეთგან სხვანი ნათესაობანი, თვინიერ ქართლოსიანთა და ვიდრე ამა ჟამადმდე” (თეიმურაზ ბატონიშვილი ,,ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა, ქმნილი საქართველოს მეათცამეტის მეფის გიორგის ძის თეიმურაზისაგან, სანკტპეტერბურგის სტამბასა შინა სამეცნიერო აკადემიისა, 1848 წელსა”, გვ.84).

ქართველთა ერთიანი სარწმუნოება

ბატონიშვილი თეიმურაზი აღნიშნავს – ,,სრულიად ივერიელთა ჰყავთ უძველესთა შინა დროთა უპირატეს ღმერთად ბოჩი და ტაძარი მისი იყო ფრიადით სიმდიდრითა შემკობილი სამზღავრსა ზედა კოლხიდისა და აფხაზიისასა ბიჭვინტას” (გვ.84).

ბიჭვინთა ყოფილა ივერიელთა ერთ-ერთი წარმათული „ღმერთის“, ბოჩის ტაძარი. ბოჩისთან დაკავშირებით თეიმურაზი განაგრძობს ,,ბოჩი ღმერთი ძველი ივერიელთა, პირველ არმაზისა” (გვ.84). ეს ნიშნავს, რომ არმაზის გაკერპაბამდე, ქართველთა უმთავრესი კერპი ყოფილა ბოჩი, რომლის დიდი, შვიდხელიანი ქანდაკება იდგა ბიჭვინთაში.

კერპ ბოჩის თაყვანისცემის წესი შეუცვლია ფარნავაზ მეფეს არმაზის უპირატესობით. ამ დრომდე კი ბოჩს ,,პატივსა უყოფდნენ მას, ზოგადად, ზემოისა და ქვემოისა ივერელნი” (გვ.84).
თეიმურაზი აღწერს ბიჭვინთის კერპის ქანდაკებას და წერს : ,,ბოჩი საკუთარი ღმერთი იყო უძველესთა ქართველთა.. ესხეს შვიდნი ხელნი.. შვიდნი ხელნი ბოჩისანი ნიშვნიდნენ შვიდთა ნათესაობათა თარგამოსიანთა: 1. ქართლოსისა (და სხვათა ექვსთა ძმათა მისთა, რომელნიცა იყვნეს ერთ საზოგადოება, ხელისა ქვეშე ქართლოსისა); 2. ეგროსის, 3. მოვაკოსისა, 4. ეროსისა, 5. ბარდოსისა, 6. ლეკოსისა, 7. კავკასოსისა. ესე შვიდნი ნათესავნი არიან ერნი გიორგიისა, ესე იგი საქართველოისა, ანუ ივერიისა, რომელნიცა პირველ ყოველნივე ერთ ერ და ერთ ენა იყვნეს და ყოველნივე ქართულისა მომზრახენი” (გვ.51).

ამით იმის თქმა სურს თეიმურაზს, რომ ის ტერმინი, რომლითაც ახლა აღინიშნება ,,იბერიულ-კავკასიური ერთობა” ანდა, მათ ვისაც ეწოდებათ ,,იბერიულ-კავკასიურ ენათა ჯგუფში შემავალი ხალხებს”, თავდაპირველად ერთიან ენობრივ და გენეტიკურ სივრცეს ქმნიდნენ, თავდაპირველი კავკასიელები ქართველებთან ერთად მთლიანობას წარმოადგენდნენ, რომელთაც შემდგომ მოგვცეს 7 ძირითადი განშტოება. როგორც აღინიშნა, ამ საერთო ქართულ-კავკასიურ ერთობას გააჩნდა საერთო სარწმუნოება და ,,საკუთარი ღმერთი”, ერთ-ერთი ყოფილა ,,ბოჩი”.

გაქრისტიანების შემდეგ ბიჭვინთამ გააგრძელა თავისი ძველი სარწმუნოებრივი ფუნქცია – წერს თეიმურაზი – ,,ბიჭვინტა” (შემდგომად მცხეთისა) იყო კათედრა კათალიკოზთა, ვინაითგან ანდრია პირველწოდებულს მოციქულსა ქრისტესა მუნ ექადაგა პირველ და სვიმონ კანანელსა”(გვ.84).

თეიმურაზის სიტყვით, IV-VIII საუკუნეებში, საქართველოს ეკლესია იმართებოდა ერთი მცხეთელი მწყემსის მიერ. ამ პერიოდს თეიმურაზი უწოდებს ,,სრულიად ერთ მწემსმთავრისა ჟამს” (გვ.84). ამასვე წერს ვახუშტი. სამწუხაროდ, ვახუშტის ეს ცნობა ქართულმა ისტორიოგრაფიამ ვერ შეამჩნია. მე-8 ს.-დან კი აფხაზეთში კათალიკოსობა დაწესდა ცენტრით ბიჭვინთაში.

კვლავ თუ დავუბრუნდებით ქრისტეშობამდე პერიოდს და შევაჯამებთ აღნიშნულ თეიმურაზ და ვახუშტი ბატონიშვილების ცნობებს, თავდაპირველად, დაახლოებით ძვ. წ. VI ს.-მდე, საერთო ქართული წარმართული სარწმუნოების უმთავერესი ცენტრი იყო ბიჭვინთა (კერპი ყოფილა ბოჩი), ამის შემდეგ, ძვ. წ. VI-IV საუკუნეებში, საერთო წარმართული სარწმუნოების საფიცარ ცენტრად ქცეულა „ქართლოსის საფლავი“, ხოლო, შემდეგ ქუჯი-ფარნავაზის ეპოქიდან, ამ საფლავზე აღმართული კერპი არმაზისა.

რას ნიშნავს ვახუშტის ცნობა, რომ ქრისტეშობამდე მცხოვრები ქართველი წარმართების სარწმუნოება ითვალისწინებდა დიდი წინაპრის „ქართლოსის საფლავის“ პატივისცემას? ეს ცნობაა მიუთითებს, რომ ქართული წარმართობა წარმოადგენდა უძველეს რელიგიას, რომელსაც „წინაპართა კულტის“ სახელითაც იცნობენ.

წინაპართა კულტი გავრცელებული ყოფილა ისტორიული საქართველოს მეზობელ ძველ რომსა და ძველ საბერძნეთშიც, ასევე სხვა მრავალ ხალხში, ჩინეთში წინაპართა კულტი საფუძვლად დაედებია კონფუციანობას, ჩვენში ასეთი ყოფილა „ქართლოსის საფლავი“ თაყვანისცემა, მისი „ფუცვა“ ანუ ვედრებს მის მიმართ და დამოწმება ვითრცა უზენაესი ავტორიტეტისა, ანუ ქართველ წარმართ მორწმუნეთა უზენაესი საფიცარი ქართლოსი ყოფილა, ხოლო მისი სათაყვანებლი მიწიური ობიექტი – მისი საფლავი. როგორც აღინიშნა, წარმართული რელიგიით, ქართლოსი, წინაპართა უმთავრესი კულტის ნიშანს ატარებდა.
მცხეთელი მამასახლისი, ქართლოსის პირდაპირი შთამომავალი იყო, მისი სახლის წევრებთან ერთად, ამიტომაც, მათაც, ამავე კულტის შეასაბამისი რელიგიური ნიშნით განიდიდებდნენ, ვითრცა ქართლოსის ქვეყნიურ მემკვიდრეთა შორის უპირატესობის მქონეთ –
როგორც აღინიშნა, ჯერ კიდევ ქუჯამდე და ფარნავაზამდე საუკუნეებით ადრე, ვახუშტის სიტყვით მცხეთელ მამასახლისს ემორჩილებოდა ეგრისის (და მასთან ერთად ყველა სხვა რეგიონის) მოსახლეობა – „იყვნენ ესენი მორჩილებასა შინა მცხეთელ მამასახლისისა“ (ქ.ც.4. გვ.794), ანუ მცხეთელი მამასალისი საერთო-სახალხო და საკულტო მეთაურად მიიჩნეოდა. ფარნავაზი მცხეთელი მამასახლისის სახლის შვილი იყო, ამიტომ, მამასახლისის სიკვდილის შემდეგ, მასზე გადმოვიდა ამ სახლის უფლებები. ყველა მთავრის მიერ ის ბუნებით მეთაურად ჩაითვალა, ამასთანავე ის რელიგიური ნიშნის მატრებელიც იყო ქართლოსის პირდაპირი შთამომავლობის გამო

შესაბამისად, ტრადიციული წეს-ადათის შესაბამისად, ყველა ქართველი მთავარი მტრიანობის ჟამს მას უნდა დამორჩილებოდა. სხვა მთავართა შორის ქუჯისაც.

მაშასადამე ქუჯიმ აღასრულა ძველი ტრადიციის როგორც ქვეყნიური, ისე სარწმუნოებრივი მოვალეობა. ამით უნდა იყოს გამოწვეული მისი სიტყვები ფარნავაზის მიმართა – „”შენ ხარ შვილი თავთა მათ ქართლისათა, და შენ გმართებს უფლობა …შენ ხარ უფალი ჩუენი და მე ვარ მონა შენი”

ქართელთა ფსიქიკური წყობის ერთობა

„ზნენი“

„ერი – ადამიანთა ისტორიულად ჩამოყალიბებული მყარი ერთობა, წარმოქმნილი ენის, ტერიტორიის, ეკონომიკური ცხოვრებისა და იმ ფსიქიკური წყობის ერთობის საფუძველზე რომლის გამოხატულებაა კულტურის ერთობა“.

http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=14&t=75762

ვახუშტი განაგრძობს ფარნავაზამდე და ქუჯიმდე მრავალი საუკუნით ადრე ქართველთა საერთო ნიშან-თვისებათა აღწერას – „ ზნენი აქვნდათ პირმტკიცობა, მტერთა ზედა ერთობა, თავისუფლებისათვის მხნედ ბრძოლა, მაგრად დგომა მისთვის, ციხე-სიმაგრეთა და ქალაქთა შენება, მაგრობა ქვეყნისა, ერთისა ცოლისა ქმრობა…არამედ, გარნა თუ მრავალ მთავარ იყვნენ და ოდესმე განდგიან თვის-თვისად, გარნა მარადის გარე მტერთა თვისთა ზედა ერთობდნენ და მორჩილებდნენ მცხეთელ მამასახლისსა და, შეერთებულნი, თვისთა ქვეყანისათვის მხნედ იბრძოდიან“ (ქ.ც. 4. 1975, გვ.15).

ეს წესი (მთავრების მორჩილება მცხეთელი მამასახლისის მიმართ მტრიანობის ჟამს) მათ შემდეგ საუკუნეებშიც შეუნარჩუნებიათ. ვახუშტი განსაკუთრებულად აღწერს, რომ ერთი ღმერთის თაყვანისცემის დავიწყებისა და ქვეყანაში უკიდურესი ქაოსის ეპოქაშიც კი, მთავრებს კვლავ შუნარჩუნებით უნარი გაერთიანებისა მტრის დასამარცხებლად მცხეთელი მამასახლისის ხელქვეშ – „გარნა იყვნენ მცხეთელ მამასახლისის მორჩილებასა ქვეშე და ერთობდნენ მტერთა ზედა მრავალსა წელსა“ (იქვე, გვ. 15)

ფარნავაზმა კიდევ უფრო განამტკიცა წინაპართა კულტის რელიგია, როცა არმაზის კერპი აღმართა ქართლოსის საფლავზე. ამით არმაზი ქართლოსის თაყვნისცემას დაუკავშირდა და უფრო განამტკიცა იქამდე ტრადიციული წარმართული კულტი.

იმჟამინდელი რწმენით, წინაპრებს შეეძლოთ შეწევნა, დახმარება, უბედურებისაგან დახსნა, ბედნიერების გაღრმავება, და მით უფრო წინაპართა შორის უპირატესს – ქართლოსს და შესაბამისად, მის საფლავზე აღმართულ არმაზს, ამიტომაც წერს ძეგლი – „ფარნავაზ შექმნა კერპი დიდი სახელსა ზედა თჳსსა: ესე არს არმაზი… ამართა კერპი იგი არმაზი თავსა ზედა ქართლისასა“. თვითონაც ამ გზით, როგორც ითქვა, რელიგიური თაყვანისცემის ობიექტი გახდა.

ქართველთა კულტურის ერთობა

ფარნავაზს შეუქმნია „მწიგნობრობა ქართული“, თუ რა იგულისხმება ამ ცნობაში ჯერ კიდევ საკვლევია. სპარსეთის იმპერიაში ძველსპარსულის გარდა (რომელიც ლურსმულით იწერებოდა), გავრცელებული იყო არამეული ენა ფინიკიური დამწერლობის საფუძველზე. ასომთავრული ასოების მოყვანილობიდან ჩანს, რომ ის შემუშავებულია აღნიშული ფინიკიური დამწერლობის საფუძველზე, რაც ჩვენ გამოვიკვლიეთ. ეს გრაფიკულადაც თვალსაჩინოა –

როგორც ზემოთ აღინიშნა, პროტოქართული ანუ წინარექართული ენის მატარებელი მოსახლეობა (კოლხები, მათი მემკვიდრე იბერები და სხვა ჯგუფები) ცხოვრობდნენ ტიგროსის სათავეებამდე, შუამდინარეთამდე და ყიზილ-ირმაკამდე (მდ. ჰალისამე) და, ასევე, მის ქვემოთ. რაც იმას ნიშნავს, რომ ის (საერთო ქართველური ენის მატარებელი მოსახლეობა) უშუალოდ ემეზობლებოდა იმ დიდ იმპერიებს, სადაც არამეული ენა წარმოადგენდა ადმინისტრაციის ენას. თვის მხრივ, იმპერიათა საკანცელარიო მწერლობა ფინიკიურ ანბანს ეფუძნებოდა.

შესაბამისად, ქართულ-არამეული კულტურების კვეთის ამ არეალზე, მცირე აზიაში, უნდა ჩამოყალიბებულიყო ქართული დამწერლობის პირველსახე ფინიკიური დამწერლობის საფუძველზე, ბერძნული დამწერლობის გავლენის ფონზე.

ქართული ანბანის ადრეული ისტორია ქრისტეშობამდე საუკუნეებით ადრე იმ პერიოდიდან უნდა იწყებოდეს, როდესაც ფინიკიური დამწერლობა მიღებულ იქნა ქართული ენის საჭიროებისათვის. თავდაპირველად თანხმოვნებისათვის, ხოლო ხმოვნებისათვის გამოყენებული იქნა ან ფინიკიური თანხმოვნები, ანდა უკვე არსებული ბერძნულის ხმოვნები. ცნობილია, რომ ჰ. ვინკლერმა დაასაბუთა ფრიგიისა ძვ. წ. მე-8 ს. ასურული ტექსტებით ცნობილი „მუშქების ქვეყნის“ იგივეობა. ამ ეპოქის მუშქების ბოლო მეფეს ერქვა მითა, პ. ინგოროყვამ ის მიიჩნია ფრიგიის მეფე მიდასად, და მას დაუკავშირა ფინიკიურიდან ქართული და ასევე ბერძნული ანბანის ჩამოყალიბება. თუმცა, მიღებულია, რომ ფინიკიური ანბანი ბერძნულს მიუსადაგეს ძვ. წ. მე-9 ს.-ში.

ქართულ ანბანს ბერძნულის აშკარა გავლენა აქვს, და ამასთანავე გრაფიკულად ქართული ასო-ნიშნები თითქმის იდენტურია ფინიკიურისა, როგორც ეს ქვემოთ მოყვანილი ცხრილიდან თვალსაჩინოა, ამიტომ, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ შესაძლოა ქართულს ფინიკიური მიუსადაგეს ალბათ ძვ. წ. მე-7 ს. შემდეგ. უფრო, ალბათ, კი, ფარნავაზის ეპოქაში, სახელმწიფოებრივი და საკულტო საჭიროებისათვის. თუმცა, არ არის აღმოჩენილი არც რაიმე ტექსტი და არც რაიმე წარწერა ამის დასატკიცებლა, ამიტომაც ვეყრდნობით ასო-ნიშნების ვიზიალური მსგავსებისა და მათი რიცხვითი მნიშვნელობების იგივეობის ფაქტს. თანხვდება ფინიკიურისა და ქართულის ასოთა ზოგადი სახელებიც (იგულისხმება ზოგადი მნიშვნელობით).

აღნიშნული მიზეზის გამო ჩვენ სავარაუდოთ შევადგინეთ ფინიკიურიდან ქართულში გარდამავალი ასონიშნების ე.წ. „გარდამავალი“ და „შუალედური“ ფორმები, ანუ მოხაზულობის რამდენიმე ვარიანტი, საჩვენებლად იმისა თუ რა სახის ცვლილებები უნდა განეცადათ მათ ქართული ანბანის საბოლოო სახის ჩამოყალიბებამდე.
ეს მნიშვნელოვანი მოვლენა, ანუ ქართული ანბანისათვის საბოლოოო სახის მიცემა, ანუ ასომთავრულის ჩამოყალიბება, უნდა მომხდარიყო ახ. წ. მე-5 ს. პირველ წლებში ქართლის მეფე ბაკურის კარზე. 411 წელს დაბადებული ბაკურის შვილიშვილი პეტრე იბერი 12 წლის ასაკამდე სწავლობდა ქართულ „წმიდა წერილს“ (იხ. ამის შესახებ ჩემი გამოკვლევა), რომელიც, ჩანს, ამ დროს ის უკვე ჩაწერილი იყო ასომთავრული ანბანით, ამას მიუთითებს, ისიც რომ პალესტინაში აღმოჩნდა 430 წლის ქართული პირველი წარწერა (მის პირად მოძღვარ იოანე ლაზის მონასტერში), ამასთანავე მეფე ბაკურს ქართული ანბანის ჩამოყალიბებასთან აკავშირებენ სომხური წყაროებიც. ეს ნიშნავს, რომ ბაკურამდე უკვე არსებოდა ქართული ანბანი, რომელიც ჩანს, ფინიკიურს წააგავდა თავის სწორხაზოვანი ფორმებით, ხოლო, რადგანაც უკვე საწერ მასალად გამოიყენებოდა არა თიხა და ქვა, არამედ რბილი ეტრატი (პერგამენტი), ამიტომაც საჭიროდ მიიჩნიეს ფინიკიურიდან მიღებული ქართული სწორხაზოვანი ასოების გარკვეული ელემენტების მომრგვალება რაც ქვემოთ სქემაზეცაა მოცემული. გრაფიკული ცვლილება ძველ სწორხაზოვან ასოებს შეეხო იმით, რომ ახლა უკვე გრაფემების სწორი ნაწილები მომრგვალდა, ანუ ასომთავრულმა ანბანმა მიიღო თავისი ამჟამად ჩვეული სახე.

ქართული იდეა

ქართველთა ერთიანი ნაციონალური თვითშემეცნება

ქართლის სამეფოს ყველა რეგიონში, მათ შორის ეგრისში არსებულ სანიმუშო ქართულ-ნაციონალური თვითშემეცნებას ადასტურებს წყარო. ის წერს, რომ როდესაც ეგრისის ტერიტორიის ნაწილი (ეგრისწყლიდან ვიდრე ციხეგოჯამდე) დაიპყრო მტერმა, ეს გახდა საფუძველი საყოველთაო სახალხო გლოვისა მთელ ქართლის სამეფოში, მისი ყველა მცხოვრები განიცდიდა ტერიტორიის ამ დანაკარგს და ემზადებოდა მის გასათავისუფლებლად.

წყარო წერს -„მას-ვე ჟამსა გამოვიდეს ბერძენნი აფხაზეთით, რამეთუ ბერძენთა ჰქონდა ეგრისწყალს ქუემოთი კერძი ყოველი, და დაიპყრეს ეგრის–წყლითგან ვიდრე ციხეგოჯადმდე. მაშინ იქმნა გლოვა და წუხილი ყოველთა ზედა ქართველთა და იტყოდეს: „განვამრავლეთ ცოდვა ღმრთისა მიმართ, და არა კეთილად ვიპყართ სჯული ქრისტესი და წესი იოვანეს მცნებისა. სამართლად მოაწია ღმერთმან ჩუენ ზედა ესე რისხვა, რამეთუ მიგუცნა ჩუენ წარტყუენვად უცხოთა ნათესავთა, და მიგჳღო ჩუენ საზღვარი ბერძენთაგან, ვითარცა მიუღო ვარაზ-ბაქარს მეფესა კლარჯეთი. და იგი ცოდვითა ვარაზ-ბაქარისითა მოიწია, რამეთუ ვერ კეთილად ეპყრა სჯული ქრისტესი. ხოლო ესე არა მეფეთა ჩუენთა ცოდვისაგან იქმნა, არამედ ერისა ცოდვათაგან აწ მეფე ჩუენი ყრმა არს, და არ გჳვის ჩუენ წინა-მძღუარი, რომელი-მცა სასოებითა ქრისტესითა და წინამძღურებითა ჯუარისათა წარგჳძღუა ჩუენ. და ვიძიოთ ჩუენ შური პირველ ოვსთა ზედა, და შემდგომად–მცა ვძებნეთ საზღვარი ქართლისა ბერძენთაგან“. ამას იტყოდეს ყოველნი ქართველნი და იყვნეს მწუხარებასა შინა დიდსა.

https://www.amsi.ge/istoria/qc/gorgasali.pdf

ქართლის სამეფოს საზღვარი მდ. ეგრისწყალზე

ამ წყაროს (ჯუანშერის) ცნობითაც ქართლის სამეფოს საზღვარი გადიოდა მდინარე ეგრისწყალზე –

„და მეფობდა მირიან მუნ ქართლს, რანს, ჰერეთს და მოვაკანს. და აქუნდა ეგრისი-ცა ვიდრე ეგრის წყლამდე“;

მეორე წყარო წერს -„არამედ სიმცირესა შინა ვახტანგ გორგასლისასა მიუღეს ეგრისისა და ზღჳს პირნი ციხე–გოჯამდე ბერძენთა, გარნა მერმე ვახტანგვე მიუღო მკლავითა თჳსითა ბერძენთა ჯიქეთი აფხაზეთითურთ, საზღვარი თჳსი ოვსეთიდამ შემოსრულმან“.

https://wikisource.org/wiki/%E1%83%AA%E1%83%AE%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90_%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%90,_%E1%83%90%E1%83%A4%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%90,_%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%A3_%E1%83%98%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%90

ყველა წყარო და მათ შორიც ვახუშტი წერენ, რომ ბერძნების (ამ შემთხვევაში ბიზანტიელების) მიერ დაპყრობილი ქართლის სამეფოს მიწაწყალი ეგრისწყლიდან ვიდრე ციხეგოჯამდე გაათავისუფლა ვახტანგ გორგასალმა, იმის შემდეგ რაც მან განახორციელა დიდი სალაშქრო შემოვლა (ფორსირებული სამხედრო მარში) ჩრდილოკავკასიიდან აფხაზეთში. ამ დროს მან ბერძნებისაგან გაათავისუფალა ასევე ეგრისის ისტორიული მიწაწყალი ყუბანიდან ვიდრე ეგრისწყლამდე. ამიტომ, ბიზანტიის იმპერატორი შეშფოთდა ამ მიწაწყლის დაკარგვით, ამიტომაც ვახტანგ გორგასალთან დადო ხელშეკრულება, რომლის პირობით, თავის ქალიშვილს ცოლად შერთავდა ვახტანგს და გადასცემდა მიწაწყალს ეგრისწყლიდან ვიდრე მდ. კლისურამდე, ოღონდ ვახტანგს უკან უნდა დაებრუნებინა მიწაწყალი კლისურადან ყუბანამდე.

. და უკუ-მოსცა კეისარმან საზღვარი ქართლისა…გამოიკითხა კეისარმან საზღვარი საბერძნეთისა, ქუეყანა ზღჳს-პირისა, რომელ არს აფხაზეთი, და რქუა ესრეთ: “ეგრის-წყლითგან ვიდრე მდინარედმდე მცირისა ხაზარეთისა — ესე საზღვარი არს საბერძნეთისა ალექსანდრობითგან, რომელი აწ შენ მიგიღია მკლავითა ჩუენგან. აწ იგი უკუ-მოგუეც, და ოდეს წარიყვანებდე ცოლსა შენსა, ასულსა ჩემსა, მაშინ მოგცე მისგან ქუეყანა” და დაუწერა ეგრის–წყალსა და კლისურასა შუა ქუეყანა ზითვად, და სხუა აფხაზეთი უკუ-სცა ვახტანგ ბერძენთა. და წარმოვიდა ვახტანგ გზასა კლარჯეთისასა.

https://www.amsi.ge/istoria/qc/gorgasali.pdf

მაშასადამე, მე-5 საუკუნეში ქართლის სამეფოს საზღვარი გახდა მდ. კლისურა.

მე-7 ს. დასაწისში ეგრისწყალი კვლავ გამხდარა საზღვარი ქართ₾ის სამეფოსი, რადგანაც ჰერაკლე კეისარს ამ მდინარის იქით მიწაწყალი კვლავ დაუპყრია.

„ამანვე ვახტანგ მისცა ლეონს კეისარსა ეგრისის მდინარის იქითი საზღვარი ბერძენთა და მერმე ამზითვა კეისარმან ცოლსა ვახტანგისასა ეგრისის მდინარის იქითი და ეპყრათ ხოსროვანთა. ხოლო შემდგომად სტეფანოზ ბაგრატიონის ჟამსა მიუღო ერეკლეოს კეისარმან კუალად ეგრისის მდინარის იქითი და დასუეს ბერძენთა ერისთავი თჳსი ანაკოფიას და უწოდეს აფხაზთა ერისთავად, იყვნენ აქა ერისთავნი ცვლილებითა. ხოლო მოსლვასა მურვან ყრუსასა იყო ანაკოფიას ერისთავი ლეონ. ამან ლეონ ისტუმრა მირ მეფე და არჩილ, პატივ-სცა და მსახურებდა მეფებრ და შემდგომად ყრუს უკუნქცევისა ამ ლეონს მისცა კეისარმან მკჳდრად ერისთობა და არჩილ მისცა ასული მირ მეფისა და გჳრგჳნი კეისრული, აღმთქმელსა მორჩილებისა და მონებისასა. არამედ შემდგომად ამ ლეონის სიკუდილისა დაჯდა ძმისწული ამ ლეონისა ერისთავად ანაკოფიას ლევანვე სახელით. ეს ლევან იყო ასულის წული ხაზართა მეფისა და ვინაჲთგან მოუძლურებულ იყვნენ ბერძენნი აგარიანთაგან, ამან ხაზართა შეწევნითა გაიმკჳდრა საერისთო თჳსი და მორჩილებდნენ სრულიად ეგრისი მათთა მეფისა მოყურობისათჳს და პატივსა უყოფდნენ, და შემდგომად სიკუდილისა იოანესა და ჯუანშერისა განდგა ესე მეორე ლევან და დაიპყრა ძალითვე ხაზართა და მორჩილებითა ეგრისელთათა სრულიად ეგრისი ლისის მთის იქითი ვიდრე ზღუადმდე და ხაზარეთამდე და იწოდა მეფედ აფხაზთა და მოიღო საერისთოსა თჳსისა სახელი ეგრისსა ზედა, ქ{რისტ}ესა ღ̃პვ, ქარ{თულსა} ვ̃, და ამათგანნი მეფენი მეფობდნენ აფხაზეთს ი̃ა ბაგრატიონადმდე ესრეთ.

ვახუშტი

წყაროების ნაჩვენები ამონარიდებიდან ჩანს, რომ დასვლეთ საქართველოში ქართლის სამეფოს საზღვარი იმთავითვე იდო მდ, ეგრისწყალზე.

ამასტან დაკავშირებით მე-20 ს. ისტორიკოსები მუდამ წერნ, რომ წყაროთა ეს ცნობები მდ. ეგრისწყალთან ქართლის სამეფოს საზღვრის შესახებ არ შესაბამება სინამდვილეს და ისინი შთხზულია მოგვიანებით, უფრო მეტად მე-11 საუკუნეში.

თუ ასეა ისმება ბუნებრივი კითხავა, მე-11 საუკუნესა და შემდგომ ვინაიდან აფხაზთა სამეფოს საზღვრებში შედიოდა გაცილებით ჩრდილოეთით მყოფი ბიჭვინტა, უდიდესი საეკლესიო ცენტრი, ამიტომაც რეალობის გათვალისწინებით მემატიანეები არა მდ. ეგრისწყალს უჩვენებდნენ ისტორიული საქართველოს სასაზღვრო პუნქტად, არამედ ბიჭვინთას, რატომ წარმოადგინეს მათ ეგრისწყალი?

– ეს უცნაურობა რითი უნდა ყოფილიყო გამოწვეული, რატომ ეგრისწყალი და არა ვთვათ ბიჭვინთა, ან მდ. კოდორი ანდა სხვა კიდევ უფრო ჩრდილოეთით მდებარე პუნქტი, სადამდეც იმ დროს აღწევდა საქართელოს სამეფოს საზღვარი.

მე-20 ს. ქართველი მეცნიერებს მხარს არ უჭერსენ ქართული წყროები, როდესაც ისინი ქართლის სამეფოს დასავლეთ საზღვრად წარმოადგენენ ლიხის ქედს, ასე იყო არა პირველ საუკუნეებში, არამედ, მხოლოდ, მე-15 საუკუნის შემდეგ, როცა ჩამოყალიბდა ახალი ქართლის სამეფო ლიხის ქედიდან არაგვამდე, მაგრამ ძველი ქართლის ამეფოს საზღვარი ფარნავაზიდან ვახტანგ გორგასლამდე მუდამ მდ, ეგრისყალი ყოფილა, წყაროთა ეთმხრივი მითითებით, ამის შსახებ ცნობებს იძლევიან მოქცევაი ქართლისაი და ქართლის ცხოვრების ყველა ავტორი -ლეონტი, ჯუაშერი თუ ვახუშტი. ვახუშტის სიყყვით ისტორიული საქართვლოს სახელწმიფოს დასავლეთი საზღვარი მუდამ იყო შავი ზღვა –

„ხოლო ქუეყანა ესე იწოდების სახელითა სამითა. პირველად საქართველო, მეორედ – ივერია, მესამედ – გიორგია. მდებარებს კასპიისა და პონტოს ზღუას შორის.

პირველს ქუჯის მისცა ქუეყანა რიონის დასავლეთი ზღუამდე და ეგრისის წყლამდე სუანეთით და დაჲ თჳსი ცოლად; ხოლო ეგრისს იქითთა არა ინებეს განდგომა ბერძენთა, და კუალად მეორე დაჲ მისცა ოვსთა მეფესა ცოლად. მეორე ერისთავი დასუა მარგუეთისა შორაპანს და მისცა მცირე ლიხიდამ ვიდრე ზღუამდე ღადოს მთისა და რიონს შუათი“

მისთვის აფხაზთა სამეფოს ჩამოყალიბების შემდეგაც ეგრისწყალი კვლავ სასაზღვრო მდინარედ რჩება და მას „ეგრს“ უწოდებს.

ხოლო დაჯდა რა ესე ლეონ მეფედ და დაიპყრა ყოველი ეგრისი, არღარა უწოდა ეგრისი, არამედ აფხაზეთი და განყო ესე ეგრისი და აწ აფხაზეთი რვა საერისთოდ:

ა̃. დასუა აფხაზთა და მისცა აფხაზეთი, ჯიქეთი, ვიდრე ზღუამდე და ხაზართა მდინარემდე;

ბ̃. დასუა ცხომს და მისცა ეგრის–იქითი ანაკოფია ალანითურთ;

გ̃. დასუა ბედიას და მისცა ეგრისის აღმოსავლეთი ცხენის წყლამდე;

დ̃’ ვინაჲთგან ამასვე ლეონს მოერთნენ ოძრახოს წილნი, ჭოროხის სამჴრეთისანი და განუდგნენ ოძრახოს ერისთავსა, უწოდა გურია და დასუა მუნ ერისთავი თჳსი; ე̃. დასუა რაჭა–ლეჩხუმისა; ვ̃. დასუა სუანეთისა; ზ̃. შორაპნისავე, რიონისა და ხანის-წყლის აღმოსავლეთისა ლიხამდე სრულიად არგუეთისა; ჱ̃. დასუა ქუთათისს ვაკისა, ოკრიბისა და ხანისწყლის დასავლეთისა გურიამდე და რიონის დასავლით ცხენისწყლამდე.

ეგრისწყალი – ქართლის სამეფოს საზღვარი შავიზღვისპირზე

ვინაიდან, წყროებს ძალზე მნიშვნელოვნად მიაჩნიათ ქართლის სამეფოს საზღვარი მდინარე ეგრისწყალზე (ძვ.წ. მე-4 საუკუნედან, ვიდრე ახ.წ. მე-5 ს.მდე), კიდეევ ეთხელ შვეხოთ მას – ქართულს წყაროებს მიაჩნით, რომ უფრო ადრე, ქრისტეშობამდე VI- IV საუკუნეებში არა მთელი შემდგდროინდელი აფხაზეთი შედიოდა მცხეთელი სამამასახლისოს გავლენის სფეროში, არამედ მხოლოდ ტერიტორია მდ. ეგრისწყლამდე.

„ეგრისწყლის იქითა“ მიწაწყალი ანუ ტერიტორია ზღვისპირეთისა ღალიძგიდან (ოჩამჩირის რაიონიდან) ყუბანის მიმართულებით შედიოდა არა ქართლის სამეფოს შემადგენლობაში, არამედ „ბერძნებისა“ ანუ ბერძენი კოლონისტებისა.

შესაბამისად, როგირც წყაროები ამბობენ, ქრისტეშობამდე საუკუნეებით ადრე საზღვარი, „საქართველოსა და საბერძნეთს“ შორის გადიოდა მდინარე ეგრისწყალზე, მას ვახუშტი უწოდებს „ეგრისის მდინარეს“ (ქ.ც. ტომი 4).

ესაა მიწაწყალი დაახლოებით ახლანდელი ოჩამჩირედან ვიდრე მდ. ყუბანამდე (ხაზარეთისწყლამდე).

ამ ტერიტორიას ეწოდებოდა „ეგრისწყლის დასავლეთი“, ან „ეგრისწყლის იქით“, ისინი ბერძენთა მიერ კონტროლირებად ტერიტორიად ითვლებოდა, შესაბამისად აქ მდებარეობდნენ ბერძნული პუნქტები – აღნიშნული გიენოსი, ჰერაკლეა, პიტიუნტი, დიოსკურია და სხვა. მაგრამ არცერთი ბერძნული პუნქტი არ ყოფილა ეგრისწყალსა (ოჩამჩირესა) და ჭოროხს შუა, რადგანაც ცნობილი ქალაქი ფაზისი მდ. ჭოროხის შესართავთან მდებარეობდა და, ვინაიდან, ამ მდარეს ერქვა ფაზისი.

როგორც ითქვა, მდ. ეგრისწალი ყველა ქართულ წყაროში ითვლება საზღვარად ქართლის სამეფოსა და ბერძნული კოლონიების მიერ ხელდებულ მიწაწყალს შორის.

აზონის დროს, „მოქცევაი ქართლისაის“ ცნობით, ალექსანდრე მაკედონელის ნებით ჩამოყალიბდა ქართლის სამეფო შემდეგ საზღვრებში – შავი ზღვიდან და მდინარე ეგრისწყლიდან სომხეთამდე – „…და თანა-ჰყვანდა ალექსანდრეს მეფესა აზოჲ, ძჱ არიან-ქართლისა მეფისაჲ, და მას მიუბოძა მცხეთაჲ საჯდომად და საზღვარი დაუდვა მას ჰერეთი, და ეგრისწყალი, და სომხითი და მთაჲ ცროლისა[ჲ] და წარვიდა“. (მ.ქ.)
ბერძენთა (ბერძენ კოლონისტთა) და ქართველთა სამეფოს შორის საზღვრად ქართლის ცხოვრება ასახელებს მდ. ეგრისწყალს, ის წერს – „ეგრისწყალს ქუემოთ დარჩა ბერძენთა, რამეთუ მკჳდრთა მის ადგილისათა არა ინებეს განდგომა ბერძენთა… (ქ.ც.1).
და მისცა ქუჯის ქუეყანა ეგრისწყალსა და რიონს შუა, ზღჳთგან მთამდე, რომელსა შინა არს ეგრისი და სუანეთი.“ აღნიშნულ (ქ.ც.1).
„გამოვიდეს ბერძენნი აფხაზეთით, რამეთუ ბერძენთა ჰქონდა ეგრის–წყალს ქუემოთი კერძი ყოველი, და დაიპყრეს ეგრის-წყლითგან ვიდრე ციხე-გოჯადმდე“; (ქ.ც.1).
შემდეგ „და გამოიკითხა კეისარმან საზღვარი საბერძნეთისა, ქუეყანა ზღჳს-პირისა, რომელ არს აფხაზეთი, და რქუა ესრეთ: ეგრის–წყლითგან ვიდრე მდინარედმდე მცირისა ხაზარეთისა — ესე საზღვარი არს საბერძნეთისა ალექსანდრობითგან“(ქ.ც.1).
ხოლო მოსლვასა არდამ სპარსთა ერისთვისასა და დაპყრობასა საქართველოსასა, ამისა შემდგომად განდგნენ რა საქართველოსანი სპარსთაგან, მაშინ ეგრის მდინარის დასავლეთისათა მოიმწეს ბერძენნი, განდგნენ საქართველოსაგან და მოსწყჳდნეს სპარსნი და მოერთუნენ ბერძენთა, რამეთუ ძალითა ბერძენთათა ჰყვეს და დაშთნენ და იყვნენ იგინი მორჩილებასა შინა ბერძენთასა (ქ.ც.4).
ხოლო ეგრის მდინარის აღმოსავლეთი კუალად იყვნენ მცხეთელ მამასახლისის მორჩილებასა შინა. (ქ.ც.4).
ხოლო შემდგომად მოკლა რა პირველმან მეფემან ფარნაოზ აზონ ერისთავი და დაიპყრა ყოველი საქართველო, არცაღა ამას მოერთნენ ეგრისის მდინარის დასავლეთისანი. არამედ ერჩდნენ ბერძენთავე და ეგრის მდინარის აღმოსავლეთისანი დაშთნენ ფარნაოზის მორჩილებასა შინა. (ქ.ც.4).
ამან ფარნაოზ განჰყო ეგრისი თჳსსა მორჩილებასა შინა მყოფი ორ საერისთოდ და დასუა ქუჯი ერისთავად ეგრისს, რომელი აღაშენა ეგროს და უწოდა ბედია, ვინაჲთგან ჰპოვა ბედი და მისცა ქუჯის რიონის დასავლეთი და ჩდილოეთი ზღუადმდე და ეგრისის მდინარემდე სრულიად სუანეთით. (ქ.ც.4).
ამანვე ვახტანგ მისცა ლეონს კეისარსა ეგრისის მდინარის იქითი საზღვარი ბერძენთა და მერმე ამზითვა კეისარმან ცოლსა ვახტანგისასა ეგრისის მდინარის იქითი და ეპყრათ ხოსროვანთა. (ქ.ც.4).
ხოლო შემდგომად სტეფანოზ ბაგრატიონის ჟამსა მიუღო ერეკლეოს კეისარმან კუალად ეგრისის მდინარის იქითი და დასუეს ბერძენთა ერისთავი თჳსი ანაკოფიას და უწოდეს აფხაზთა ერისთავად, იყვნენ აქა ერისთავნი ცვლილებითა. ხოლო მოსლვასა მურვან ყრუსასა იყო ანაკოფიას ერისთავი ლეონ (ქ.ც.4).

ჩვენი, ქართული წყაროების, ეს ცნობები შესატყვისია ბერძნული წყაროებისა, იმ შემთხვევაში, თუკი სწორად მოვახდენთ ამ წყაროებში მოცემული პუნქტების სწორ ლოკალიზებას.

როგორც იტქვა, პონტოს სამეფოს ( ძვ. წ. 302- 62) უკიდურესი საზღვარი აღწევდა მდ, ფაზისამდე, შესაბამისად ის არ მოიცავდა დასავლეთ საქართველოს უდიდეს ნაწილს, ქართული წყაროები, როგორც ითქვა, ამის შსატყვისია, რომ დასავლეთ საქართველოს მეტ ნაწილს ვიდრ მდინარე ეგრისწყლამდე მოიცავდა ქართლის სამეფო პონტოს სამეფოს არსებობის პერიოდში. საეთოდ კი უნდა იტქვას, რომ ამჯამად არ ითვალისწინებენ იმჟამად არსებულ კლიმატურ მონაცემებს, მაგალიტად, ამ სამეფოს არსებობისად შავი ზღვის წყლის დონა მნიშვნელოვნად იყო ამაღლებული, ამიტომაც ამჯამად ზღვის 0-ან დონეზე მდებარა დასავლეთ საქართველოს ბარი თხელი წყლით იყო დაფარული ანდა გაუვალ ჭაობს წარმოადგენდა , მით უფრო მდ. რიონის შესართავთან, ეს მდინარე ამ გაშლილ ვაკეზე ქმნიდა უდიდს მეანდრებს, რომელთა ნაკავალევი კოსმოსიდან გადაღებულ ფოტოებზეც კი ჩანს. ამის გამო ჩვენი წყროები არასოდეს ახსენებენ ამ მდინარის შსართავის ქვეყანას, არამედ მუდამ მიუთითებენ ეგრისს მდ. ეგრისწყლამდე ანუ სამეგრელოსს მტაგორებიან და მშრალ ნაწილს. ასევე ნაკლებ ახსენებენ გურიას, რადაგანაც სწორედ მისი ნაწილი არა მდ. რონტან, არამედ მდ. ჭოროხტან შედიოდა ლაზიკის სამეფოს შმადგენლობაში. კლიმატიდან გამომდინარე სრულებიტ შეუძლებელია ე. წ. კოლხეთის სამეფო ეკონომიკური ანდა პოლიტიკური ცენტრები ყოფილიყო მდინარე იონის ბარში ანუ დასავლეთ საქართველოს მეტ ნაწილში. არქეოლოგიურ არტეფაქტები მხოლოდ მის გარშემო მთიანეტში მოიპოვება, საეთი ვიტარების გამო აქ არა არსებოდა ადილობრივი სახელმწიფო, როგორც ითქვა ქართლის სამეფო მხოლოდ ეგრიის მტაგორიან ოლქებს მოიცავდა მდ, ეგრისწყლამდე, რადგანაც ბარის ტერიტორი, როგორც ითქვა გაუვალ ჭაობს წარმოადგენდა. მეანდრების გამო შეუძლებელი იყო მდინარე რიონზე ხიდების აგება, მასასადამე მდ. ფაზისზე აგებული 120 ხიდი, რის შეასხებაც წერს სტრაბონი, შეეხება არა რიონს, არამედ ჭოროხს. ძველი ქართუი ისტორიოგრაფიაც, ასევე, როგორც ეს წმ. ექვთიმე მტაწმიდელის ნაშრომიდან ჩანს ფაზიის უწოდებდა არა მდინარე რიონს, არამედ ჭოროხს, შეაბამისად ქალაქი ფაზისი ჭოროხის დელტაშია საძიებელი, ის, ჩვენი აზრით, ამჯამინდელი გონიოა, ან მასთან მდებარეობდა. აღნიშნუ;ი არახელსაყრელი კლიმატური პირობეის გამო ბერძნული კოლონიები არ დაარსებულა შავიზღვისპირეტში ამჟამინდელი ოჩაჩირედან, ვიდრე გონიომდე, მასასადამე ბერძნებისათვის ცნობილი ქალქი ფაზისი იყო არა ფოთი, არამედ სავარაუდოს გონიო, ხოლო ბერძნული კოლონია თუ ქალაქი გიენიოსი ოჩამჩირესტან მდებარეობდა აღნიშნული მდინარე ეგრისწყლის იქით. ეგრისწყლიდან ჭოროხამდე სანაპირო არ იყო საინტერესიმ და ქართული წყაროები აქ არ ახენებენ ბერძნების ანუ ბერძნული კოლონიების ყოფნას, ისინი, როგორც ითქვა, მდ. ეგრისყლის იქით ანუ ყუბანის მიმართულებით მდებარეობდნენ, თუ ასეა, მაში ქართული და ბერძნული წყაროების ცნობები დასავლეთ საქართველოს იმარტ ერთმანეთს არა ეწინააღმდეგებიან, პირიქით ისინი ერთმანეთს ავსებენ.

ამიტომ მართალია სწორია ერთერთი რუსული ვებგვერდის ნათქვამი В VIV веках до н. э. на побережье Абхазии были основаны греческие колонии Диоскуриада, Питиунт и др, რადგანაც ეს ბერძნული პუნქტები მდებარეობდნენ მდ, ეგრისწყლის იქით, მაგარმ არასწორია როცა ამბობს – В конце II века до н. э. Aбхазия, как и вся Колхида, находилась в подчинении понтийского царя Митридата VI Евпатора, https://ria.ru/20120814/722748974.html, რადგანაც პონტოს სამეფოს საზღვარი აღწევდა მხოლოდ მდ. ფაზისამდე ანუ ჭოროხამდე.

ქუჯისა და ფარნავაზის ეპოქაში (ძვ.წ. IV-III სს.) უკვე აღარ არსებობდა დიდი კოლხეთი, მაგრამ ე.წ. მცირე კოლხეთი არსებობდა და, როგორც აღინიშნა, ის იყო ნაწილი პონტოს სამეფოსი, მაგრამ მცირე კოლხეთი, რომელსაც პირობითად შეიძლება ვუწოდოთ სტრაბონის ეპოქის კოლხეთი, მოიცავდა არა დასავლეთ საქართველოს, არამედ ისტორიულ სამხრეთ დასავლეთ საქართველოს, რომელსაც ამჟამად ლაზისტანი ეწოდება, ესაა ტრაპეზუნტიდან ჭოროხისაკენ მიმართული ტერიტორია, ამის შესახებ ყველაზე მეტი შეიძლება გავიგოთ სტარაბონის ცნობებიდან, იქამდე, ქსენოფონტეს დროს კოლხები ტრაპეზუნტ-კერასუნტის რეგიონში ცხოვრობდნენ, შემდეგ საუკუნეებში, თვით ბერძენი ავტორების ცნობებით, მათ უფრო ჩრდილოეთისაკენ წაინაცვლეს, სტრაბონის კოლხეთი უკვე ჭოროხის ხეობასთან ერთად მესხეთის ერთ მესამედსაც ფლობდა. მისი ეპოქის კოლხეთი პონტოს სამეფოს ნაწილი იყო, პონტოს სამეფოს საზღვარი კი აღწევდა მდ. ფასისამდე, ეს იყო არა რიონი, არამედ ჭოროხი, სხვატა შორის 1000 წლის შემდეგაც კი წმიდა ექვთიმე მთაწმიდელი მდ. ფასისს უწოდებდა მდ ჭოროხს. მან როდესაც თარგმნა ანდრის მოციქულის მიმოსვლა,ა ქ ნახსენები ფაზისის ჭოროხად მიიჩნია. შესაბამისად მაგალითად მითრიდატე მე-6 ევპატორი (ძვ. წ. 132-63), პონტოს მეფე, მან ძვ, წ, 104 წელს დაიპყრო კოლხეთი, ის ამის შემდეგ ფლობდა არა სრულიად დასავლეთ საქაღტველოს, რამედ მხოლოდ მიწაყალს სასუნიდან ფაზისამდე, ანუ ჭოროხამდე, როგორც კოლხეთი წერს კოლხეთის საზღვრების შესახებ. დასვლეთ საქართველო ამ ეპოქაში, კერძოდ ფარნავაზიდან მეფე ადერკამდე, იბერის სამეფოოს შემადგენლობაში შედიოდა.

როგორც ითქვა, პონტოს სამეფო (ძვ. წ. 302-ძვ. წ. 62), მდ. ფაზისამდე აღწევდა. შესაბამისად, სტრაბონის ცნობით, მისი ეპოქის კოლხეთი მდებარეობდა ზღვის ვიწრო სანაპირო ზოლზე სამსუნიდან ფასისამდე (ჭოროხამდე) და სუფსის ხეობამდე. ის ფლობდა კოლხეთსაც, მაგალითად მისი მეფე მითრიდატე მე-8

ამჟამად საყოველთაოდაა მიღებული მცდარი შეხედულება, რომ კოლხეთი მდებარეობდა პონტოს სამეფოსაგან დამოუკიდებად, არ იყო მისი ნაწილი და მოიცავდა დასავლეთ საქართველოს სრულად.

ამ შეცდომის წყაროა სახელების იგივეობა ე.წ. დიდი და მცირე კოლხეთისა. დიდი კოლხეთი სახელმწიფო იყო და დასავლეთთან ერთად აღმოსავლეთსაც მოიცავდა, როგორც ქვემოთაა აღწერილი,

რაც შეეხება ე.წ. მცირე კოლხეთს, ის მხოლოდ ტერიტორიის სახელი იყო ტრაპეზუნტი მიმდებარე მხარეებისა ჭოროხ-სუფსამდე.

„ეგრის მდინარე“ ანუ „ეგრისწყალი“ ჩანს, ერქვა მდინარე ღალიძგას, რომლის სანაპიროსთან იდგა ქალაქი „ეგრი“, ამჟამინდელი ბედია.

დიდი კოლხეთი – საერთო ქართული ქვეყანა

(ძვ. წ. II ათასწლეულის II ნახევარი — I ათასწლეულის I ნახევარი),

ჩვენ ერთმანეთისაგან ვასხვავებთ ორ კოლხეთს, ესენია –

დიდი ანუ ბრინჯაო-რკინის ხანის კოლხეთი, ანუ კოლხური კულტურის მატარებელი კოლხეთი,

ის ამ კულტურის არტეფაქტების განფენის შესაბამისად, მოიცავდა სრულიად ისტორიულ საქართველოს, მისი განძების მნიშვნელოვანი ნაწილია ღმოჩენილი ცხინვალთან, თბილისთან, სევანის ტბასთან და ისტორიული სქართველოს სხვა მიწაზე დასვლეთ საქართველოსთან ერთად.

2. მცირე კოლხეთი, ესაა სტაბონის მიერ აღწერილი ელინისტური კოლხეთი, რომელიც, სტრაბონის ცნობით, მცირე ქვეყანა იყო ვიწრო ზღვისპირა ზოლი მდ. ფაზისამდე ანუ ამჟამინდელი ქობულეთ-ბათუმიდან ხუფათამდე, ის იყო პონტოს სამეფოს ერთი ნაწილი.

აღსანიშნავია, რომ მემატიანის სიტყვით, ფარნავაზამდეც დასავლეთ საქართველო – ეგრისი, მცხეთელი მამასახლისის გამგებლობის ქვეშ ყოფილა. ე.ი. იმჟამად, ქართველთა პოლიტიკური ცენტრი აღმოსავლეთ საქართველოში ყოფილა, მაგრამ უფრო ადრე, ასეთი კულტურული და პოლიტიკური ცენტრები მდებარეობდნენ დასავლეთ საქართველოში, ისტორიულ დიდ კოლხეთში ანუ გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ეპოქის კოლხეთი.

„ხოლო ეგროსს მისცა ქუეყანა ზღჳს ყურისა, და უჩინა საზღვარი: აღმოსავლით მთა მცირე, რომელსა აწ ჰქჳან ლიხი; დასავლით ზღუა; მდინარე მცირისა ხაზარეთისა, სადა წარსწუთების წუერი კავკასისა. ხოლო ამან ეგროს აღაშენა ქალაქი და უწოდა სახელი თჳსი ეგრისი. აწ მას ადგილსა ჰქჳან ბედია“- წერს წყარო.

გვიანბრინჯაო-ადრერკის ეპოქაში ისტორიული ანუ დიდი კოლხეთი ერთერთი პირველი კერათაგანი იყო ქართული ცივილიზაციისა, რომლის ჩრდილოეთი საზღვარი „მცირე ხაზარეთის წყალი“ ანუ მდ. ყუბანი ყოფილა.

ვინაიდან ბრწყინვალე კოლხური ბრინჯაოს კულტურის არტეფაქტები თანბრადაა მოპოვებული როგორც აღმოსავლეთ, ასევე დასავლეთ საქართველოში და მის გარეთ, ქართული ეთნოსის მთელ იმჟამინდელ საცხოვრებელ არეალზე (თურქეთის ქალაქ ორდუდან, ვიდრე სომხურ ლალვარამდე და კავკასიონამდე), ამიტომაც, ეს ფაქტი აჩვენებს, რომ დიდი კოლხეთი მოიცავდა მთელ ისტორიულ საქართველოს და არა მხოლოდ მის დასავლეთ ნაწილს.

დიდი კოლხეთის ძლერება ბერძნული წყაროების თანახმად დამცრობლა არგონავტების ეპოქაში, ჩვენი კვლევით, ე. წ. ზღვის ხალხების ბალკანეთიდან მცირე აზიაში ლაშქრობების შემდეგ, სახელოვანი არგონავტები მათი პირველი ტალღის წინამბრძოლებად შეიძლება მივიჩნიოთ, მითის თანახმად, არგონავტები შეებრძოლნენ კოლხეთის მეფეს, სამეფოს სახელმწიფოებრიობის მთავარი სიმბოლო „ოქროს საწმისი“ გაიტაცეს და შესაბამისად, სათავე დაუდეს დიდი კოლხეთის დაცემას უკვე ძვ. წ. მე-13 ს-დან. საბოლოოდ დიდი კოლხეთი დაშლილა კიმერიელების შემოსევების შემდეგ ძვ. წ. მე-8 საუკუნედან.

დიდი კოლხეთის დაცემიდან თითქმის 500 წლის შემდეგ წყაროებში კვლავ ჩნდება კოლხეთის სახელი, ოღონდ ეს არის უკვე მცირე კოლხეთი, სტრაბონის სიტყვით ის იყო პონტოს სამეფოში შემავალი ტერიტორია ტრაპეზუნტის ოლქში, სამსუნიდან ვიდრე ჭოროხისა და სუფსას ხეობებამდე.

უფრო მეტად, მცირე კოლხეთი ერქვა ანტიკური ეპოქის ტერიტორიას, მიწაწყალს ამჟამინდელი ციხისძირ-ქობულეთიდან ტრაპეზუნტ-სამსუნამდე.

მაშასადამე, მცირე კოლხეთი თვისობრივად განსხვავდებოდა დიდი კოლხეთისაგან. კერძოდ, დიდ კოლხეთი თავისთავადი სახელმწიფო იყო და მოიცავდა დიდ მიწაწყალს, აერთიანებდა როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოს, მაშინ როცა, მცირე კოლხეთი მხოლოდ პონტოს სამეფოში შემავალი მიწაწყალი იყო დასახლებული სხვადასხვა ეთნოჯგუფებით.

როგორც ითქვა, დიდი კოლხეთი სკვით-კიმერიელთა შემოსევების გამო თანდათან დასუსტდდა, ამას ძვ. მე-6 ს-დან დაერთო მილეტელ ბერძენ მეომართა გააქტიურება ზღვისპირეთში.

“ბერძნები“, ძვ. წ. VIII – VI საუკუნეებში საუკეთესო ყურეებსა და ადგილებს ისაკუთრებდნენ, სადაც პოლისებსა და თავის კოლონიებს აარსებდნენ. მათ მოსახლეობის ნაწილიც გადაუბრებიათ, მცხოვრებნი ეგრისწყლიდან ვიდრე ყუბანამდე, ამიტომაც წერს მემატიანე –

– „ხოლო ეგრის წყალს ქუემოთ დარჩა ბერძენთა, რამეთუ მკჳდრთა მის ადგილისათა არა ინებეს განდგომა ბერძენთა“.

იგულისხმება, რომ ეგრისწალსა და ყუბანს შორის მოსახლეობა (ეგრისელები) „ბერძნების“ გამგებლობაში შესულა, ხოლო ეგრისწლის ზემოთ ანუ ლიხის ქედისაკენ მიმარტული ეგრისი, მცხეთის სამამასხლოს, შემდეგ სამეფოს დაკავშირებია.

საქმე ისაა, რომ , როგორც ითქვა, ეგროსის წილი ქვეყანა იყო ეგრისწლის ორივე სანაპიროს ოლქები, მისი ქვემო და ზემო მხარეები. ამ შემთხევევაში „ქვემო მხარეები“ ეწოდებოდა ეგროსის წილ, ანუ ეგრისელებით დასახლებულ მიწაწყალს ეგრისწყლიდან ვიდრე ყუბანამდე, ხოლო „ზემო მხარეები“ ერქვა ეგრისწყლიდან ლიხის ქედამდე მდებარე ეგრისის ნაწილს.

ანუ ეგრისწყლის მარჯვენა სანაპიროს ოლქი ბერძნების (შესაბამისად, ბერძენი კოლონისტების) გამგებლობაში გადასულა, ხოლო ეგრისწლის მარცხენა სანაპიროს მცხოვრებნი შეკავშირებიან მცხეთელ მამასახლისს, რათა შეეკავებინათ „ბერძენთა“ აგრესია.

ძვ. წ. VII-VI საუკუნეებში მილეტელი ბერძენი კოლონისტები იმდენად ძლიერ საომარ და ფინანსურ რესურსებს ფლობდნენ, რომ შეეძლოთ დაქირავება დიდძალი მეომარი მოლაშქრეებისა.

ვახუშტის სიტყვით, ასეთ დროს საჭიროდ ჩათვლილა ყველა ქართველი მთავრის, ანუ დიდებულის გაერთიანება ერთიანი ხელმძღვანელობის ქვეშ.

ასეთ ხელმძღვანელად მათ დაუდეგენიათ მცხეთელი მამასახლისი, ასეთი წესი ყოფილა ძვ. წ. VI-IV საუკუნეებში, ქუჯიმდე და ფარნავაზამდე, რასაც გადმოგვცემს ვახუშტი.

ქალაქ მილეტიდან შავი ზღვის გარშემო ბერძენთ მოახალშენეთა განსახლების ძირითადი მიზეზი იყო ის, რომ მათი ყველა მოქალაქისთვის მიწა აღარ იყო საკმარისი.

ამ ფაქტმა საფუძველი დაუდო ბერძენთა მასობრივ კოლონიზაციას.

ძვ.წ. 7-6 საუკუნეებში შავი ზღვის სანაპიროებზე მილეტს ჰქონდა 90-მდე კოლონია.

სანაპიროზე მდ. ეგრისწყლიდან მდ. მცირეხაზარეთისწყლამდე (ოჩამჩირის მდ.ღალიძგიდან – მდ. ყუბანამდე) კოლონისტებმა აღმოაჩინეს ნაყოფიერი მიწები, ცხოველების, ფრინველების, თევზების სიმრავლე. აქ იყო მრავალი ადგილობრივი ნავსადგური, ყურე და, ამ სანაპიროზე (ეგრისწყლიდან ყუბანამდე) მათ მრავალი ქალაქი-კოლონია დაარსეს.

რაც შეეეხება სანაპიროს ეგრისწყლიდან რიონისაკენ, ის მათთვის ნაკლებად მიმზიდველი იყო დიდი დაჭაობებისა და მალარიის, ასევე, ადგილობივი მოსახლეობის მედგარი წინააღმდეგობის გამო, რომელნიც მცხეთელი მამასახლისის მხარდაჭერით სარგებლობდნენ, ვახუშტის ცნობის თანახმად.

ადგილობრივ მოსახლეობასთან ომები ბერძენ კოლონისტებს ყირიმშიც ჰქონდათ გაჩაღებული.

აბორიგენებთან თავდასხმის შიშის გამო ბერძნული ქალაქი-კოლონიები გაერთიანდენენ და ყირიმში შექმნეს ორი სახელმწიფო.

უნდა ვიფიქროთ, რომ იგივე პროცესები მიმდინარეობდა საქართველოს ზღვისპირეთშიც. შემდეგში, როგორც ითქვა, მათ, ადგილობრივ მოსახლეობასთან სამშვიდოო ურთიერთობა დაუმყარებიათ, და შესაბამისად, მოსახლეობა ეგრისწყლიდან ვიდრე ყუბანამდე ბერძნებს შეკავშირებიან, როგორც მემატიანე წერს, „მკჳდრთა მის ადგილისათა არა ინებეს განდგომა ბერძენთა“.

მაშასადამე, ისინი არ მიემხრნენ ქუჯი-ფარნავაზის განმანთავისუფლებელ მოძრაობას დამპყრობლის წინააღმდეგ და მიემხნენ ბერძენ კოლონისტებს, ზღვისპირზე განფენილთ ეგრისწლიდან (ოჩამჩირედან) ვიდრე მდ. ყუბანამდე.

საბოლოოოდ, მდ. ეგრისწყალზე გაივლო ქუჯისა და ფარნავაზის მიერ დაარსებული სახელმწიფოს (ანუ ქართლის სამეფოს) საზღვარი ძვ.წ. IV-III სს.-ში.

დიდი კოლხეთის (ანუ გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის კოლხეთის) პოლიტიკურ და კულტურულ მემკვიდრედ ამჟამად სრულებით უსაფუძვლო მტკიცებით მიიჩნევა ადიღეურ-აფსუური ტომები, ხოლო, წყაროს (ქართლის ცხოვრების) შესაბამისად, დიდი კოლხეთის პოლიტიკური მემკვიდრე იყო თავდაპირველად მცხეთის სამამასახლისო, შემდეგ კი ქართლის სამეფო, რომლის ერთერთი საერისთავო იყო ეგრისი,

აღნიშნული წყაროს ცხნობით, ძვ. წ. VI-V დასავლეთ საქართველოს (ეგრისის) მმართველი ფენა ემორჩილებოდა მცხეთელ მამასახლისს, რომელსაც „უფალს“ უწოდებდნენ, ხოლო მალევე ძვ.წ IV-III საუკუნეებში ჩამოყალიბდა აზონ-ფარნავაზ-ქუჯის ქართლის სამეფო, რომელშიც ეგრისი და მარგვეთი შედიოდნენ საერისთავოების სახით.

ხოლო ეგრის მდინარის აღმოსავლეთი კუალად იყვნენ მცხეთელ მამასახლისის მორჩილებასა შინა.

„თანა-ჰყვანდა ალექსანდრეს მეფესა აზოჲ, ძჱ არიან-ქართლისა მეფისაჲ, და მას მიუბოძა მცხეთაჲ საჯდომად და საზღვარი დაუდვა მას ჰერეთი, და ეგრის წყალი, და სომხითი და მთაჲ ცროლისა[ჲ] და წარვიდ“

https://www.amsi.ge/istoria/qm/qarTlis_moqceva.pdf

ხოლო მოსლვასა არდამ სპარსთა ერისთვისასა და დაპყრობასა საქართველოსასა, ამისა შემდგომად განდგნენ რა საქართველოსანი სპარსთაგან, მაშინ ეგრის მდინარის დასავლეთისათა მოიმწეს ბერძენნი, განდგნენ საქართველოსაგან და მოსწყჳდნეს სპარსნი და მოერთუნენ ბერძენთა, რამეთუ ძალითა ბერძენთათა ჰყვეს და დაშთნენ და იყვნენ იგინი მორჩილებასა შინა ბერძენთასა. ხოლო ეგრის მდინარის აღმოსავლეთი კუალად იყვნენ მცხეთელ მამასახლისის მორჩილებასა შინა.

წყაროში ნახსენები „არდამ სპარსთა ერისთავი“ უნდა იყოს აქემენიდური სპარსეთის პირველი სატრაპი დაპყრობილ საქართველოში ძვ. წ. მე-5 ს. 30-ინ წლებში. ჩვენი წყაროს ცნობით, მისი მმართველობა განვრცობილა მდ. ეგრისწყლამე, ამ მდინარის იქითა მხარე ბერძენი კოლონისტების მმართველობაში დარჩენილა.

მდ. ეგრისწყლის სახელი. როგორც ითქვა, მრავალჯერ გვხვდება წყაროებში, მათი ცნობით, ეგროსის ხალხი ანუ ეგრისელები ცხობრობდნენ მდ, ყუბანამდე ანუ ხაზარეთისწყლამდე, მდ. ეგრისწყალი დაახლოებით გაედინებოდა ეგრისი ცენტრალურ რეგიონში, წყაროსავე ცნობით, ბერძენთა ანუ ბერძენ კოლონისტტა გამო, მდინარე ეგრისწყლიდან ვიდრე ყუბანამდე მცხოვრები ეგრისელები ბობხრობიან ბერძნებს, ხოლო ამ მდინარის აღმოსავლეთით მცხოვრებნი მცხეთელ მამასახლისს.

‘“ხოლო ძე თარგამოსისა ეგროს, რა მოვიდა წილხდომილსა თჳსთა ძმათა შორის თჳსსა ქუეყანასა, ამან ეგროს ჰპოვა ადგილი ზღჳს კიდის აღმოსავლეთით მთასა შინა. ამან აქა აღაშენა ქალაქი და უწოდა სახელითა თჳსითა ეგრი, და ამ ეგროსისაგან განითესნენ ქუეყანასა ამას შინა ძენი და ძენი ძეთა ეგროსისანი და აღავსეს ქუეყანა ეგროსისა და იყვნენ ესენი მორჩილებასა შინა მცხეთელ მამასახლისისასა’’, ქ.ც. https://www.amsi.ge/istoria/qc/.

მაშასადამე ძვ. წ. მე-6 საუკუნედან ამ მდინარის „ეგრისწყლის აღმოსავლეთით“ მცხოვრებნი მცხეთელი მამასახლისის პოლიტიკურ გავლენის სფეროში ყოფილან, ასეთი მდგომარეობა დაედო საფუძვლად ეგრისის ერისთავ ქუჯის ერთგულ დამოკიდებულებას ფარნავაზის მიმართ, ამიტომაც ფარნავაზის სამეფოში შევიდა ეგრისი ეს ნაწილი, ქუჯის საერისთავოს სახით ძვ.წ. მე-4 საუკუნეში.

„ხოლო შემდგომად მოკლა რა პირველმან მეფემან ფარნაოზ აზონ ერისთავი და დაიპყრა ყოველი საქართველო, არცაღა ამას მოერთნენ ეგრისის მდინარის დასავლეთისანი. არამედ ერჩდნენ ბერძენთავე და ეგრის მდინარის აღმოსავლეთისანი დაშთნენ ფარნაოზის მორჩილებასა შინა. ამან ფარნაოზ განჰყო ეგრისი თჳსსა მორჩილებასა შინა მყოფი ორ საერისთოდ და დასუა ქუჯი ერისთავად ეგრისს, რომელი აღაშენა ეგროს და უწოდა ბედია, ვინაჲთგან ჰპოვა ბედი და მისცა ქუჯის რიონის დასავლეთი და ჩდილოეთი ზღუადმდე და ეგრისის მდინარემდე სრულიად სუანეთით. და მეორე დასუა შორაპანს და მისცა საერისთოდ ნეშტი ეგრისისა, რომელ არს რიონის აღმოსავლეთი და სამჴრეთი ზღუამდე და ლიხის მთამდე და იყვნენ ესე ერისთავნი მორჩილებასა შინა და მოხარკეობასა შინა მეფეთა ქართველთასა“.

ძვ. წ. VII-VI საუკუნეებში არსებულ მამასხლისობის ინსტიტუტთან დაკავშირებით წყარო წერს-

“არა-ვინ იყო მათ შორის უწარჩინებულეს და უსახელოვანეს, არამედ ადგილითი-ადგილად თავადნი იჩინიან. ხოლო ვინ-ცა იყვის მცხეთას, რე-ცა თავადი იგი იყვის ყოველთა მათ სხუათა ზედა. და არ-ცა სახელ-ედებოდათ მეფედ, არ-ცა ერის-თავად, არამედ მამასახლისი ეწოდებოდათ, და იგი იყვის მაზავებელ და ბჭე სხუათა ქართლოსიანთა. რამეთუ ქალაქი მცხეთა განდიდებულ იყო უმეტეს ყოველთასა, და უწოდდეს დედა-ქალაქად.

ხოლო ამან აზონ … დაიპყრა ქართლსა ზედა ეგრისი–ცა, და მოხარკე ყვნა ოსნი, ლეკნი და ხაზარნი.

ფარნავაზ წარგზავნა მონა თჳსი ქუჯის თანა და რქუა: “მე ვარ ნათესავი უფლოს მცხეთოსის ძისა, და ძმის-წული სამარა მამა-სახლისისა, და არს ჩემთანა ხუასტაგი დიდ-ძალი. აწ ინებო, რათა მით ხუასტაგითა მოვიდე შენთანა, და ვიყვნეთ ჩუენ ძმა და ვიჴმაროთ ჩუენ ხუასტაგი იგი ორთა–ვე. გამოუჩნდეთ ჩუენ მტერად აზონ ერის–თავსა, და სუემან ჩუენმან გუცეს ჩუენ ძლევა კეთილი”.

მაშინ განიხარა ქუჯი სიხარულითა დიდითა და რქუა: “აღდეგ და მოვედ ჩემ თანა, და ნუ შურობ ხუასტაგსა შენსა, და ხუასტაგითა შენითა განგიმრავლნე სპანი შენნი ვიდრე გამოვჩნდეთ მტერად აზონისა. მაშინ განიხარონ ყოველთა ქართველთა აწყუედილთა მისგან და მიწყუდეულთა. და ვგონებ, რომელ ჰრომთა მათგანნი-ცა გამოგუერთნენ. რამეთუ ურიცხუნი აწყუედილ არიან მათგანნი-ცა აზონისგან”.

მაშინ ფარნავაზ ფარულად წარვიდა სიხარულითა, და რომელი შესაძლებელ იყო განძისა მისგან წარიტანა თანა, და დედა-ცა და დანი მისნი მისთანა. და მივიდა ქუჯის თანა და რქუა მას ქუჯი: “შენ ხარ შვილი თავთა მათ ქართლისათა, და შენ გმართებს უფლობა ჩემი აწ ნუ შურობ ხუასტაგსა შენსა, რათა განვამრავლნეთ სპანი; და უკეთუ მოგუეცეს ძლევა, შენ ხარ უფალი ჩუენი და მე ვარ მონა შენი“.

მაშინ შეიერთნეს და ეზრახნეს ოვსთა და ლეკთა. ხოლო მათ განიხარეს, რამეთუ არა სთნდა ხარკისა მიცემა აზონისა და გამოჰყვეს ოვსნი და ლეკნი და განიმრავლნეს სპანი. ეგრისით შეკრბეს ურიცხუნი სპანი და მომართეს აზონს. ხოლო აზონმან მოუწოდა სპათა თჳსთა და შემოკრიბნა.

ქ.ც.https://www.amsi.ge/istoria/qc/

დიდი კოლხეთის არქეოლოგია

(კოლხური ანუ საერთოქართული კულტურის ძეგლები)

არტეფაქტები

კიმერიელების შემოსევამდე, ანუ ძვ. წ. მე-8 საუკუნემდე, როგორც ითქვა, კოლხური კულტურა მოიცავდა არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს, არამედ ფარავდა აღმოსავლეთსაც. როგორც აღინიშნა, ამას მიუთითებს ის, რომ კოლხური არქეოლოგიური კულტურა, სახელგანთქმული ბრინჯაოს მხატვრული ხელოსნობით, ფარავდა მთელ თანამედროვე საქართველოს. როგორც არქეოლოგიური მასალა აჩვენებს, იმჟამად ის ასევე მოიცავდა ქართული ტომებით დასახლებულ მეზობელ რეგიონებს (ჩრდილოეთ სომხეთსა და თურქეთს – ორდუდან ჭოროხამდე).

კოლხური კულტურის ძეგლები და არტეფაქტები აღმოჩენილია აღმოსავლეთ საქართველოს ცენტრებსა და უკიდურეს რეგიონებშიც კი – გორში, კასპთან (სასირეთში), თბილისში (დიღომი), მცხეთასთან (თელოვანი), ცხინვალში, ახალქალაქში, ადიგენთან უდეში, ხევში (ყაზბეგი) და სხვაგან.

კოლხური კულტურის მძლავრი ცენტრები აღმოსავლეთ საქართველოშიც, რომ მდებარეობდნენ, მაგალითად, მიუთითებს მცხეთა-თბილისთან სოფელ თელოვანის განძი.

აქ (თელოვანში) აღმოჩნდა ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. XIII-XII სს.) განძი, და მასში კოლხური ცულის ჩამოსასხმელი ბრინჯაოს ყალიბი. ეს გვიჩვენებს, რომ სწორედ აქ, აღმოსავლეთ საქართველოს ცენტრში, მზადდებოდა კოლხური კულტურის ეს ნივთები. კოლხურ ცულს კი საკულტო დანიშნულებაც ჰქონდა (ჯაფარიძე ო., კოლხური ცული, «ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე», 1950, ტ. 16B).

ფაქტი იმისა, რომ კოლხური კულტურის უმთვრესი საკულტო და სამეურნეო ნივთები აღმოსავლეთ საქართველოში მზადდებოდა, მით უფრო, რომ მისი ჩამოსასხმელი ყალიბი მთელ კავკასიაში მხოლოდ აქ გვხვდება (და ასევე თაგილონში) მიუთითებს, რომ კოლხური კულტურის მძლავრი ცენტრი აღმოსავლეთ საქართველოშიც იყო და აქედან ვრცელდებოდა სხვა რეგიონებში.

ეს არაა გამონაკლისი, ასევე აღინიშნება, რომ „ზოგადად, ისტორიული საქართველოს გულში – ქართლში გამოვლენილია დიდი რაოდენობით ბრინჯაოს ე. წ. სიმეტრიულპირიანი ცულები, აქედან კი ისინი დასავლეთ საქართველოსა და კახეთის მხარეს გავრცელებულა. ასევე, რკინის ხანის ქართლურ-სამთავროული კერამიკა ყარსის რეგიონშიც აღმოჩნდა“.
ეს კიდევ ერთხელ მიუთითებს, რომ კოლხური კულტურის ცენტრები აღმოსავლეთ საქართველოშიც იყო, ფარავდა ისტორიულ საქართველოსა და ქართველი ხალხის განსახლების უმეტეს არეალს.

ისმის კითხვა, ეთანხმება თუ არა არქეოლოგიურ მასალას ავტორიტეტული უცხოური წერილობითი წყაროები?

კოლხურ კულტურას მიაკუთვნებენ გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანას, ზოგადად თარიღდება პერიოდით ძვ. წ. X-IX სს. -ძვ. წ. VII სს. ან ძვ. წ. მე-3 ს. კოლხური კულტურის აყავავების ხანაა მე-8 ს.

ამჟამად უსაფუძვოდ, მოპოვებული არტეფაქტების ანალიზის გარეშეა მიჩნეული, თითქოსდა კოლხური კულტურა იყო მხოლოდ დასავლეთ საქართველოსა და დასავლურქართული ტომების კულტურა, მაგარამ ფაქტიური მასალა, კერძოდ კი კოლხური კულტურის განძები და სხვა არტეფაქტები მიუთითებს, რომ ის მთელი ისტორიული საქართველოს მიწაწყალს ფარავდა. ყველაზე ავტორიტეტული მკვლევარი ამ სფეროში დ. ქორიძე დამოწმებულია უცხოურ გამოცემებში

დ. ქორიძის ქრონოლოგიაში მოცემულია

კოლხური კულტურის განძები

საუკუნეთა მიხედვით –

ძვ.წ . XVIII—XVI სს. –

ურეკი (გურია)

ძვ.წ. XVIII—XVI სს. კოლხური კულტურის განძი მხოლოდ ერთია ერთია – გურიიდან

ძვ.წ . XVI—XIV სს.-

2. ქვიშარა (რაჭა),

3. განთიადი (აფხაზეთი),

4. გაგრა,

5. ბიჭვინთა,

6. ლიხნი (ყველა აფხაზეთი);

7. ერგე (აჭარა),

8. ჭოროხი

9. ქობულეთი (ყველა აჭარა),

10. ლაილაში (ლეჩხუმი),

11. მელექედური (გურია),

12. დიმი (იმერეთი),

13. ფარცხანაყანევი (იმერეთი),

14. გორი (ქართლი);

ძვ.წ . XVI—XIV სს. კოლხური კულტურის მოპოვებული განძებიდან ერთია ქართლიდან, ერთია რაჭიდან, ორია იმერეთიდან, ერთია ლეჩხუმიდან, სამია აჭარიდან, ოთხია აფხაზეთიდან, არაგვაქვს სამეგრელოდან;

ძვ.წ . XIII—XII სს. –

15. ზენითი (ქობულეთი) (1935),

16. სასირეთი (ქართლი),

17. დიღომი (ქართლი) ,

18. ორდუ (თურქეთი) ,

19. უდე (სამცხე);

ძვ.წ . XIII—XII სს. კოლხური კულტურის განძებიდან ორია ქართლიდან, ერთია თურქეთიდან (ყოფილ ქართულ რეგიონიდან), ერთია სამცხიდან ანუ ისტორიული ქართლიდან, ერთია აჭარიდან, არცერთი არა გვაქვს სამეგრელოდან და აფხაზეთიდან;

ძვ.წ . XII—XI სს. –

20. ვაკიჯვარი (ოზურგეთი, გურია),

21. შრომა (ოზურგრთი),

22.ართვინი (თურქეთი),

23. ჩაისუბანი (ხელვაჩაური, აჭარა),

24. ბობოყვათი (ქობულეთი, აჭარა),

25. ზენითი (ქობულეთი (1926 г.),

26. ციხისძირი (ქობულეთი),

27. მაკვანეთი (ოზურგეთი),

28. ოფშკვითი (წყალტუბო, იმერეთი)

29. საქარა (იმერეთი).

30.სიმონეთი (იმერეთი);

31. დარკვეთი (იმერეთი),

32. ლაილაში (ლეჩხუმი),

33. თელოვანი (ქართლი);

ამ ცხრილის მიხედვით, ძვ.წ. XII—XI სს. კოლხური კულტურის განძებიდან ერთი განეკუთვნება თურქეთის ქართულ რეგიონს, შვიდი აჭარა-გურიას, სამია იმერეთიდან, ერთია ლეჩხუმიდან, ერთია ქართლიდან, არცერთი არა გვაქვს, აფხაზეთიდან და სამეგრელოდან

ძვ.წ. XI —X სს. —

34. ერგე (აჭარა),

35. ლაილაში (ლეჩხუმი),

36. ცხინვალი (ქართლი),

37. ახალქალაქი (ჯავახეთი),

38. ბაჟათუბანი (ხარაგაული, იმერეთი),

39. ცაგერი (ლეჩხუმი),

40. გუტური (ჩოხატაური),

41. დიდივანი (ჩოხატაური, გურია),

42. ბუგეული,

43. თხმორი (რაჭა),

44. თაგილონი (გალი, აფხაზეთი);

ძვ.წ. XI —X სს. კოლხური კულტურის განძებიდან არცერთი არაა სამეგრელოდან, ორია ლეჩხუმიდან, ორია რაჭიდან, ერთია იმერეთიდან, ორია გურიიდან, ერთია ქართლიდან, ერთია ჯავახეთიდან, ერთია აფხაზეთის მეგრული რეგიონიდან.

ძვ.წ . X—VIII სს. —

45. ოყურეში (ცაგერი, ლეჩხუმი),

46. ხვიშარა (რაჭა),

47. ლუხვანო (ლეჩხუმი),

48. პერევი (იმერეთი),

49. ცოისი (ცხინვალი, ქართლი),

50. ლესიჭინე (ჩხოროწყუ, სამეგრელო),

51. სურმუში (ცაგერი, ლეჩხუმი),

52. ხევი (ისტორიული კახეთი )

53. სინათლე (ამბროლაური, რაჭა),

54. მეჩხისციხე, ოჯოლა (ტყიბული, იმერეთი),

55. ჭალა (ქვემოჭალა, ქართლი),

56. ჯვარი (წალენჯიხა, სამეგრელო),

57. დღნორისა (იმერეთი),

58. ბათუმი(აჭარა),

59. ტოლა (რაჭა),

60. საფუძვრები (ქართლი),

ძვ.წ.X—VIII სს. კოლხური კულტურის განძებიდან ორია სამეგრელოდან, ოთხია რაჭა-ლეჩხუმიდან, სამია იმერეთიდან, სამია ქართლ-კახეთიდან (ხევის ჩათვლით), ერთია აჭარიდან.

ძვ.წ . VIII—VII სს. —

61. ურეკი-კაპროვანა (გურია),

62. ბზვანი (იმერეთი),

63. შუახევი (აჭარა),

64. კურზუ (მარტვილი, სამეგრელო)

ძვ. წ. VIII—VII სს. კოლხური კულტურის განძებიდან ერთია სამეგრელოდან, ერთი იმერეთიდან და ორი აჭარა–გურიიდან.

სულ მოძიებული სახვადასხვა საუკუნის კოლხური კულტურის 64 განძიდან მხოლოდ სამია მოპოვებული სამეგრელოში, კერძოდ, ძვ. წ. მე-18 საუკუნედან ვიდრე ძვ. წ. მე-7 საუკუნემდე, ანუ 1100 წლის მანძილზე კოლხური კულტურის 64 მოპოვებული განძიდან 20-ია აჭარა გურიიდან, 25-ია იმერეთ–რაჭა–ლეჩხუმიდან, 11-ია ქართლიდან და სამცხე–ჯავახეთიდან. 4 აფხაზეთიდან 3 სამეგრელოდან, 2 თურქეთიდან

ეს გახლავთ ქორიძის ცხრილის მიხედვით წარმოებული ანგარიში, თუ ქორიძის ცხრილი მისაღებია, ამ შემთხვევაში აღმოჩნდება, რომ კოლხური კულტურის განძების ძირითადი ოდენობა ანუ უმეტესობა მოპოვებულია ქართლსა, აჭარა გურიასა და იმერეთში, და მათ რეგიონებში – ლეჩხუმში, ჯავახეთში, სამცხესა და რაჭაში ანუ, 64 განძიდან 57, ხოლო აფხაზეთსა დაა სამეგრელოში მხოლოდ 7.

აქ შეიძლება აღინიშნოს, რომ აფხაზეთში დაბეჭდილი გამოკვლევების მიხედვით კოლხური კულტურის განძების არტეფაქტევბი აფხაზეთში გაცილებით მეტია მოპოვებული ხოლო სამეგრელოში ნაკლები, ამის მიზეზი უნდა ყოფილიყო სამეგრელოს რეგიონის დიდი დაჭაობებია ე. წ. კოლხეთის ჭაობების არსებობა, რომელიც მხოლო მე-20 საუკუნეში დააშრეს.

მნიშვნელოვანია, რომ კოლხური კულტურის დიდი რაოდენობის საგანძური და კერებია აღმოჩენილი ქართლში, გაცილებით მეტი ვიდრე დასავლეთ საქართველოს ზოგიერთ კუთხეში, ეს არ მოგვეჩვენება უცნაურად, თუ გავითვალისწინებთ ცხრილის მონაცემებს რომ კოლხური კულტურის განძები უმეტესად მთინ რეგიონებშია მოპოვებული, ბარში და ჭაობებში კი ნაკლებად. თუმცა არის გამონაკლისები.

ქორიძის სია არქეოლოგიურად ადასტურებს ქართულ წყაროთა მტკიცებებს ქრისტეშობამდე ერთიანი ქართული ეთნოსის არსებობის შესახებ.

საინტერესოა, რომ საინტერნეტო ცნობებით ე.წ. „კოლხიდის საფორტიფიკაციო ნაგებობები“ ძირითადად აღმოჩენილია აჭარასა და იმერეთში, კერძოდ ნამჭედური–ქობულეთთან, სვირი (ხელოვნური ბორცვი) ზესტაფონთან და პატრიკეთის ბორცვი, წყალტუბოსთან, ჩვენთვის ცნობილთაგან, მხოლოდ ერთია მითითებული სამეგრელოში ნამარნუ (ხელოვნური ბორცვი) აბაშასთან. ყველა წარმოადგენს გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრე რკინის ეპოქას, მათ მხოლოდ პირობითად თუ შეიძლება ეწოდოს „საფორტიფიკაციო ნაგებობა“, რადგანაც აღმოჩენილია მხოლოდ ხის არქიტექტურის ნაშთები და ჯარგვლის ტიპის ნაგებობები (ნამჭედური).

წარმოდგენილი მასალები უჩვენებენ, რომ გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრეული რკინის (ძვ. წ. მე-2 ათასწლეულის მეორე ნახევრისა და ძვ. წ. პირველი ათასწლეულის პირველი ნახევრის) კოლხური არქეოლოგიური კულტურა ქართველთა წინაპრების საერთო კულტურაა, რადგანაც მისი გავრცელების არეალი ფარავს სრულიად საქართველოს მიწაწყალს, მის როგორც აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ საქართველოს ნაწილებს.,

თუმცა ამჟამინდელი გავრცელებული არასწორი მტკიცებით ის მხოლოდ -„ძვ. კოლხებისა და სხვა დასავლეთის ქართული ტომების კულტურაა“

https://ka.wikipedia.org/wiki/კოლხური_კულტურა

ფაქტი იმისა, რომ არა მხოლოდ ერთ რეგიონში, არამედ მთელ ისტორიულ საქართველოში იყო გავრცელებულ ბრინჯაოს ხანის ცული (რომელსაც მხოლოდ 1930-იან წლებში უწოდეს ქართველმა მეცნიერებმა სახელი „კოლხური ცული“), იქედან დასტრუდება, რომ მისი (ანუ ე.წ. კოლხური ცულის) დამამზადებელი ყალიბების ძირითადი ნაწილი აღმოჩენილია არა დასავლეთ, არამედ, აღმოსავლეთ საქართველოში, კერძოდ თბილისსა (დიღომსა) და ბორჯომში (ე.წ. თელოვანის განძები) და საერთოდ არ არის აღმოჩენილი გურია-სამეგრელოში, მის მიმდებარე რეგიონებში, გარდა აფხაზეთისა (გალის რაიონის თაგილონის განძი).

ეს ფაქტი მიუთითებს, რომ ბრინჯაოს ხანის ე.წ. კოლხური კულტურა ფარავდა სრულიად საქართველოსა და მის მიმდებარე ქართულ რეგიონებს, მათ შორის ჩრდილო კავკასიისა და სომხეთის ნაწილს, ვიდრე ამჟამად თურქეთში მდებარე ორდუმდე, ამიტომაც არაა სწორი ისტორიოგრაფია, როცა ამ კულტურას „დასავლეთ საქართველოს ბრინჯაოს კულტურას“ უწოდებს და ამით ხელოვნურად ცდილობს საქართველოს ტერიტორიაზე ისტორიულად ორი კულტურის არსებობის ფაქტის კონსტანტირებას. მაშინ, როცა ქართული წყაროები ანტიკურ პერიოდში და უფრო ადრე, მხოლოდ ერთი კულტურის არსებობაზე მიუთითებენ.

„გრავირებული კოლხური ცულები (ძვ. წ. IX ს.) ბრინჯაოს სხვა ნივთებთან ერთად პირველად 1869 წელს ყობანში (ჩრდილოეთი ოსეთი) აღმოჩნდა. მას აღმოჩენის ადგილის მიხედვით ეწოდა ყობანური ცული, ხოლო ესაბამის კულტურას – ყობანური კულტურა. თუმცა შემდგომში, როდესაც დასავლეთ და აღმოსავლეთ ტერიტორიაზე მიკვლეული იქნა კოლხური ცულის ყველა ფორმა (ძვ. წ. XV-VI სს.), მათ შორის ყობანში აღმოჩენილი ცულის ვარიანტიც, რასაც დაემატა კოლხური ცულის ჩამოსასხმელი ყალიბები, რომლებიც მხოლოდ საქართველოს ტერიტორიაზეა დადასტურებული (თაგილონის განძი, თელოვნის განძი) ამ ტიპის ცულებს “კოლხური ცულები” ეწოდა. სადღეისოდ საქართველოს ტერიტორიაზე რამოდენიმე ასეული ამ ტიპის იარაღია აღმოჩენილი. მათი გავრცელების არეალი თითქმის მთლიანად ფარავს დღევანდელ საქართველოს ტერიტორიას. აღმოსავლეთით მისი გავრცელების უკანასკნელი პუნქტი ფასანაურია. ჩრდილო-დასავლეთით ქ.სოჭი. სამხრეთი საზღვარი დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე – ორდუსა და ართვინშია დაფიქსირებული. ჩრდილოეთით კი, მისი გავრცელება ჩრდილოეთ კავკასიაში, კავკასიის ცენტრალურ ნაწილში ცნობილ ყობანურ კულტურაში ექცევა. კოლხური ცულის არსებობა განისაზღვრება ძვ.წ. XV-VII_VI სს_ით. ძვ.წ. (ყობანი საქართველოში შემავალი პუნქტი რუსებმა მიიტაცეს და შეიყვანეს ოსეთის ასსრში).

https://www.qwelly.com/group/art/forum/topics/nationaltreather

ეს ფაქტები იძლევა გარკვეული ვარაუდის გამოთქმის უფლებას, რომ აღმოსავლეთ საქართველო თანაბრად მონაწილეა კოლხური კულტურის დაფუძნებისა და მისი განვრცობისა. თუ ასეა, მაშინ, კოლხური კულტურა არა რომელიმე კუთხისა ანდა ეთნიკური ჯგუფის კულტურა, არამედ ისაა ჯერ კიდევ ნაკლებად დიფერენცირებული საერთო ქართველური ანუ წინარექართული კულტურა. არქეოლოგიის ამ მონაპოვარს ადასტურებს წერილობითი წყარო–

შეიძლება ითქვას, რომ ჰეკატოს მილეტელის ფრაგმენტი 188 – „მოსხები, კოლხების ტომია“, სრულად ეთანადება ქართულ წყაროებს ქრისტეშობამდე ქართველთა ერთობის შესახებ. მესხებისა და კოლხების იგივეობის თეორია შეიძლება იყოს პირდაპირი ასახვა ჩვენი წყაროს ცნობისა, რომ მეფე ფარნავაზმა და ეგრისის ერისთავმა ქუჯიმ დაარსეს ერთობლივი სახელმწიფო შავი ზღვიდან და მდ. ეგრისწყლიდან ვიდრე ალბანეთამდე, ანუ სახელმწიფო, რომელიც საერთო იყო იმჟამინდელი კოლხებისა და მესხებისათვის ანუ აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობისათვის.

ვახუშტის თანახმად ფარნავაზი ამ სახელმწიფოს მართავდა ძვ. წ. 302-237 წლებში, კირილ თუმანოვის თანახმად კი ძვ. წ. 299-234 წლებში, მავე ეპოქაში გარდაიცვლილა მეგასთენე, ძველი ბერძენი ისტორიკოსი, ძვ. წ. 290 წელს, რომელიც წერს იბერების შავიზღვისპირეთში ცხოვრების შსახებ.

ვიქრობთ, რომ სანდოა ჰეკატოს მილეტელის ცნობა კოლხებისა და მესხების (მოსხების) ტომობრივი იგივეობის შესაებ, რასაც, როგორც იტქვა, ეთანადება ქართული წყაროს „ქართლის ცხოვრების“ – ცნობა, რომ დასვლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობის გამაერთიანებელი ფარნავაზის სახელმწიფოში (ანუ ქართლის სამეფოში) ერთი ენა (ქართული) იყო განვრცობილი (არა იზრახებოდა ქართლსა შინა სხვა ენა თვინიერ ქართულისა), ანუ მესხებისა და კოლხების ენა ჯერ კიდევ არ იყო დანაწევრებული, ანუ ე. ზანურ–ქართული ენა ჯერ კიდევ ერთიანი იყო, ის მხოლოდ შემდეგ დაიშალა ე.წ. ქართებისა და ეგრისელების ენებად.) და ასევე აქ იყო ერთი კულტურა ანუ მწიგნობრობა (ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული), ამ კუთხით ჰეკატოს მილეტელის, მეგასთენესა და ქართლის ცხოვრების ცნობები იდენტურია

საერთო ენა დიდი კოლხეთისა და მამასახლისობის პერიოდში

ქარტულ წყაროთა მიხედვით, ძვ.წ. მე-4 საუკუნემდე, ანუ ქუჯი-ფარნავაზის სახელმწიფოს დაარსებამდე, დასავლეთ საქაღტველოს, მდ. ეგრისწყლამდე, აღმოსავლეთ საქაღტველოსთან ერთად განაგებდა ე. წ. მამასახლისობის ინსტიტუტი.

იქამდე, ათწლეულებით ადრე, ძვ. წ. VII-V სს.-ში, ბერძნებთან, ანუ მილეტელ კოლონისტებთან ბრძოლისას დასავლეთ საქართველო დახმარებას იღებდა აღმოსავლეთ საქართველოდან ანუ მცხეთის სამამასახლოდან.

საბოლოდ, დაახლოებით, ძვ. წ. VII-V სს.-ში, აქ მცხეთელი მამასახლისის ავტორიტეტი იმდენად გაზრდილა, რომ მტრიანობის ჟამს მას ემორჩილებოდნენ კიდეც, მათ შორის ეგრისშიც (როგორც ითქვა ჯერ კიდევ ფარნავაზამდე).

ვახუშტი ბატონიშვილი წერს –

-„ხოლო ეგრის მდინარის აღმოსავლეთი კუალად იყვნენ მცხეთელ მამასახლისის მორჩილებასა შინა“(ქც.ც. 4. გვ.794).

მცხეთელი მამასახლისი წარმოადგენდა ყოველთა ქართველთა პოლიტიკურ ლიდერს კიმერიელებისა და მილეტელ ბერძენ კოლონისტებისაგან დიდი კოლხეთის დაუძლურების შემდეგ, ანუ ძვ. წ. მე-8 საუკუნიდან.

ვახუშტის ცნობით, ამ ინსტიტუტის (მცხეთის სამამასახლისოს) ავტორიტეტი გაიზარდა შავი ზღვის სანაპიროზე ბერძენი კოლონისტების გამოჩენის შემდეგ, კოლონისტებმა შეავიწროვეს ადგილობრივი მოსახლეობა და მათ სასიცოცხლო რესურსებს დაეუფლნენ, რამაც ისინი მტრად აქცია. კოლონისტებთან ბრძოლების დროს ადგილობრივ მოსახლეობას დაჭირდა სხვა ქართული პოლიტიკური ერთეულების დახმარება, მტრის სიძლიერის გათვალისწინებით ქართველობას გადაუწყვეტია გაერთიანება მცხეთელი მამასახლისის მეთაურობით, შესაბამისად ეგრისიც ემორჩილებოდა მცხეთელ მამასახლისს – თანახმად ვახუშტისა.

ეს, როგორც ითქვა, ხდებოდა ძვ.წ. VII-V საუკუნეებში, ფარნავაზ-ქუჯის მიერ საერთო სამეფოს დაარსებამდე.

ქუჯი-ფარნავაზის საერთო ქართული სამეფოს დაარსებამდე, ტიტული „მამასახლისი“ უფლებას ანიჭებდა მცხეთელ პირველ პირს, ჰქონოდა გარკვეული ზოგადქართული ადმინისტრაციული ფუნქციები, წარმოადგენდა განკარგულებების გამცემ ცენტრალურ ორგანოს, მათ შორის დასავლეთ საქართველოს მიმართ.

შესაბამისად, ძვ. წ. VII-VI საუკუნეებში დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს, ვახუშტის სიტყვით, აერთიანებდათ „მორჩილება მცხეთელ მამასახლისისა“ , აღსანიშნავია ისიც, რომ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს ამ დროს აერთიანებდათ, ერთი წარმართული სარწმუნოება -es iyo erTi RmerTisa da qarTlosis saflavis Tayvaniscema.

„არამედ სარწმუნოება მათი იყო ერთისა დამბადებელისა ღვთისა თაყვანისცემა და ფუცვიდიან ქართლოსისა საფლავსა“, „იყვნენ ესენი მორჩილებასა შინა მცხეთელ მამასახლისისა“ (ქ.ც.4. გვ.794),

ამ წინადადებას ვახუშტი ორჯერ იმეორებს – როგორც აღინიშნა, ის მოგვითხრობს, რომ თავდაპირველად, ისტორიული ეგრისი იყო ძალზე ვრცელი ქვეყანა – ლიხის ქედიდან ვიდრე მდ. ყუბანამდე („მცირე ხაზარეთის წყლამდე“), მაგრამ შემდეგ ეგრისის ერთი ნაწილი „ბერძნებს“ მიუტაცნიათ (ტერიტორია მდ. ეგრისწყლიდან ვიდრე მდ. ყუბანამდე), ხოლო მდ. ეგრისწყლის მარცხენა სანაპიროს მხარეს მცხოვრები ეგრისელები კვლავ მცხეთელი მამასახლისის მორჩილების ქვეშ დარჩენილან -„ეგრის მდინარის აღმოსავლეთი კუალად იყვნენ მცხეთელ მამასახლისის მორჩილებასა შინა“(ქც.ც. 4. გვ.794).

ქუჯისა და ფარნავაზის მეგობრობამ დიდი შედეგი გამოიღო იმით, რომ მათ მიერ ერთიანი სახელმწიფოს დაარსების შემდეგ უბრძოლიათ კიდეც „ბერძნებთან“ და გაუმარჯვნიათ. წყარო წერს – „იძლივნეს ბერძენნი ფარნავაზისგან“. აღანიშნავია, რომ აქ ნახსენებია „საბერძნეთის სპა“, რომელიც საგანგებოდ ჩამოსულა ფარნავაზთან საომრად.

http://www.amsi.ge/istoria/qc/

ქართულ წყაროში აღნიშნულია, რომ ქუჯი მორჩილებას უცხადებს ფარნავაზს, ვითრცა „უფლოსის“ შთამომავალ მცხეთელი მამასახლისის სახლის შვილს, იქამდეც, მდინარე ეგრისყლამდე ეგრისელები ისევე, როგორც სხვა რეგიონების მცხოვრებნი, ვალდბულად თვიდნენ თავს დამორჩილებოდნენ ზოგადქართველთა მეთაურს „მცხეთელ მამასახლისს“. –როგორც ვახუშტი ბატონიშვილი წერს –„ეგრის მდინარის აღმოსავლეთი კუალად იყვნენ მცხეთელ მამასახლისის მორჩილებასა შინა“(ქც.ც. 4. გვ.794).

ქართლის ცხოვრება წერს –

„ხოლო უფლოს დარჩა საყოფელსა მამისა მათისა მცხეთოსისსა მცხეთას… ხოლო ვიდრე სიკუდილამდე მცხეთოსისა ესე ყოველნი ნათესავნი თარგამოსისნი იყვნეს სიყუარულსა ზედა ერთმანერთისასა… ხოლო ვითარცა მოკუდა მცხეთოს, ძე ქართლოსისი, შთავარდა შური შორის შვილთა ქართლოსისთა…მამისა მისისაგან მიცემულ იყო უფლობა ქართლოსიანთა. იწყეს ბრძოლად და ჴდომად ურთიერთას…და გაგრძელდა მათ შორის ესე-ვითარი საქმე, და არა-ვინ იყო მათ შორის უწარჩინებულეს და უსახელოვანეს, არამედ ადგილითი-ადგილად თავადნი იჩინიან. ხოლო ვინ-ცა იყვის მცხეთას, რე-ცა თავადი იგი იყვის ყოველთა მათ სხუათა ზედა. და არ-ცა სახელ-ედებოდათ მეფედ, არ-ცა ერის-თავად, არამედ მამასახლისი ეწოდებოდათ, და იგი იყვის მაზავებელ და ბჭე სხუათა ქართლოსიანთა. რამეთუ ქალაქი მცხეთა განდიდებულ იყო უმეტეს ყოველთასა, და უწოდდეს დედა-ქალაქად..და მტკიცე და უფროსი საფიცარი მათი იყო საფლავი ქართლოსისი…ფარნავაზ იყო მამულად ქართლელი, ნათესავი უფლოსი, მცხეთოსის ძისა, და დედულად სპარსი ასპანელი. და იყო იგი ძმის-წული სამარისი, რომელი მოსლვასა მას ალექსანდრესსა მცხეთელ მამასახლისი ყოფილ-იყო.

მაშინ ფარნავაზ წარგზავნა მონა თჳსი ქუჯის თანა და რქუა: “მე ვარ ნათესავი უფლოს მცხეთოსის ძისა, და ძმის-წული სამარა მამა-სახლისისა, და არს ჩემთანა ხუასტაგი დიდ-ძალი. აწ ინებო, რათა მით ხუასტაგითა მოვიდე შენთანა, და ვიყვნეთ ჩუენ ძმა …მაშინ ფარნავაზ ფარულად წარვიდა სიხარულითა, და …მივიდა ქუჯის თანა და რქუა მას ქუჯი: “შენ ხარ შვილი თავთა მათ ქართლისათა, და შენ გმართებს უფლობა ჩემი აწ ნუ შურობ ხუასტაგსა შენსა, რათა განვამრავლნეთ სპანი; და უკეთუ მოგუეცეს ძლევა, შენ ხარ უფალი ჩუენი და მე ვარ მონა შენი”.

მაშინ შეიერთნეს“ https://www.amsi.ge/istoria/qc/qarTlis_cxovreba_1_3.html

მამასახლისობის ეპოქაში, ანუ ძვ. წ. VII-V საუკუნეებში, ქართველთა აღწერილი ერთობის ერთერთი საფუძველი ასევე უნდა ყოფილიყო იმ პერიოდში ანუ გვიან-ბრინჯაო-ადრე რკინის ხანაში ჯერ კიდევ არსებული ენობრივი ერთობა, ანუ ამ დროს ისის იყო დაშლას იწყებდა, ანდა ახალი დაშლილი იყო ზანურ ქართული ერთობა.

გ. მელიქიშვილი წერს – „უკვე II ათასწლეულის დასაწყისისათვის, ამ მკვლევართა აზრით, უნდა დაწყებულიყო საერთო–ქართველური ფუძეენიდან სვანურის გამოცალკევების პროცესი, ხოლო ქართულ–ზანური ენობრივი ერთობის დაშლის დასაწყისი ძვ. წ. VIII საუკუნით უნდა დათარიღდეს. ეს მოსაზრება ემყარება ქართველურ ენათა მასალის ანალიზს ე. წ. გლოტოქრონოლოგიური მეთოდით (65). რა თქმა უნდა, ამ მეთოდით მიღწეული აბსოლუტური მაჩვენებლები შეიძლება სადავო იყოს (66); უფრო მეტი დამაჯერებლობა ექნება ამ საკითხის გადაწყვეტას უძველესი ნასესხები ლექსიკის, ტოპო- და ეთნონიმიკის მონაცემების საფუძველზე. ის მცირეოდენი, რაც გაკეთებულია ამ მხრივ, თითქოს ადასტურებს ქართველურ ენათა დიფერენციაციის ზემომოტანილ დათარიღებას. კერძოდ, ირკვევა, რომ ძვ. წ. I ათასწლეულის შუა ხანებისათვის ქართულ–ზანური ერთობა უკვე დაშლილი უნდა ყოფილიყო (67), მაშასადამე, სვანურის გამოყოფა საერთო–ქართველურიდან კიდევ უფრო შორეულ ხანაშია სავარაუდებელი. ძვ. წ. III-II ათასწლეულთა მიჯნაზე, როგორც ჩანს, ქართველურ ეთნიკურ ჯგუფს უკვე უნდა ჰქონოდა საკუთარი სახე. ამ დროს უნდა არსებულიყო ქართველურ ენათა ფუძეენა, რომლის წიაღში მხოლოდ დიალექტური სახის განსხვავებანი თუ იყო ჩასახული.

ამ უძველეს ქართველურ ჯგუფზე შეიძლება წარმოდგენა შევიქმნათ იმ ლექსიკური მასალის საფუძველზე, რომლის არსებობაც უკვე საერთო–ქართველურის, ე. ი. ფუძეენის დონეზე (ძვ. წ. III-II ათასწლეულთა მიჯნაზე?) ივარაუდება. უძველესი ქართველური ჯგუფის ადგილსამყოფელის განსაზღვრისათვის დიდი მნიშვნელობა ექნება ფუძეენაში არსებული მცენარეულის ან ცხოველთა და სხვ. მისთ. სახელების გათვალისწინებას. ამით ჩვენ გავეცნობით იმ ბუნებრივ გარემოს, რომელშიც ცხოვრობდა ქართველური ფუძეენის მატარებელი კოლექტივი და, მაშასადამე, საშუალება მოგვეცემა ვიმსჯელოთ იმაზე, თუ სად შეიძლება ყოფილიყო ამგვარი გარემო, ე. ი. სად უნდა ვივარაუდოთ ქართველი ტომების წინაპარი ამ უძველესი ეთნიკური ჯგუფის ადგილსამყოფელი. ქართველურ ენებში დაცული კანონზომიერი დერივატების მიხედვით საერთო–ქართველურ დონეზე ივარაუდება მცენარეულის სახელები: ანწლ-, ბრყენ-, (პანტა), გვიმრა, ვაშლ -, ვერხვ-, მარწყ-, მსხალ-, სხმარტლ-, (ზღმარტლი), სოკო, ქრცხამლ- (რცხილა), ძაცხვ- (ცაცხვი)- ძეწვნ-,(ტირიფი), წიფლ-, (წიფელი), წყავ-, (Laurocerasus officinalis‚ лавровишня) და სხვ (68). საერთო-ქართველურში ყოფილა სახელწოდებები: არჩვის, დათვის, კვერნის, თხის, ვაცის, ორბის (არწივი), მელიის და სხვ (69). ასეთი ფლორა და ფაუნა კარგად ეგუება კავკასიის მიწა-წყალს, უფრო მეტად მის მთიან ზოლს. ამიტომაც ქართველური ჯგუფის ადგილსამყოფელი ამ დროისათვის მაინც თამამად შეიძლება კავკასიისავე მიწა–წყალზე ვივარაუდოთ (70).

საერთო–ქართველურის ეპოქიდან მოდის მესაქონლეობასათან დაკავშირებული მრავალი ტერმინი (დჴა-თხა), ვაც-, მატყლ-, ფურ-, ჴამლ –(ტყავი), ჴან- (ხარი), ძაღლ -, ყვერ -, (ს) ძე (რძე), ყველ -და სხვ.), ისევე როგორც მეფრინველეობასა და მიწათმოქმედებასთან დაკავშირებული ზოგიერთი ტერმინი. ასეთივე ტერმინოლოგიური მონაცემებით მომდევნო, ქართულ–ზანურ, ერთობის არსებობის ხანაში (ძვ. წ. II ათასწლეულის მეორე ნახევარი და I ათასწლეულის საწყისი საუკუნეები) შეიმჩნევა მიწათმოქმედების სწრაფი დაწინაურება, მევენახეობის განვითარება, მესაქონლეობაში წვრილფეხა საქონლის ხვედრითი წონის მკვეთრი ზრდა, მეცხენეობის განვითარება და სხვ. სვანურისათვის უცხოა და ქართულ–ზანურის საერთო კუთვნილებას შეადგენს ისეთი ტერმინები, როგორიცაა: ბაგა, ბეღელ -, თიბ-, თეს-, სკა, ყანა, ცელ-, ვენაჴ, ღვინო, სელ-, საწნეხელ-, ფოცხ-, ღერღ- (ღერღილი), ცეხვ- და სხვ. ამავე ეპოქის კუთვნილება ჩანს ცხენის სახელი, მთელი რიგი ლითონების – სპილენძის, რკინის, ვერცხლის – სახელწოდებები (71), რომელთაც, ამასთანავე სამხრეთის ენებში ეძებნებათ პარალელები (72). ქართულ-ზანური ერთობის დროის ტერმინებია (სვანურში არ გვაქვს) აგრეთვე ცხვარ-, ცხოველ-, და სხვ. ამავე ეპოქის ტერმინოლოგიაში ადგილს იკავებს გამაგრებული პუნქტების აღმნიშვნელი სახელები (შდრ. ქართულ–ზანური ტერმინები: ციხე – ჯიხა, ქართა – ქორთუ) და ა. შ.

ყველაფერი ეს თვალნათლივ მიგვითითებს უკანასკნელი დროის საენათმეცნიერო ლიტერატურაში ქართველურ ენათა დიფერენციაციის ეტაპების შესახებ გავრცელებული, თავდაპირველად გ. დეეტერსის მიერ წამოყენებული მოსაზრების სისწორეზე ქართველურ ენათა ფუძეენიდან თავდაპირველად სვანურის გამოცალკევების და, ამის შემდეგ, კიდევ ერთხანს, ქართული და მეგრულ–ჭანური (ზანური) ენობრივი ერთობის არსებობის შესახებ. ამასთანავე, რადგანაც სვანურთან შედარებით ამ უკანასკნელის (ქართულ–ზანური ერთობის) ლექსიკური ინოვაციები (სიახლენი) ისტორიული რეალიებით სწორედ ძვ. წ. II ათასწლეულის შუა ხანებიდან შეიძლება დათარიღდეს, უნდა ვიფიქროთ, რომ უკვე ძვ. წ. II ათასწლეულის პირველ ნახევარში სვანური ეთნიკური ჯგუფი ენობრივ და, ამასთან დაკავშირებით, ფაქტიურ განცალკევებას განიცდის ქართულ–ზანური ჯგუფისაგან. რადგანაც ამ უკანასკნელს სამხრეთის ხეთურ–ხურიტულ მოსახლეობასთან კონტაქტები უჩანს (იხ. ზემოთ), უნდა ვიფიქროთ, რომ სვანური ტომები უკვე ამ დროს ქართველურ ტომთა გავრცელების ჩრდილოეთ არეალში იყვნენ დასახლებული, ხოლო ქართულ–ზანური ტომები – სამხრეთით. ამასთანავე, ენობრივი მონაცემებით ძვ. წ. II ათსწლეულსა და I ათასწლეულის პირველ ნახევარში სვანური ტომები უფრო ფართო ტერიტორიაზე ჩანან გავრცელებული, ვიდრე უფრო გვიან, დასავლეთ საქართველოს არა მარტო მთიან, არამედ ბარის რაიონებშიც.

ძველისძველ ხანაში დასავლეთ საქართველოს მიწა–წყალზე სვანური მოსახლეობის ფართოდ გავრცელებას მოწმობს, კერძოდ, ამ მხარის ტოპონიმიკის შესწავლა. ცალკეული სვანური სახელწოდებების არსებობა დასავლეთ საქართველოს არა მარტო მთიან, არამედ ბარის ზოლში ადრევე იყო ცნობილი. ახალი გამოკვლევებით ირკვევა, რომ დასავლეთ საქართველოში (სვანეთთან ერთად ლეჩხუმისა და ბარის რიგ სხვა რაიონებში) ფართოდ გავრცელებული – იშ (-შ)-სუფიქსიანი ტოპონიმიკაც არა ზანური, როგორც აქამდე მიაჩნდათ, არამედ საკუთრივ სვანური წარმოშობისა უნდა იყოს (73). აკად. ს. ჯანაშიას “ლანჩხუთი” სვანური წარმოებისად მიაჩნდა (74). სვანური ენის საფუძველზე შეიძლება აიხსნას დასავლეთ საქართველოს სანაპიროზე არსებული უძველესი ცენტრების – სოხუმის (ანტიკური წყაროების “დიოსკურია”, ძვ. ქართული “ცხუმი” – შდრ. სვანური “ცხუმ” – რცხილა) და ფოთის (ანტიკური წყაროების “ფაზისი”) სახელები (75) და ა. შ.

ამრიგად, ქართველი ტომები უძველესი დროიდან ცხოვრობდნენ საქართველოს ტერიტორიაზე, ამასთანავე, საფიქრებელია, რომ ისინი ნაწილობრივ დღევანდელი საქართველოს ფარგლებს გარეთაც მოსახლეობდნენ, კერძოდ, მცირე აზიის ჩრდილო–აღმოსავლეთ რაიონებში, სამხრეთ–აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ტერიტორიაზე.
https://matiane.wordpress.com/2009/10/05/kartvelebi-melikishvili/

ძვ. წ. II ათასწლეული შუა ხანებისათვის, კერძოდ, გვიან ბრინჯაოს ხანის დასაწყისში, როგორც ჩანს, ამიერკავკასიის მიწა–წყალზე კიდევ უფრო შორს წასულა მოსახლეობის ეთნიკური კონსოლიდაციის პროცესი. მონათესავე ტომების არეალში ყალიბდება ვრცელი ტერიტორიების მომცველი ერთგვაროვანი მატერიალური კულტურა. ერთ ასეთ არეალს წარმოადგენდა “კოლხური კულტურის არეალი”, რომელიც მოიცავდა მთელ დღევანდელ დასავლეთ და, აგრეთვე, მნიშვნელოვანწილად სამხრეთ საქართველოს, ისევე როგორც აღმოსავლეთ საქართველოს დასავლეთ რაიონებს (იხ. ზემოთ). ამასთანავე, ეს კულტურა ვრცელდებოდა დღევანდელი საქართველოს საზღვრებს გარეთაც, თურქეთის ჩრდილო–აღმოსავლეთ რაიონებში და აგრეთვე ჩრდილო კავკასიაში. გვიანი ბრინჯაოს ხანაში ქართველურ ეთნიკურ ჯგუფს, პირველ ყოვლისა, სწორედ ეს კულტურა უნდა დაუკავშირდეს. “კოლხური კულტურა” წარმოადგენდა ჯერ კიდევ სუსტად დიფერენცირებული ქართველი ტომების კულტურას.

ენობრივი მთლიანობა კოლხური კულტურის ხანაში

ჩვენთვის განსაკუთრებითაა მნიშვნელოვანი უძველესი ბერძნული წერილობითი წყარო, ძვ.წ. მე-6 საუკუნისა, რომელითაც მტკიცდება, რომ კოლხეთი და კოლხური კულტურის არეალი მოიცავდა და აერთიანებდა იმჟამინდელ ქართველობას.

აღნიშნული წერილობითი წყაროა ჰეკატოს მილეტელის ცნობა, რომ „მესხები კოლხური ტომია“ (188. St. Byz. Мосхи, племя колхов, соседнее с матиенами. Гекатей в описании Азии.

http://simposium.ru/ru/node/12704)

ეს ცნობა იმჟამინდელ ენობრივ მთლიანობასაც მიუთითებს, კერძოდ კი მიგვითითებს, რომ იმჟამად ჯერ კიდევ დაუშლელი ყოფილა ე.წ. „ზან-ქართული ენა“, საერთო პროტოქართული (საერთო — ქართველური) ენის უმთავრესი განშტოება. ანუ ჰეკატოს მილეტელის დროისათვის მისი (ზან-ქართული ენის) ერთიანობა ჯერ კიდევ იყო შენარჩუნებული
ძველი ბერძენი ისტორიკოსი და გეოგრაფი ჰეკატოს მილეტელი (Ἑκαταῖος), რომელიც წერს სხვადასხვა ქართული ტომის (კორაქსების, კოლების, მოსხების, ბექირების, მაკრონების, მოსინიკების, ხალიბების და სხვათა) შესახებ, ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა დაახლ. ძვ. წ. 550-480 წლებში, ის მიიჩნევა პირველ ისტორიოგრაფად.

(185. Кораксы, племя колхов, вблизи колов. Гекатей в описании Азии. Кораксийская крепость и Кораксийская страна.186. Колы, народ у Кавказа. Гекатей в описании Азии: «а подгорья Кавказа называются Кольскими горами». Страна называется Коликою.187. შცჰოლ. Aპოლლ. ღჰოდ., IV, 284. «Гекатей говорит, что Фасис не впадает в море и что аргонавты плыли не по Танаису, а по тому же самому пути, по которому и прежде, как говорит Софокл в «Скифах».

188. Мосхи, племя колхов, соседнее с матиенами. Гекатей в описании Азии.
190. Хои, народ, вблизи вехиров. Гекатей в описании Азии: «до сих пор земля вехиров, а с ними рядом живут хои». И опять: «до этих хои». И опять: «с хоями соседят к востоку дизиры».191. Макроны, ныне санны; о них упоминает Страбон в 12 й книге и Гекатей в описании Азии.192. Мары, народ, соседний с моссиниками. Гекатей в описании Азии.193. Хейрады, город моссиников. Гекатей в описании Европы (Азии?): «с тибарами к солнечному восходу граничат моссиники, а у них город Хейрады».195. Халибы, народ у Понта, на реке Термодонте… и халибои у Гекатея: «с халибоями к югу граничат армении». http://simposium.ru/ru/node/12704

ჰეკატოს მილეტელის თხზულებებიდან მხოლოდ 380-მა ნაწყვეტმა მოაღწია, მათ შორის რამდენიმე ეხება ქართველების წინაპრებს. მათ შორის ჩვენთვის ყველაზე მნიშვნელოვანია ფრაგმენტი 188, რომელშიც ჰეკატოსი წერს “მოსხები -კოლხების ტომია, მატიენების მეზობლად” http://simposium.ru/ru/node/12704
მატიენები ცხოვრობდნენ მდ. ჰალისთან (მდ. ყიზილ-ირმაკი), ამჟამინდელი თურქეთის გეოგრაფიულ ცენტრში. მაშასადამე მესხები აქ, ანატოლიის ზეგანზეც ცხოვრობდნენ, მართლაც, აქვე, მახლობლად, ქ. ორდუში აღმოჩენილია კოლხური კულტურის არტეფაქტები.
ორდუში აღმოჩენილი კოლხური კულტურის არტეფაქტები და არქეოლოგიური საგანძური ადასტურებს ჰეკატოს მილეტელის ჩვენებას, რომ კოლხები და მესხები მატიენების მეზობლად ცხოვრობდნენ, შესაბამისად ისინი მოიცავდნენ ანატოლიის ზეგანს და მის ჩრდილოეთით ვრცელ ტერიტორიას.

ასევე, „კოლხური ტომის – მესხების“ აქ ცხოვრებას მიუთითებს ძველ ბერენ ავტორებთან მოხსენიებული „მოსხის მთები“. პირველი საუკუნის ბერძენი ისტორიკოსი პლუტარქეც (46-127 წწ.) მიუთითებს, რომ იბერების საცხოვრისი ვრცელდებოდა „მოსხის მთებამდე და შავ ზღვამდე“(პლუტარქე, პომპეუსი, 34).

„область иберов простирается до Мосхийских гор и Эвксинского понта“, (Плутарх. СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ. Помпей. 34 )

მოსხის მთები ჭოროხის სათავესთანაა, ერზრუმთან, ყიზილ ირმაკის ანუ მდ. ჰალისის სათავესთან არც თუ მოშორებით. მთელ ამ არეალს მესხები იჭერდნენ, მათ ასევე იბერებს უწოდებენ, სტრაბონი როცა წერს, რომ პარიადრეს კალთები, ხორძენა და გოგარენა არმენიის მეფეებმა მიიტაცეს იბერებისაგან (სტრაბონი, გეოგრაფია, XI, 14, 5), მიუთითებს აღნიშნულ რეგიონსაც, რომელიც ძვ. წ. მე-2 საუკუნეში იბერებისა ყოფილა, ხოლო 1-ელ საუკუნეში პლუტარქეს ცნობით აქ, მოსხის მთებამდე კვლავ იბერები ცხოვრობდნენ. მესხები შემდეგში უფრო ჭოროხის ხეობაში მოიხსენებიან.

ჰეკატოსის ცნობა, რომ მესხები კოლხური ტომია, არ შეიძლება უმნიშვნელოდ მივიჩნიოთ, რადგანაც მილეტელები და მათ შორის ჰეკატოსიც კარგად იცნობდნენ კოლხეთს, რადგანაც მათ ძვ. წ. მე-6 ს. -ში კოლხეთში თავიანთი მრავალი პოლის-კოლონიები ჰქონდათ.
ძვ. წ. მე-6 ს.-ის ცნობა, რომ მესხები კოლხური ტომია, როგორც ითქვა, ნიშნავს, რომ პროტოქართული ენა ამ დროს ჯერ კიდევ არ იყო ბოლომდე დაშლილი, მისი დაშლის პირველ საფეხურზე მიღებული ე.წ. ზან-ქართული (ქართ-ზანური) ენა ჯერ კიდევ მთლიანი იყო, რადგანაც ქართ-ზანურის დაშლის დასაწყისად, მიჩნეულია – დაახლ. ძვ. წ. VIII ს. (Климов Г. А. Картвельские языки // Языки мира. Климов Г. А. Склонение в картвельских языках в сравнительно-историческом аспекте, М., 1962.Климов Г. А. Этимологический словарь картвельских языков. М., 1964).).

თუ ასე იყო და ზან–ქართულის (იგივე ქართ–ზანური) დაშლა დაიწყო ძვ. წ. მე-8 ს.-დან, მაშინ ჰეკატე მილეტელის დროს ანუ ძვ. წ. მე-6 საუკუნეში ის, ფაქტიურად, ჯერ კიდევ ერთიანი იყო, ხოლო ფარნავაზისა და ქუჯის დროს ანუ ძვ. წ. მე-4 საუკუნეში თითქმის ერთიანი, შესაბამისად, მათ სწორედ ეს ენა, ანუ ჯერ კიდევ საერთო ზან-ქართული (ანუ ქართ-ზანური) ენა გაუვრცელებიათ საქართველოში ანუ თავინთ სახელმწიფოში. ამით ეს ენა დაფიქსირდა, ვითქრცა განათლების, კულტურის, ადმინისტრაციის საერთო ენა და შემდეგ, წმიდა მოციქულებიც, შესაბამისად, მას იყენებდნენ ქადაგებათა დროს საქართველოში, ხოლო წმიდა ნინოს შემდეგ კი ეს ერთიანი ენა გადაიქცა საეკლესიო ენად, მას ამჟმად ეწოდება „ძველი ქართული ენა“, თუმცა ის ყოფილა ლინგვისტების მიერ სახელდებული ე. წ. „ზან-ქართული, ანი ქართ-ზანური საერთო ენა. ამიტომაც ის, იმთავითვე საერთოობის გამო, იყო კულტურის, განათლების, ლიტერატურისა თუ ადმინისტრაციის ერთადერთი ენა ყველა კუთხის ქართველისათვის ათასწლეულის მანძილზე. უფრო ადრე, ესაბამისად, ეს ენა ყოფილა კოლხებისა და ჰეკატოს მილეტელის მიერ ნახსენები „კოლხური ტომის მოსხების“ საერთო ენა.

თუ შევაჯამებთ, ძვ. წ. მე-6 ს.-ში კოლხებისა და მოსხების ენა, რომელიც ჯერ კიდევ საერთო ყოფილა ჰეკატოს მილეტელის დროს, მალევე, სულ რამდენიმე საუკუნის შემდეგ, ეგრისის და ქართლის მოსახლეობისათვის „განავრცო“ მეფე ფარნავაზმა, როგორც მემატიანე წერს – „განავრცო ენა ქართული“.

ენათმეცნიერები ჰეკატოს მილეტელის ეპოქის (ძვ. წ. 8-6 სს.) საერო ენას „ზან–ქართულს“ უწოდებენ, ხოლო ჩვენ „ძველ ქართულ ენას“ ვუწოდებთ. ის, იმჟამად, საერთო ენა ყოფილა მოსხებისსა და კოლხებისათვის, სწორედ, ამ ენობრივი მთლიანობის ნიშნის მიხედვით უნდა ჩათვილიყვნენ ისინი ერთ ხალხად ჰეკატოსის მიერ.

როგორც ითქვა, მოციქულთა შემოსვლის შემდეგ ჯერ კიდევ საერთო ე.წ. „ზან-ქართული ენა“ იქცა სარწმუნოების ენად და წმიდა ნინოს შემდეგ კი, ამ ენაზე ითარგმნა წმიდა წერილი, ის გადაიქცა საეკლესიო ენად. ამიტმაც, ის, ანუ „ძველი ქართული ენა“ გადაიქცა ქართული ბიბლიისა და სახარების ენად. ანუ ეს ის ენაა, რომელიც ბიბლიის ქართულად თარგმნამდე თითქმის 800 წლით ადრე განავრცო მეფე ფარნავაზმა მთელ ქართულ სამყაროსა და თავის სახელმწიფოში, რითაც ის დაფიქსირდა ვითარცა წარმართული საერთო სარწმუნოების, ადმინისტრაციის, განათლებისა და იმჟამინდელი „მწიგნობრობის“ ენა.
„და ესე ფარნავაზ იყო პირველი მეფე ქართლსა შინა ქართლოსისა ნათესავთაგანი. ამან განავრცო ენა ქართული, და არ–ღა–რა იზრახებოდა სხუა ენა ქართლსა შინა თჳნიერ ქართულისა. და ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული“

შასადამე, კოლხური დიდების დროს „კოლხური ტომის – მესხების“ განსახლების სამხრეთი საზღვარი მდ. ღალისი ანუ ყიზილ ირმაკი ყოფილა თანამედროვე თურქეთში ქალაქ ორდუსთან.
ძვ. წ. VI-IV საუკუნეებში, აქვე, მახლობლად, „მოსხის“ ანუ მესხების ქედამდე აღწევდა იბერების საცხოვრისი, იმჟამად, მესხები, იბერები და კოლხები ერთ მთლიანობას ქმნიდნენ კოლხური ჰეგემონიით.
თვით ცნობილი რუსი ისტორიკოსი ი.დიაკონოვი აღნიშნავს, რომ ქართულენოვანი ტომები ქალდები, კოლხები, სასპერები და სხვანი, როლენიც იხსენიებიან ურარტულ და ბერძნულ წყაროებში, იკავებდნენ აღმოსავლეთ პონტოსა და კოლხიდას, რომ ძვ. წ. 745 წლიდან 635 წლის ჩათვლით ჩრდილოეთი ნაწილი ე. წ. „სომხეთის მთიანეთისა“ – დასახლებული იყო ქართულენოვანი ტომებით
(„Восточный Понт, Колхида, западное и частично центральное Закавказье были заняты грузиноязычными племенами — халдайцами, колхами, саспирами и другими, часть которых упоминается в урартских ) и греческих источниках7)… там и (более северных горных областях Армянское нагорье) это время (примерно с 745 по 635 гг) жили грузиноязычные племена“).

http://annales.info/other/djakonov/03.htm
(გეოგრაფიული ტერმინით – „სომხეთის მთიანეთი“, ამჟამინდელ თურქეთში აღინიშნება ტერიტორია აღმოსავლეთ პონტოს მთებიდან ვიდრე ტავრამდე (სამხრეთ თურქეთის მთათა სისტემამდე)
დიაკონოვი ამბობს, რომ ქართველ ხალხი ძვ. წ. XII—VIII სს. ფართოდ იყო განსახლებული სამხრეთ კავკასიისა და პონტოს მრავალ ოლქში. „..ამ დროიდან ქართველი ხალხი წარმოადგენს ერთერთ წამყვან ხალხს აღნიშნულ ტერიტორიაზე, რომელსაც ეჭირა ძალზე მნიშვნელვანი არეალი, გეოგრაფიული, კულტურული და პოლიტიური მნიშვნელობით“ („С тех пор он является одним из ведущих народов изучаемой территории, занимавшим весьма значительный в географическом, культурном и политическом отношении ареал и разделяя общий культурно-исторический субстрат с армянским народом“).

ი. დიაკონოვი, როგორც აღინიშნა, წერს, რომ ძვ. წ. 745-635 წლებში სომხეთის მთიანეთის ჩრდილოეთ ნაწილი დასახლებული იყო ქართულენოვანი ტომებით, ანუ შემდგდროინდელ არზრუმის, ანისისა და ტარპეზუნტის ოლქები, რომელშიც შედიოდა ტაო-ბასიანი, აირარატისა და სხვა ქვეყნები, არაქსის, ჭოროხის ხეობებისა და, ევფრატის სათავეების ჩათვლით, ქართველებით ყოფილა დასახლებული.

ისმის კთხვა, რატაომ ახსენებს ი. დიაკონოვი დაზუსტებით ძვ. წ. 745-635 წლებს? „там и (более северных горных областях Армянское нагорье) это время (примерно с 745 по 635 гг) жили грузиноязычные племена“). იმის გამო, რომ მისი გამოწვლილვითი გამოკვლევით, ამ წლების შემდეგ ანუ მხოლოდ ძვ. წ. 635 წლის შემდეგ შემოსულან ამ ქართულ რეგიონში სომხური ტომები და თანდათანობით ამ რეგიონში დაწყებულა მკვდრი მოსახლეობის ანუ ქართველების არმენიზაცია. ქართველების დენაციონალიზაციის სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ მიმდინარე ეს საუკუნვანი მცოცავი პროცესი გაგრძელდა, და ჩვენი კვლევით ამ რეგიონში, კერძოდ კი ტაოში მხოლოდ ახ. წ. მე-8 ს-დან შეწყდა, კერძოდ კი 780 წლიდან, როდესაც ტაოს საეკლესიო კრებამ შეაფასა და შეწყვიტა ამ ოლქში ქართველთა არმნიზაციის პროცესი.
ი. დიაკონოვი ქრისტეშობამდე საუკუნეებით ადრე ქართულენოვან ქვეყნებად მოიხსენიებს კოლხიდასა და მის პოლიტიკრ მემკვიდრეს იბერიას და მათთან ერთად უვრცელეს არეალს პონტოსა მდა მის მომიჯნავე რეგიონებში. ხოლო, კასტორიუსის რუკის მიხედვით, იბერია შუამდინარეთამდეა განფენილი.

ჩვენამდე მოაღწია რომაულმა ე.წ. კასტორიუსის რუკამ (იგივეა, რაც პოიტინგერის ტაბულა), აქ, იბერია ეწოდება დიდ არეალს, რომელიც მოიცავს აღნიშნულ ტერიტორიებს ბაბილონამდე და აღნიშნულ ტავრის ანუ ტავროსის მთებამდე.

„პოიტინგერის ტაბულაზე იბერიის დიდი წარწერა მოთავსებულია ტავროსის მთების სამხრეთით, ბაბილონიის უშუალო სიახლოვეს…იბერია უშუალოდ ემეზობლება მდინარე ტიგროსს“ (ალექსანდრე თვარაძე, ფარსმან ქველის წერილი იმპერატორ ადრიანესადმი),
იბერიის ყოფილი სიდიადითა და ქართველი ხალხის განსახლების დიდ არეალით უნდა ყოფილიყო გამოწვეული ის, რომ I-II საუკუნეებში იბერია სომხეთს დაეუფლა, რომელიც იმ ჟამად დიდი ქვეყანა იყო, მას, იბერიული დინასტიები, მცხეთის სამეფო ტახტი მართავდა. „ახ.წ. I საუკუნის შუა ხანებში ფარსმან I-ის მეფობისას იბერიელები გარკვეულ ხანს სომხეთს იპყრობენ. იბერების მხრიდან სომხეთის შემოერთების ცდები შემდეგაც არ წყდება. სომხეთის ფლობა ერთგვარად რომის ხელდასხმით ხდება, მაგრამ იბერიელთა მეფეები იმავდროულად რომის საწინააღმდეგო აქციებსაც ხშირად მიმართავდნენ, რაც, მაგალითად, იმითაც გამოიხატება, რომ როგორც ფარსმან I-ის, ასევე ფარსმან II-ის დროს ჩრდილო კავკასიიდან გადმოყავთ ალანები და არბევინებენ რომის კუთვნილ ტერიტორიებს წინა აზიაში. ამის მაგალითია ფარსმან II-ის მიერ სავარაუდოდ 134 წელს, ადრიანეს მმართველობის ხანაში, მოწყობილი ფართომასშტაბიანი აქცია. ფარსმანმა გახსნა კავკასიის კარები და ალანები შეუსია რომისა და პართიის სამფლობელოებს“- წერს მეცნიერი.

https://www.amsi.ge/academia/04/A4-4.pdf

აქედან, ჩანს, რომ იბერია და ქართველი ხალხი 1-2 საუკუნეებში ძალზე დიდ ძალას წარმოადგენდა და გარკვეულწილად ეფუძნებოდა ძველი ანუ დიდი კოლხეთის მემკვიდრეობას, რომელიც, როგორც აღინიშნა, თავის დროზე, წარსულში, მდ. ჰალისიდან ჩრდილოეთით დიდ არეალზე იყო განფენილი ანატოლიასა და მის მიმდებარე სამხრეთ კავკასიაში, და საერთოდ კავკასიაში.

თავის მხრივ, 1-2 საუკუნეთა იბერიის სიდიადე, ქუჯი-ფარნავაზის მიერ დაარსებულ სახელმწიფოებრიობას ეფუძნებოდა. ის (იბერია) კოლხურ მემკვიდრეობას რომ ეფუძნებოდა ძველი ბერძენი ისტორიკოსის ფლავიუს არიანეს (95-175) ცნობიდანაც ჩანს, რომ იბერია შავიზღვისპირეთზეც კი თვით რომის იმპერიას ეტოქებოდა (ძიდრიტები, მეფე ფარასმანესი).

„130 წლისათვის იბერიას მთელი სამხრეთ კავკასია ემორჩილებოდა, უფრო მეტიც სომხეთი მის ვასალურ ქვეყნად გადაიქცა, 140-იან წლებში იმპერიის დედაქალაქში ჩასულმა ქართლის მეფე ფარსმან ქველმა რომთან სამოკავშირეო ხელშეკრულება დადო, რითაც რომმა ცნო იბერიის ჰეგემონობა სამხრეთ კავკასიაში. 150-იან წლებში კი იბერიის ჯარმა ორჯერ დაამარცხა პართიის ჯარი და მისი დედაქალაქი ქტესიფონიც კი აიღო“ (საქართველოს ისტორია, ტ. I, 2012.ჯ. სამუშია, „ისტორიანი“, 2012).

ეს ნიშნავს, რომ სამხრეთ კავკასიას, შავიზღვისპირეთთან ერთად, იბერიის სამეფო მართავდა, რაც, როგორც ითქვა, მიუთითებს ქუჯი-ფარნავაზის პირველი ერთიანი საქართველოს სახელმწიფოს პოლიტიკური მემკვიდრეობითობის შესახებ

მცირე კოლხეთი

მცირე ანუ ელინისტური ხანის კოლხეთი

ელინისტური ხანის კოლხეთი (ანუ მცირე კოლხეთი) ნაწილი იყო პონტოს იმპერიისა ანუ პონტოს სამეფოსი, ბერძნული ელინისტური სახელმწიფოსი (ძვ. 302-ახ.წ.62), რომელიც ევქსინის პონტოს ანუ შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე ჩამოყალიბდა. მისი საზღვარი აღმოსავლეთის მიმართულებით აღწევდა მდინარე ფაზისამდე, ბიზანტიის ცნობილი მკვლევარის შარლ დილის ცნობით.

მცირე კოლხეთი მდებარეობდა მდინარე ფაზისის მარცხენა სანაპიროს მხარეს და ის ოდნავ მოგვიანებით დაიპყრო პონტოს სამეფომ. მცირე კოლხეთს შესანიშნავად აღწერს სტრაბონი, მისი ნაშრომიდან ნათლად ცანს, რომ მცირე კოლხეთი იყო ზღვისპირას მდებარე გეოგრაფიულად წაგრძელებული ფორმის ქვეყანა ზღვიდან მაღალ მტებამდე, ესაა ამჟამინდელი ქობულეთ-ბათუმიდან რიზე-ათინამდე მდებარე მხარე.

მაშასადამე, სულ სხვა გეოგრაფიული ქვეყანა იყო დიდი კოლხეთი, რომლის კოლხური კულტურის არეალი ფარავდა ისტორიულ საქართველოს მნიშვნელოვან ნაწილს და მისგან სრულებით განსხვავდებოდა ელინისტური ხანის ე.წ. მცირე კოლხეთი, იქ მცხოვრებთა შესახებ ცნობებს სტრაბონის გარდა იძლევია ქსენოფონტე და სხვები.

ამ ეპოქის კოლხეთის ანუ ე.წ. „მცირე კოლხეთის“ შესახებ ბევს წერს სტრაბონი. რაც გამოწვლილვით გავაქვს განხილული ჩვენს წიგნში „სტრაბონი კოლხეთის შესახებ“, სტრაბონის ცნობით, ამ ეპოქის კოლხეთი შედიოდა პონტოს სამეფოში, რომლის ცნობილი დედოფალი იყო პითადორიდა (ძვ. წ. 30-ახ.წ. 38). ის დედმამის მხრიდან იყო გამოჩენილი რომაელი კონსულისა და მდიდარი ბერძნის შთამომავალი, მეუღლე პოლემონის პონტოს მეფე პოლემონ 1-ისა. დაქვრივების შემდეგ გახდა პონტოს სრულუფლებიანი დედოფალი, წმინდა ანდრია მოციქულის მიმოსვლაში პონტო-ლაზიკის მხარეებში მგზავრობის დროს ხშირად ნახსენები ქვრივი დედოფალი, შეიძლება იყოს პითადორიდა. რადგანაც ის მეორეჯერაც დაქვრივდა მეორე მეუღლის კაბადოკიის მეფე არქელაეს გარდაცვალების შმდეგ. ის სიკვდილამდე ინარჩუნებდა ქვრივი მმართველი დედოფლის პატივს. პონტოსთან ერთად გარკვეულ წლებში ის კოლხეთის დედოფლადაც იწოდებოდა, რომელთაც მართავდა თავის ქალიშვილ, ასევე ქვრივ ანტონია ტრიფენასთან (Άντωνία Τρύφαινα 10-55 წწ.) ერთად, მისი (პითადორიდას) მმართველობის ბოლო წლებში უნდა მისულიყო მის ქვეყანაში ანდრია პირველწოდებული.ამ მოსაზრების ვარაუდს იძლევა მეორე მსგავსი ვერსია, რომ ხსენებული ანტონია ტრიფენა წმიდა მოციქულ პავლეს ქადაგებათა გავლენით გაქრისტიანდა (მცირეაზიის ქალაქ კიზიკში).

პითადორიდას კოლხეთი, რომელსაც სტრაბონი აღწერს, მდებარეობდა მდ. რაიონის მარცხენა სანაპიროდან ტრაპეზუნტის მიმართულებით, და შსაბამისად, მას არ შიძლებოდა ჰქონდა კავშირი ადიღეურ-აფსუა ტომებტან, როგორც ამჟამად მიიჩნევა. ამ კოლხეთის ქვეშ იგულისხმება არა გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ეპოქის დიდი კოლხეთი, რომელიც მთელ ქართველურ სამყაროს მოიცავდა, არამედ აღნიშნული ელინისრური ხანისა, ის იყო გაცილებით მცირე ქვეყანა, მისი უმეტესი ნაწილი განლაგებული უმეტესად ჭოროხის (ფაზისის) შესარტავთან. ის იყო ვიწრო ქვეყან მოქცეული მაღალ კლდეებსა და ზღვას შუა ხუფათიდან (პეტრადან) ვიდრე მდ. სუფსამდე ანდა რიონამდე).

სტრაბონი კარგად აღწერს, რომ ის (კოლხიდა) იყო ვიწრო ზღვისპორა ზოლი მაღალ მტებსა და ზღვას შორის (ამჟამინდელი ბათუმიდან თურქეთის ხოფამდე), ანუ ისა იყო ისტორიული სამხრეთ დასავლეთ საქართველო, რომელიც დაიპყრო პონტოს სამეფომ (ე.წ. კლიენტ- ვასალის უფლებით).

მცირე კოლხეთის ადგილმდებარეობა

ამჟამად, სამწუხაროდ, როგორც რამდენჯერმე აღინიშნა, არასწრადაა წარმოდგენილი სტრაბონის ძვირფასი ცნობები კოლხეთის მიმართ, თიტქოსდა ისინი ეხებიან დასავლეთ საქართელოს მთლიანობაში, სინამდვილეში სტრაბონის ცნობების გამოწვლილვით ანალიზი, ანუ მისი ყოველი წინადადების განმარტება, სრულად ნათლად ხატავს სურათს, რომ მისი ეპოქის კოლხეთი მოიცავდა არა დასავლეთ, არამედ ისტორიულ სამხრეთ- დასავლეთ საქართველოს. რადაგანაც მისი მრავალგზისი მითიტებით, კოლხიდა მდებარეობდა არა იბერიის დასავლეთით, არამედ მის სამხრეთ-დასავლეთით, ანუ მისი კოლხიდა ის ქვეყანაა, რომელსაც ამჟმად ლაზისტანი ეწოდება ჭოროხის შესართავის ჩათვლით. მის ეპოქაში კოლხიდა იბერიის სამხრეთ–დასავლეთით მდებარეობდა

თუ სწორად მოვახდენთ სტრაბონის ცნობებში ნახსენები პუნქტების ლოკალიზებას, საფიქრებელია, მივალთ სწორ დასკვნამდე, მაგალიტად მისი პუნქტი პიტიუნტი არაის არა აფხაზეთის ბიჭვინტა, არამედ რიზე-ათინას რეგიონში მდებარე პუნქტი. მაგალითად, სტრაბონის ცნობით, კოლხიდის „სანაპირო ვრცელდება პიტიუნტიდან ტრაპეზუნტამდე“ (იქვე, თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბ. გეოგრაფია, გვ. 283).

პიტიუნტის ადგილმდებარეობა დღემდე სადავოა. კერძოდ, ნ. ადონცი და პ. ინგოროყვა პიტიუნტს (პიტიას) ათავსებდნენ რიზესთან ახლოს პუნქტ ოფთან. სხვა მოსაზრებებით კი, აქ იგულისხმება აფხაზეთის ბიჭვინთა. ზემოთ აღნიშნულიდან, რომ კოლხიდა – არმენიის გასწვრივაა, „ერთ ხაზზეა არმენიასთან“, უფრო სავარაუდოა, რომ სტრაბონის პიტიუნტი იყო ოფ-რიზეს რეგიონში.

სტრაბონი წერს – კოლხიდის გასწვრივ, „ერთ ხაზზე“ – არმენიაა

ანდა ახდენს უფრო ზუსტ ლოკალიზებას – „კოლხიდა ამისოსთანა“ (სამსუნთანაა)

მსგავსია სტრაბონის ცნობა, რომ იბერები ცხოვრობდნენ არა კოლხიდის მარჯვნივ, არამედ „ზემოთ, ის წერს – „კოლხიდის ზემოთ მცხოვრები ალბანები და იბერები“

ანდა სხვაგან წერს, რომ იბერები კოლხიდის „ზემოთ“ ცხოვრობდნენ – „იბერები დასახლდნენ კოლხიდის ზემოთ არაქსთან“

სტრაბონის თვალსაზრისით, კავკასიაში იბერები გადმოსახლდნენ „დასავლეთის იბერიიდან“ ანუ ესპანეთიდან, და ისინი დასახლდნენ არა კოლხიდის გასწრივ მდებარე ადგილებში, არამედ – კოლხიდის ზემოთ, არაქსთან და მის იქით: „დასავლეთის იბერთა ნაწილი გადასახლდა პონტოსა და კოლხიდის ზემოთ მდებარე ადგილებში (იბერები, აპოლიდორეს მტკიცების თანახმად, არმენიას ესაზღვრებიან არაქსით, უფრო კი მტკვრით და მოსხური მთებით). ეგვიპტელთა ნაწილი ეთიოპიასა და კოლხებში გადასახლდა“ (სტრაბონი, I, 3, 21. თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, გვ. 81).

მაშასადამე, აქაც, იბერები კოლხიდის ზემოთ ცხოვრობენ მდ. არაქსის მიმართულებით. მაშასადამე, კოლხეთს სტრაბონი არ უწოდებს დასავლეთ საქართველოს, რადგანაც დასავლეთ საქართველოს „ზემოთ“ არაა მდ. არაქსი!

კოლხეთი – ტრაპეზუნტთან მდებარეობდა – ის წერს: „ტავრების მთიანეთში არის მთა ტრაპეზუნტი, თანამოსახელე იმ ქალაქისა, რომელიც მდებარეობს ტიბარანიასა და კოლხიდასთან“ (სტრაბ. VII, 4, 3).

ფაზისი – „არმენიის მდინარეა“

სტრაბონის ცნობით – სათავე მდინარე ფაზისისა (ე.ი. ჭოროხი) მოექცა არმენიაში და შესაბამისად ამ არმენიიდან იღებდა ის სათავეს (სტრაბ. XI, 2, 17).

ფაზისის სათავე არმენიაშია – „სათავე არმენიიდან აქვს, რომელიც ღებულობს გლავკოსსა და ჰიპოსს, მახლობელი მთებიდან გამომდინარეთ“ (იქვე, გვ. 123).

ჩვენში გავრცელებული აზრით გლავკოსი არის ყვირილა (იქვე, გვ. 275), ხოლო ჰიპოსი – ცხენისწყალი (იქვე, გვ. 301).

სტრაბონის ცნობით, გლავკოსისა და ჰიპოსის სათავეები არმენიის მთების მახლობელადაა, თუ ეს ასეა, ანუ მაშინ ცხენისწყლისა (ჰიპოსის) და ყვირილას (გლავკოსის) სათავეებიც არმენიის მახლობელ მთებში უნდა ვეძიოთ. ცხენისწყლის სათავეც არმენიაშია?

მაგრამ ჩანს, რომ გლავკოსი და ჰიპოსი არიან ფაზისის ანუ ჭოროხის შენაკადები, სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში. რომელთა სათავეები არიან სპერ-არსიანის მთებში, რომელთა მახლობელი მიწა-წყალი მართლაც შედიოდა არმენიაში, რადგანაც, სტრაბონისავე ცნობით, იბერიისაგან იყო მიტაცებული.

მცირე კოლხეთი – პონტოს ერთი ნაწილი

როგორც ითქვა, სტრაბონის დროს კოლხეთს პითოდორიდა მართავდა, რომელმაც ორჯერ მოასწრო დაქვრივება. საერთოდ, ის იყო პონტოს დედოფალი. მეუღლე იყო პონტოს მეფის პოლემონისა, მისი გარდაცვალების შემდეგ შეირთო არქელაუსმა – კაპადოკია-სომხეთის ერთი ნაწილის მეფემ.

მითრიდატე პონტოელი უფრო ადრე ფლობდა კოლხეთს, სადაც გამგებლად თავისი მეგობარი მოაფრენი (სტრაბონის ბიძა) გაგზავნა. მითრიდატეს დაცემის შემდეგ კი კოლხეთი პოლემონს გადაეცა, მისი სიკვდილის შემდეგ მისი მეუღლე „მეფობდა კოლხებზე, ტრაპეზუნტზე, ფარნაკიაზე და ზემოთ მცხოვრებ ბარბაროსებზე“ (იქვე, თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, 1957 გვ. 125). ფარნაკია – პონტოს ქალაქი იყო, ტრაპეზუნტის მადლობლად (იქვე, გვ. 298) თემისკარასთან ახლოს, მის მაღლა ცხოვრობდნენ ტიბარენები, ქალდები და სანები. მიიჩნევა, რომ ფარნაკია უფრო ქალდების (ე.ი. ხალიბების) მიწაზე მდებარეობდა (იქვე, გვ. 298). აქ ნახსენები „სანები“ ჩანს, რომ ჭანებია.

მაშასადამე, დედოფალი მართავდა პონტოსა და ტრაპეზუნტის რეგიონის მიწას, მათ შორის კოლხეთს, რომელიც ფაზისამდე (ე.ი. ჭოროხამდე აღწევდა). მაშასადამე, სტრაბონი ეპოქაში, კოლხეთი ერქვა მიწაწყალს ტრაპეზუნტიდან ფაზისამდე. და ის იყო პონტოს სამეფოს ერთი ნაწილი.

შესაბამისად, ეგრისის საერისთავო არ შედიოდა პონტოს სამეფოში.

პონტოს სამეფოს მიერ დაკავებული ტერიტორია, მითრიდატეს პირველი ომის შემდეგ

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/55/Pontus.png

აფხაზეთი პონტოში?

ოფიციალური რუსული წყარო ამტკიცებს, რომ ძვ.წ. მე-2 საუკუნისათვის აფხაზეთი და მთელი კოლხეთი შედიოდა პონტოს მეფის მითრიდატე ევპატორის დაქვემდებარების ქვეშ.В конце II века до н. э. Aбхазия, как и вся Колхида, находилась в подчинении понтийского царя Митридата VI Евпатора, https://ria.ru/20120814/722748974.html

ამ ცნობასთან დაკავშირებით შეიძლება ითქვას, რომ შეუძლებელია აფხაზეთი ყოფილიყო პონტოს სამეფოს შემადგენლობაში, რადგანაც პონტოს სამეფოს აღმოსავლეთი საზღვარი აღწევდა მხოლოდ მდ. ფაზისამდე ბიზანტიის გამოჩენილი ფრანგი ისტორიკოსისი შარლ დილის კვლევით.

https://elearning.tsu.ge/pluginfile.php/344536/mod_resource/content/1/%E1%83%A8%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%9A%20%E1%83%93%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98-converted.pdf

შავიზღვისპირეთის მდ. ფაზისს კი ბერძნულ სამყაროში ძირითადად უწოდებდნენ მდ. ჭოროხს, თუნდაც მდ. რიონი რომ იყოს ფაზისი, როგორც ამჟამად მიიჩნევა, მაინც რადგანაც პონტოს სამეფო აღწევდა მდ. ფაზისამდე, აფხაზეთი, თუნდაც სამეგრელოს ჩათვლით, არ შედიოდა პონტოს სამეფოში, ასეთ შემთხვევაში, მეტ დამაჯერებლობას იძენს ქართული წყარო, რომელიც მიიჩნევს, რომ რიონის მარჯვენა ვრცელი სანაპიროს მხარე, არგვეთი, ეგრისი ვიდრე მდ. ეგრისწყლამდე (ოჩმჩირემდე) შედიოდა საერთოქართული სახელმწიფოს შმადგენლობაში შედიოდა ანუ ამ მიმართულებით ქართლის სამეფოს საზღვარი გადიოდა მდ. ეგრისწყალზე. მხოლოდ ამჟამინდელი ოჩამჩირედან ჩრდილოეთით მოიკიდა ფეხი ბერძნულმა კოლონიზაციამ.

მართალაც ქართული წყაროების შსაბამისია რეალური ფაქტი იმისა, რომ ბერძნული კოლონიები მარტალაც მდ ეგრისწყლის ჩრდილოეთით მდებერეობდნენ ზღვის პირას, ანუ გიენიოსი (ოჩამჩირის), დიოსკურიის, პიტიუნტის, ჰერაკლიას (ანაკლიას) ბერძნული კოლონიები აღნიშნული მდინარის ეგრისწყლის ჩრდილოეთით მდებარეობდნენ.

აქვე შეიძლება ითქვას, რომ რადაგანაც მდ. ფაზიაი იყო მდ. ჭოროხი, ფაზისის ბერძნული კოლონიაც ჭოროხის ზღვასთან შესართავათნ მდებარეობდა, აქვე იყო პუნქტი ბათისი ამჟამინდელ ბათუმთან.

გარდა ფაზისის, დიოსკურიის, პიტიუნტისა ასევე ბერძნებს ქონდათ კოლონიები : აფსარ(სარფი), იკონია(გონიო), ჰერაკლეა( ანაკლია),გიენოსი(ოჩამჩირე), ბათის

ყველა ქართული წყაროს ცნობით ძვ. წ. მე-3 საუკუნედან ვიდრე ვახტანგ გორგასლამდე ქართლის სამეფოს საზღვარი გადიოდა მდ. ეგრისწყალზე, ეს მტკიცება არ ეწინააღმდეგება ბერძნულ წყაროებს.

შეცდომას უშვებენ თანამედროვე მეცნიერები, რომელთაც მიაჩნიათ, რომ თითქოსდა მთელი დასავლეთ საქართველ შედიოდა პონტოს სამეფოში, როგორც ითქვა პონტოს სამეფოს საზღვარი აღწევდა მდ, ფაზისამდე, ანუ მდ. ფაზისის სმარცხენა სანაპირომდე, ხოლო ქართულ წყაროების ყურადღების ქვეშაა ამ მდნარის მარჯვენა სანაპირო და მიაჩნიათ რომ მთელი ეს ქვეყანა მდ. ეგრისწყლამდე შედიოდა ქართლის სამეფოში.

ძველბერძენი კოლონისტები აფხაზეთში

რაც შეეხება ბერძენ კოლონისტებს ან ბერძნულ ქალაქებს დასავლეთ საქართველოში, ქართული წყაროები აქაც მართლდებიან, რადგანაც ცნობებით ბერძნები ანუ ბერძენი კოლონისტები თავიანთ პუნქტებს და კოლონიებს აფუძნებდნენ მდინარე ეგრისწყლის იქით ანუ ეგრისწყლის ჩრდილოეთის მიმართულებით ანუ თანამედროვე სახელდებით ოჩამჩირედან სოჭის მიმართულებით.

ქართული წყაროები ასახელებენ საუკუნეებსაც, ანუ ეპოქას, რომელიც მთლიანად ეთანადება ქალაქ მილეტის გააქტიურებას ამ მიმარტულებით, როცა ის თავის კოლონიებს აარსებდა ამ მხარეში ეგრისწყლის იქით, ეს ყოფილა ე.წ. „მამასახლისობის ეპოქა“ ანუ ძვ. წ.VI-IV საუკუნეები.

პუნქტების არასწორი ლოკალიზაცია

წყაროებში მოცემული პუნქტების სწორად ლოკალიზებას განსაკუთრებით შეუშალა ხელი ნ. მარმა, როდესაც მან დასავლეთ საქართველოს ტოპონიმები მიაკუთვნა აფხაზ-აფსუათა წინაპრებს. ამასთანავე, მან ქართული წყაროები „სრულებით უვარგისად“ გამოაცხადა დასავლეთ საქართველოს მიმართ.

Н. Марр, топонимы в западной Грузии (Аджария, Гурия, Сванети, Рача) приписывал якобы жившим здесь около 5000 лет назад предкам абхазов.

https://www.dzeglebi.ge/rus/statiebi/istoria/abxazia_danie_pred.html

ნ. მარმა, დასავლეთ საქართველოს ტოპონიმები (გურია-აჭარაში, სვანეთსა თუ რაჭაში) მიაკუთვნა აფხაზთა წინაპრებს, რომელნიც აქ თითქოსდა 5000 წლის წინ ცხოვრობდნენ. საბჭოთა დროს ეს კონცეფცია განავრცეს დ. გულიამ,ს. ჯანაშიამ, ი. ჯავახიშვილმა და სხვებმა იმ საფუძველზე, თითქოსდა მდინარეთა სახელწოდებანი და საკუთარი სახელები „აფხაზურ-ადიღეური ეტიმოლოგიისა“ იყო- წერს ვებგვერდი.

https://www.dzeglebi.ge/rus/statiebi/istoria/abxazia_danie_pred.html

В советское время эту концепцию развили Д. Гулия, С. Джанашиа, И. Джавахишвили и др. На основании названий рек и личных имен с «абхазо-черкесской этимологией»

Д. Гулия, как уже отмечалось, объявил весь Западный Кавказ, Армению и Турцию исторической территорией предков абхазского народа.

შეიძლება დავასკვნათ – ზოგადეროვნული კულტურა, რომელიც ამჟამად ცნობილია „კოლხური კულტურის“ სახელით, იყო არა ლოკალური კულტურა დასავლეთ საქართველოში, არამედ ის ფარავდა სრულიად ისტორიული საქართველოს ტერიტორიას და ქართველტა განსახლების ტერიტორიას.

საბჭთა ისტორიოგრაფიის იდეოლოგია „ორი კულტურის“ შესახებ

ნაშრომის მიზანია, რატა აჩვენოს, რომ იდეოლოგია, რომ ანტიკურ პერიოდაში საქართველო ორ ნაწილად იყო დაყოფილი ორი განსაზღვრული იდენტობით- იბერიულად და კოლხურად-არის საბჭოთა ეპოქის თეორია,

მის უარსაყოფად დაიწერა ჩვენი კვლევა, კიდევ ერთხელ ოიოდე მაგალითც კი აჩვენებს , რომ ის არასწორია, მაგალითად, ამ პერიოდის ბერძენ-რომაელი ავტორები, მაგალითად, სტრაბონი, სრულაიდ ნათლად წერს თავის ნაშრომში, რომ ამ ეპოქის კოლხიდა მდებარეობდა არა დასავლეთ საქართველოში, არა იბერიის მარცხნივ, არამედ „იბერიის ქვემოთ, არმენიის გასწვრივ“, ანუ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში (ტრაპეზუბტიდან ჭოროხის ხეობის ჩათვლით), ამიტომც ის ხშირად მიუთითებს, რომ „იბერია კოლხეთის მაღლა“ მდებარეობდა, რომ კოლხიდას აღმოსავლეთიდან ესაზრვრებოდა არა იბერია, არამედ არმენია, ხოლო იბერიის დასავლეთით ცხობრობდნენ ჰენიოხები დ სხვა ქართული ტომები. ამის შესახებ იხ. სპეციალური გამოკვლევა „სტრაბონი კოლხეთის შეასახებ“

ანდა, ბრილის საგანძურის კვლევა, ის აჩვენებს, რომ მის შემქმნელს მჭიდრო ეკონომიკური და კულტურული კავშირი ჰქონდა შიდა ქართლის ჩრდილოეთ ნაწილისა და ქართლის სამხრეთ ნაწილის ანუ თრიალეთის მოსახლეობასტან და არა დასავლეთ საქართველოს ოლქებთან, ანუ ეს კულტურა ზოგადქართულია და კულტურის ერთიანობაზე მიუთითებსა და არა დასავლეთ საქართველოს განყენებულ კულტურაზე, რასაც აპელირებენ ამჟამად, ანუ ბრილის კულტურა არა მხოლოდ დასავლურქართულია, არამედ ზოგადქართული- მჭიდრო ეკონომიკური და კულტურული კავშირი ჰქონდა ახალნდელი დიგორის, ზემო იმერეთის, შიდა ქართლის ჩრდილოეთ ზოლის და თრიალეთის მოსახლეობასთან.

https://oni.gov.ge/?page_id=5435

თუ არას ვიტყვით ქორიძის ზემოთნაჩვენებ სიასთან კოლხური კულტურის განძების ისტორიული საქართველოს უდიდეს ნაწილზე მისი განფენით, და არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოში, ასეთი არქეოლოგიური ფაქტები და წერილობითი წყაროები მრავალია.

მსგავსადვე, ვანის საგანძური თითქმის იგივეა, რაც ახალგორის იმავე ეპოქის საგანძურისა, რასაც საგულდაგულოდ მალავენ შსაბამისი არქეოლოგები, ამიტომ თუ არსებბდა კოლხეთის სამეფო ის ზოგადქართული იყო, რადგანაც ვანში აღმოჩენილი კულტურა იდენტურია ახალგორისა და მცხეთის კულტურებისა.

კიდევ ერთხელ, რომ ვთაქვათ, კოლხური კულტურა ზოგადქართველური ანდა წინარექართველური კულტურაა, ამის თქმის უფლებას იძლევა ყველაზე უძველესი წყარო კოლხების შესახებ, ცნობა (ფრაგმენტი 188), რომ „მოსხები კოლხური ტომია“, ესაა კოლხების შესახებ არსებული ერთერთი ყველაზე უძველესი წყარო, თანაც მისი ავტორი პირადად იცნობდა კოლხურ სამყაროს.

ამ მნიშვნელოვან ცნობაში ნათქვამი, რომ „მოსხები კოლხური ტომია“, იგივეა, რაც „კოლხები მოსხური ტომია“, ნიშნავს, რომ ძვ.წ. მე-3 ს–ში საერთო ქართული ანდა ე.წ. ზანურ–ქართული ენა ჯერ კიდევ არა იყო საბოლოოდ დაშლილი, ასევე ამ ვარაუდის გამოთქმის უფლებას იძლევა ის ფაქტიც, რომ კოლხური კულტურის განძი მოპოვებულია თურქეთში ქ. ორდუში, ასევე აღმოსავლეთ საქართველოს ბარსა თუ მთიანეთში, იმჟამად ქართლში შემავალ სევანისტბისპრეთში და სხვა, რომელიც იმჟამად (კოლხური კულტურის ხანაში) ჯერ კიდევ ერთიან პროტოქართულ რეგიონში შედიოდა.

თუ ასეა, ამ შემთხვევაში არა სწორი ოფიციალური ზოგადად მიღებული დასკვნა, რომ კოლხური კულტურა დასავლეთ საქართველოს კულტურაა (Колхидская культура (груз. კოლხური კულტურა) — археологическая культура на территории Западной Грузии [1], одними из носителей которой были колхи — древние западно-грузинские племена).

ასეთი საყოველთაოდ დამკვიდრებული აზრი არასწორია.

მასაასადამე, ბრინჯაოს ეპოქის არქეოლოგია ადასტურებს წერილობით წყაროს, რომ მესხები -კოლხური ტომია ანდა პირიქით, მოსხები და კოლხები ერთიანი კულტურის მატარებელი თემებია.

ქართულ მეცნიერებაში უსაფუძვლოდ გაბატონებულმა დოგმამ, რომ კოლხური კულტურა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს ტომებისა და მოსახლეობის კულტურაა, ხოლო აღმოსავლურქაღტლი ისტორიულად სხვაა, ჩამოაყალიბა მტკიცება, თითქოსდა ისტორიულ პერიოდში დასავლეთ საქართველოს ეთნიკური სახე (თავისის ენითა და კულტურით) სხვა ეთნიკურ ერთობას წარმოადგენდა, აღმოსავლური კი სხხვა, ანუ ისტორიული საქართველოს მიწაწყალზე არსებობდა ორი სხვადასხავ კულტურა, ორი ეთნოსი და ორი ხალხი. ასეთი მტკიცებ დევს კიდეც სამთავრობო საიტზე

Aq naTqvamia – “ქვეყნის სახელწოდება – საქართველო, მომდინარეობს ისტორიული მხარის – ქართლის სახელიდან. გეოგრაფიულად საქართველო იყოფა ორ ნაწილად აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოდ. ვითარებიდან გამომდინარე, არსებობდა ორი კულტურა დასავლეთ ქართული – კოლხური და აღმოსავლეთ ქართული – იბერიული. ფარნავაზმა ძვ.წ. IV-III საუკუნის მიჯნაზე შექმნა პირველი აღმოსავლურ-ქართული სახელმწიფო – ქართლის სამეფო”.https://www.gov.ge/index.php?lang_id=geo&sec_id=193%E2%80%A626.11.2020.##4

ამ თეორიისაგან განსხვავებით სულ სხვა ამტკიცებდა ძველი ქართული ისტორიოგრაფია, „მოქცევაი ქართლისაის“ ავტორი, ლეონტი მროველი, ჯუანშერ ჯუანშერიანი, არსენ ბერი, სხვადასხვა მოღვაწე, მათ შორის დიდი ჭყონდიდელები საუკუნეთა მანძილზე, იოანე ლაზი, იოანე მინჩხი, სხვა უამრავი მოღვაწე დასავლეთ საქართველოდან, იქაური ყოველი ძეგლი, წიგნი თუ წარწერა, მათ გარდა, დიდი, თუმცა დავიწყებული ისტორიკოსები ალექსანდრე ხახანაშვილი, დიმიტრი ბაქრაძე და ბოლოს დიდი ილია, აკაკი, იაკობ გოგებაშვილი და სხვანი, რომ ისტორიულად საქართველოში არსებობდა არა ორი, არამედ ერთი ქართული კულტურა, რომელიც საფუძვლად დაედო ქართველი ერისა და პირველი ერთიანი სახელმწიფოს ჩამოყალიბებას მეფე ფარნავაზისა და ქუჯი ერისთავის დროს ძვ. წ. IV-III საუკუნეებში. ორი კულტურის თეორია შლის, ხოლო ძველქართული ამთლიანებს საქართველოს.

ქართველი ერი ქრისტეშობამდე

ყივჩაღები (ქართული გენის უცვლელობა)

გზა ქრისტიანობისა ანდრია პირველწოდებულიდან წმიდა ნინომდე

You may also like

Leave a Comment Cancel Reply