პროკოფი კესარიელი ლაზიკის შესახებ

by meufeanania
0 comments

8

prokofi kesarieli (VIs.)

lazikis Sesaxeb

პროკოფი კესარიელი (490-565) იუსტინიანეს ეპოქის გამოჩენილი ბიზანტიელი ისტორიკოსი oradgilas wers, rom misTvis umTavresia `WeSmaritebis kvleva~.

prokofi kesarielis, agaTia sqolastikosis da sxva berZen-romaeli avtorebis naSromebi miuTiTebs,  rom maT mier moxseniebuli lazika mdebareobda samxreT-dasavleT saqarTveloSi, kerZod ki, trapezuntis regionis mxares.

prokofi wers _ `yvela adamians metwilad sCvevia, rom, Tu ki maT erTxel SeiTvises raime azri, isini aRar cdiloben WeSmariteba gamoikvlion, arc raime axal azrs iReben, aramed maT Zveli azri miaCniaT saRad da pativsacemad, xolo Tanamedrove azrs saTakilod da sasacilodac ki Tvlian~ (prokofi, georgika, II, 1965, gv. 139)

prokofi kesarielma, romelic moRvaweobda iustinianes dros (VI s-is I naxevari) dawera sami Txzuleba: `polemika~, `SenobaTa Sesaxeb~  da ,,anekdota~. Cvens wignSi ganxilulia prokofis am naSromebidan is Tavebi, romelnic exebian lazikas. maT Sorisaa `polemikis~ I-II Tavi _ `omi sparselebTan~ da V-VII Tavi _ `omi guTebTan~, romelnic s. yauxCiSvilma Targmna da dabeWda Tavis cnobil da SesaniSnav `georgikebis~ meore tomSi (1965 w.).  j. SoSiaSvilma Targmna da gamosca prokofis wigni `SenobaTa Sesaxeb~ (2006 w.), xolo n. efremiZem `saidumlo istoria~ (1989 w.).

prokofis samive Txzulebidan gverdebis mixedviT moyvanilia citatebi, romelTac erTvis Sesabamisi komentarebi.

I. prokofi kesarieli

`omi sparselebTan~

De Bello Persico (BP)

1. iberebi saukeTeso marTlmadideblebi arian

`iberebi qristianebi arian da am sarwmunoebis wesebs yvela imaTze ukeT icaven, romelTac Cven vicnobT, xolo ZvelTaganve sparselTa mefis qveSevrdomni gamxdaran~ (georgika 2, 1965 gv. 48).

prokofi erT-erTi pirvelia im mraval avtorTa Soris, romelnic qarTvelTa uZvelesi marTlmadideblobis Sesaxeb miuTiTeben.

marTalia, prokofis dros, iberia – politikurad sparseTis xelT iyo, magram qristianobas mtkiced icavda.

2. kaTalikosi

`qristianTa mRvdelmTavarsac kaTolikoss uwodeben elinTa eniT, radgan is erTi ganagebs yvela aqaur soflebs~ (georgika 2, 1965, gv. 88).

aqauri soflebis qveS igulisxmeba Woroxis xeobisa da of-rizes regioni istoriul lazikaSi. aq, ofSi, IV s.-Si wm. ninos dauarsebia saepiskoposo kaTedra (XVII s.-is lazeTis mitropolit germanes im cnobis Tanaxmad, romelic man ruseTis xelmwifes miawoda).

IV saukunis erT periodSi teritoria of-rizedan Woroxamde, jer kidev, qarTul saxelmwifos ekuTvnoda, Semdgom, V s.-Si, mis dapyrobas cdilobda bizantia, Tavisi gaZlierebisTanave qarTveli xelmwifeebi am mxares ibrunebdnen, magaliTad, vaxtang gorgasalma sagangebod ilaSqra kidec aq da daubruna qarTlis samefos es miwa-wyali, aqve amave regionSi (kerZod, Woroxis xeobaSi man aago eklesiebi da daafuZna monastrebi), Sesabamisad aqauri soflebi qarTlis kaTalikosis iurisdiqciaSi Sedioda V saukuneSi, aseve yofila prokofi kesarielis drosac, amitomac aqauri xalxi (maTze wers prokofi), jer kidev TavisTavs qarTveli kaTalikosis iurisdiqcias miakuTvnebda lazikisaTvis omebis dawyebamde, Tumca omis Semdeg viTareba Seicvala.

aq unda gavixsenoT gelasi kesarielis cnoba, rom `tyve qalma~ moaqcia anu gaaqristiana pontos napiras mcxovrebi iberebi da lazebi.  

zRvispireTSi qarTuli eklesiis iurisdiqciasTan dakavSirebiT unda gavixsenoT aseve mose xorenelis cnoba, rom wm. ninom iqadaga `klarjeTidan masquTebamde~, Zveli qarTuli wyaroebiT klarjeTis regioni Tavdapirvelad of-rizesac moicavda, xoli masquTebis tomi kaspiis zRvispirze cxovrobda. am regionSi (klarjeT-lazikidan kaspiis zRvamde) uqadagnia wm. ninos.

am mxriv, oTxi wyaros – prokofis, gelasi kesarielis, mose xorenelisa da lazikis mitropolit germanes cnobebi erTmaneTs adastureben da avseben. am cnobebidan, Cans rom IV-V-VI saukuneebSi zRvispireTi (of-rizes regionidan), jer kidev, saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda; trapezuntamde ki `lazTa episkoposebis iurisdiqcia gavrcelda. `lazTa~ episkoposebi n. adoncis kvleviT, zigana-gumuSxanes regionis episkoosebs erqvaT

3. iberTa marjvniv sparselebi cxovroben

`iberTa  marjvniv, aRmosavleTiT cxovroben sparselTa tomebi~ (iqve, gv. 48).

iberiis marjvniv mcxovrebi albanelebi nakleb savaraudoa, rom prokofis  sparselebad mieCnia, Cans, mis mier iberebis sacxovrisad moiazreboda aseve miwa-wyali vanis tbis mimarTulebiT (e.i. tao, basiani da mimdebare mxareebi), romlis iqiTac iyo sparseTi _ Tavisi sparsuli tomebiT.

[Cans, prokofi ermaneTisagan asxvavebda terminebs `iberebi~ da `iberia~, radganac mis dros iberebi iberiis gareTac cxovrovdnen].

4. iberTa marcxniv lazikea

 `iberTa marcxniv, dasavleTiT mdebareobs lazike~ (georgika 2, 1965 gv. 48).

prokofis mier iberiis qveS moiazreba mesxeTic (kola-artaaniT), romlis dasavleTiT _ marTlac iyo lazike.

5. iberTa mefe gurgeni lazikeSi gaiqca

iberTa mefe gurgeni `lazikeSi gaiqca iberTa yvela didebuliTurT, Tan waiyvana coli, Svilebi da Zmebi, romelTagan uxucesi iyo perani~ (georgika 2, 1965  gv. 50).

 gurgenis samefoSi aseve kola-artaanic Sedioda, romlis dasavleTiT artanuj-Woroxis xeoba  imJamad laziked iwodeboda.

mefis Semdeg meore pirs _ anu `uxucess~ iberTa samefo saxlSi moixsenebs strabonic.

iv. javaxiSvilis azriT `I-II ss-Si mefobis uflebis memkvidreobis rigi pirdapiri ki ar aris, aramed, es ufleba ufrosobiT gadadis mTeli samefo sagvareulos ama Tu im wevrze~ (qarTuli samarTlis istoria, I, gv. 180). 

6. kolxida – lazike

prokofi wers: sparselTa azriT `kolxidas axla lazike ewodeba, ZvelTaganve sparselTa qveSevrdomi iyo, romaelebs usamarTlod uWiravT~ (georgika, t. 2. 1965 gv. 47).

sparselebma VI s-Si daiqvemdebares istoriuli saqarTvelo, mis erT-erT nawilad miiCnevdnen isini lazikas, amitomac gaRiziandnen, roca lazika romaelebma daiWires.

7. lazike mTagoriania

sparsTa mefe xosro ambobs: `lazebis qveyana sakmaod Znelgasasvlelia msubuqad Cacmuli kacisaTvisac ki, radgan is zomaze metad daqanebulia da xSirad uzarmazari tyeebis Semcveli did manZilze~ (georgika 2, 1965, gv. 81).

dasavleT saqarTvelos centraluri da ZiriTadi nawili misi baria. amitomac is  ar aris `Znelgasasvleli daqanebuli~ ferdobebiani  qveyana, radganac vrceli qveyana foTidan Sorapnamde, sadac ivaraudeba lazikis centraluri nawilis arseboba – vakea, (xolo teritoria suramidan Sorapnamde iberiis nawilad miiCneva).

lazika ar iyo swori zedapiris mqone (anu vake) qveyana, aramed iyo `daqanebuli~ mTianeTis ferdebiani qveyana, amitom Cven qvemoT prokofis cnobebze dayrdnobiT vamtkicebT, rom lazika da dasavleT saqarTvelos bari sxvadasxva qveynebi iyvnen.

politikuri lazika erge-ligan-xufaT-klarjeTis mxareebs moicavda da ara Tanamedrove dasavleT saqarTvelos centralur nawils.

8. kldeebi fazisTan

`lazike yvelgan, mdinare fazisis rogorc aqeTa, ise iqeTa mxareze _ gauvalia. qveynis orsave mxares uzarmazari kldeebia, romelnic iq did manZilze viwrobebs qmnian. aseT gzebs romaelebi `klisurebs~  uwodeben elinuri gamoTqmiT~ (georgika 2, 1965 gv. 102).

rogorc cnobilia, dasavleT saqarTvelos dablobSi rionis sanapiroebze arsadaa msgavsi kldeebi, romelTac prokofi aRwers, rac Seexeba Woroxs, misi sanapiro marTlac kldovania.

maSasadame, am niSniTac prokofis `fazisi~ araa rioni.  

maRalkldianobis gamo gauvali Woroxisa da misi Senakadebis sanapiroebis orsave mxares aRmarTuli uzarmazari kldeebi, SesaZlebelia yvelam Tavisi TvaliT naxos arTvin artanujis regionSi.

artanujisaken mimavali viwro gzas `jojoxeTis kanionsac~ uwodeben, radganac gzis orive napirze 200-300 metri simaRlis Sveuli kldeebia aRmarTuli, romelnic aq, marTlac `did manZilze viwrobebs qmnian~. aseT gzas uwodebda prokofi klisuras – misi sityviT  aseTi iyo `gzebi, romelTac  romaelebi `klisurebs~  uwodebdnen elinuri gamoTqmiT~.  

artanuj-arTvinis damakavSirebeli es gza realurad amJamadac moqmedia, am gziT Sediodnen iberiidan momavali sparselebi lazikaSi.

9. marili da Rvino

`lazikeSi arsad ar aris marili, arc xorbleuli modis, arc Rvino, arc sxva ram sikeTe, yvelaferi SemoaqvT maTTan navebiT romaelTa sanapiroebidan~ (georgika, 2, 1965, gv. 96).

aqedan Cans, rom `lazike~ _ zRvispira da mdinare fazisispira zolia.

`lazike~ rom yofiliyo dasavleT saqarTvelo, vTqvaT Tanamedrove Terjolis raioni, rogor unda SeetanaT iq Rvino, marili da xorbali zRvidan anu romaelTa sanapiroebidan ,,navebiT~? amisaTvis saWiro iqneboda saxmeleTo an samdinaro  gzebi, garda amisa iq Rvinis Setana viTom saWiro iqneboda? cxadia, rom ara, Terjola, zestafoni, Sorapani, baRdadi da mimdebare raionebis momcvelo teritoria saqarTveloSi Rvinis produqciis ZiriTadi mwarmoebelia, amitomac prokofis cnoba, rom iq `arc xorbleuli modis, arc Rvino, arc sxva ram sikeTe, yvelaferi SemoaqvT maTTan navebiT romaelTa sanapiroebidan~ – maT ar exeba. aq ara Tu xorblisa da Rvinis, aramed subtropikuli xilis mowevacaa SesaZlebeli, radganac saerTod dasavleT saqarTvelo subtropikuli regionia.

radganac `yvelaferi SemoaqvT maTTan navebiT romaelTa sanapiroebidan~, amitom ,,lazike” zRvispirze da mdinarispirze ganlagebuli viwro qveyana unda yofiliyo, romelsac grZeli sanapiro hqonda, da sadac produqti SehqondaT navebiT.

aseTia magaliTad, Woroxis xeoba, sadac produqtis sanapirodan xeobis siRrmeSi Setanas grZeli gzebi ar esaWiroeba _ samdinaro gzac sakmarisia. Woroxis samdinaro gza aq iyo zRvasTan damakavSirebeli upirvelesi savaWro arteria, aseTive iyo am samdinaro gzis daniSnuleba XIX saukuneSic ki, TviTmxilvel mecnierTa aRweriT.

es savaWro-samdinaro gza XIX saukuneSic moqmedebda, baqraZis, veidenbaumisa da yazbegis aRweriT arTvinidan baTumamde 200-ze meti savaWro navi dacuravda. Woroxze `sanaves~ axsenebs aSot kurapalatis cxovrebac. am navebiT zRvidan arTvinamde da piriqiT swored xorbals, marils, samSeneblo xe-tyis masalebsa da msgavs ezidebodnen XIX s.-Sic ki. amasve aRwers prokofic VI s-Si.

Cans prokofis lazika ZiriTadad Woroxis xeoba da erge-ligani iyo.  

10. xosro kolxeTSi

iustinianes mefobis me-6 wels sparseTsa da bizantias Soris daido `uvado zavi~. sparselebma romaelebs daubrunes lazikis simagreebi, romlebic romaelebs am omamde eWiraT (georgika 2, 1965 gv. 62).

Semdeg, sparselTa mefe `xosro didi jariT SeiWra kolxeTSi~(georgika 2, 1965 gv. 63).

Cven qvemoT vamtkicebT, rom is SeiWra ara suramis uReltexilis gziT, aramed mesxeTis mxridan arsianis qedis gadamkveTi e.w. klarjeTis gziT (artaan-artanuj-arTvin-zRvispiris gziT).

lazikasa da sparseTs Soris iberia da persarmenia mdebareobda.

prokofis nawerebSi sparseT-bizantiis omis dros xSirad, da SeiZleba iTqvas mudam, erTad ixsenieba `armenia, WaneTi, lazika~ (iqve, gv. 64). radgan isini erTmaneTis mezobeli qveynebi iyvnen.

11. xosros gza

`rodesac lazebi win miuZRvebodnen xosros, maT gadavles md. boasi da ise mividnen petraSi, rom fazisi marjvniv hqondaT TiTqos imitom, rom maT winaswar ganWvrites raTa mdinare fazisis gadasasvlelad arc dro da arc Sroma dasWirvebodaT, xolo namdvilad imitom, rom ar surdaT `sparselebisTvis eCvenebinaT TavianTi sabinadro adgilebi~ (georgika 2, 1965 gv. 102).

didi sigrZis md. Woroxs, Tavisi dinebis sxvadasxva monakveTSi, sxvadasxva saxeli erqva. mas saTaveSi `akamfsi~ da `boasi~ erqva daaxloebiT arTvinamde, xolo arTvinidan zRvamde `fazisi~.

prokofi  boass md. Woroxs uwodebda karCxalis mTianeTamde (arTvinTan axlos), amitomac xosrom an md. boasi gadalaxa am adgilas, anda saxel `boass~ romaelebi aseve uwodebdnen md. imerxevs, romelsac saTaveSi g. yazbegis cnobiT, marTlac `yvirila~ erqva (mitropoliti anania jafariZe, samxreT-dasavleT saqarTvelos mdinareebi. `sveticxoveli~ 2, 2010, gv. 46-55).

qarTul wyaroebSi naxsenebi saerTaSoriso mniSvnelobis `gza klarjeTisa~ artaanidan zRvisaken jer Tanamedrove artanujSi Sedioda, Semdeg gadalaxavda md. imerxevsa da aseve gadalaxavda md. Woroxs da Sedioda arTvinSi. iqidan ki zRvisaken  samdinaro da saxmeleTo gzebic miemarTeboda.

`klarjeTis gziT~ mavali xosro jer md. imerxevs  gadakveTda, Semdeg ki Woroxs da amave geziT, anu Woroxis marcxena sanapiros gziT, svlas gaagrZelebda zRvisaken, amitomac is ise misula petraSi, rom fazisi (anu Woroxi) marjvniv hqonda. arTvinidan zRvisaken Zvelad marTlac arsebobda gza Woroxis marcxena sanapiros gavliT, rasac marcxena sanapiroze arsebuli qvis TaRovani xidebis uamravi naSTi da adgilobriv mcxovrebTa monaTxrobi adasturebs, Tumca arTvinidan zRvamde Woroxis marjvena sanapiroze gamavali gza ufro mniSvnelovani iyo.

marcxena sanapiros gziT mavali kacisaTvis, cxadia Woroxi anu fazisi marjvena mxares aRmoCndeboda. amitom wers prokofi – ise mividnen petraSi, rom fazisi marjvniv hqondaT (petra xufaTis regionSi mdebareoba, mdinaris marcxena napiras. es mxare marjvena sanapiroze mdebare moxirisis mxaresTan SedarebiT dausaxlebeli iyo).

konstantine porfirogenetis cnobiT qalaqi artanuji saerTaSoriso savaWro centrad am gzis meSveobiT iqca. rogorc iTqva, es gza dvins (e.i sparseTsa da armenias) iberiis (anu am SemTxvevaSi artaanis) gavliT zRvasTan akavSirebda. dvini-artaan-artanujis gza qarTul wyaroebSi `klarjeTis gzis~ saxeliTaa cnobili. es gza artaanTan iyofoda. misi erTi mTavari toti mcxeTa-Tbilisisaken miemarTeboda. maSasadame, es gza aseve Tbilissa da saqarTvelos Sav zRvasTan akavSirebda. es ZiriTadi gza iyo, romliTac mravalma qarTvelma mefem isargebla wyaroTa cnobiT. iberiis, armeniisa da sparseTis zRvasTan damakavSirebeli es gza I saukuneSic ki funqcionirebda (mitropoliti anania jafariZe, samxreT-dasavleT saqarTvelos mTavari savaWro gzebi da arteriebi. `sveticxoveli~ 2, 2010, gv. 40-45).

rogorc aRweridan naTlad Cans, am gziT Semosulma sparselTa mefe xosrom gadalaxa md. boasi (rogorc iTqva, es Woroxis saxeli iyo am adgilebSi Tanamedrove arTvinis maRla, xolo mis dabla vidre zRvamde Woroxs ukve fazisi erqva) da q. petramde gahyva mdinare Woroxis marcxena sanapiros, ise rom, rogorc prokofi wers `fazisi (e.i. Woroxi) marjvniv hqondaT~. es aris Cveulebrivi svla-gezi, anu xosro petraSi mivida ara suramis qedis gziT, aramed sparseTidan q. petramde yvelaze mokle gziT _ sxva sityvebiT rom vTqvaT, man gaiara Semdegdroindeli klarjeTi da md. Woroxis marcxena sanapiros gziT mivida petraSi.

12. dvini _ sparsTa jaris dasasvenebeli adgili

lazikis omebis dros

prokofi wers _ sparselTa sardalma sursaTis naklebobis gamo gadawyvita jaris meti wili gaeyvana q. petradan, marTlac man q. petraSi datova 5 000 kaci, `TviTon ki danarCeni jariT mivida persarmeniaSi da daisvena dvinis maxlobel soflebSi~ (georgika 2, 1965, gv. 115).

kidev erTxel unda davubrundeT sparsTa mier ganvlil gzas lazikisaken. qarTuli sabWoTa istoriografiis Tanaxmad VI s-is dasawyisSi sparselTa jari lazikaSi, kerZod ki q. petraSi Sedioda dasavleT saqarTveloSi gamavali xaSur-lixis qedis gziT da amitom zRvispiras mdebare petramde unda gaevlo  dasavleT saqarTvelos vrceli qveyana, kerZod, Tanamedrove imereTi, guria da aWara.

prokofis aRweridan ki Cans, rom sparselTa jari petrasTan mivida arsebuli pirdapiri persarmenia-dvini-arTvinis gziT, Semdeg gayveboda md. Woroxis marcxena sanapiros da pirdapir miadgeboda q. petras _ es iyo umoklesi gza persarmeniidan petramde.

persarmeniis mTavari qalaqi dvini ki lazikis omebis epoqaSi am omebSi monawile sparsTa jariskacebis dasasvenebeli qalaqi, erTgvari sareabilitacio-gamajansaRebeli centri iyo.

persarmeniis am gziTve gavida es jari erT-erTi bolo damarcxebis Semdeg lazikidan, kerZod lazikidan gasuli sparsTa sardali `danarCeni jariT mivida persarmeniaSi da daisvena dvinis maxlobel soflebSi~

e.i. lazikaSi molaSqre sparsTa jaris banaki dvinSi iyo.

lazikidan persarmeniaSi da piriqiT jari moZraobda pirdapiri gziT: xufaTi (petra)-arTvini-artaani-dvini.

rogorc iTqva, lazikis qveS igulisxmeba ara dasavleT saqarTvelo, aramed istoriuli qarTuli olqi – `klarjeTi, bolo klarjeTisa zRvis piri~ _ am qveynis RerZuli umTavresi mdinarea Woroxi, romlis mTavari cixec im dros petra iyo, aqedan persarmeniamde _ (dvinamde) gadioda pirdapiri gza Woroxisa da misi momijnave kldovani mTebis gavliT. esaa arTvin-artanuj-artaan-dvinis gza. ase, rom dasasveneblad persarmeniaSi petradan Casul jars xaSur-lixis qedi da Tbilisi ar gauvlia da arc iyo amis saWiroeba.

13. gubazi

`xosrom da midTa jarma iberiis gavlis Semdeg lazikis sazRvrebSi miaRwies, maT daiwyes xeebis moWra… hyridnen mas Znelsaval adgilebSi… miaRwies Sua kolxeTs… movida gubazi lazTa mefe, eTayvana xosros, viTarca batons da Tavisi Tavi samefo ZalauflebiTurT da mTeli lazike gadasca mas. petra zRvispira qalaqia kolxeTSi…~ (georgika, 2, 1965, gv. 82, 83).

aqedan Cans, rom xosro petraSi Cqari svliT  Sevida iberiis SedarebiT mokle  e.w. `klarjeTis gzis~, da ara dasavleT saqarTvelos grZeli gzis gavliT.

aq, `Sua kolxeTis~ qveS, Cans igulisxmeba arTvinis mxare xofas maxloblad.

14. xosros saxomalde xe-tye lazikaSi

romis elCebi xosros sTxoven romaelebs daubrunos lazika (iqve, gv. 91).

xosrom gadawyvita `lazikidan kolxebi yvelani gamoesaxlebina~ (gv. 92).

xosrom gadawyvita Sav zRvaze sazRvao flotis ageba, amitomac man gagzavna `lazikaSi auracxeli xe-tye~ (georgika, 2, 1965, gv. 93).

aqedanac Cans, rom lazikeSi ar igulisxmeba dasavleT saqarTvelo, sadac xe-tyis gagzavna saWiro ar iyo, Tavisi tyis siWarbis gamo.

xe-tye SeaqvT im qveyanaSi, sadac Znelad moipoveba saxomalde masala. aseTi iyo petra-xofa-xufaTis zRvispiri, sadac porti da albaT gemTsaSenic iyo, es iyo istoriuli lazikis sazRvao centri Woroxis siaxloves. xosrom albaT aq xe-tye Woroxis samdinaro gziT Seitana.

aRsaniSnavia, rom Woroxze navebiT daxerxili xis masala arTvinidan baTumisaken XIX s-Sic ki gadahqondaT yazbegis, veidenbaumisa da baqraZis cnobebiT.  xofa-petras regionSi xomaldmSeneblobisaTvis masalis Setana saWiro iyo garedan,  marTlac xosrom saxomalde masalad Seitana _ `auarebeli xe-tye~.

15. iberebis sazRvari

prokofi romael sardal besas Sesaxeb wers _ `is rom maSinve, rodesac gaimarjva, da petra aiRo, lazebisa da iberebis sazRvarze rom misuliyo da daecva iqauri Znelsavali adgilebi, sparselTa jari, Cemi azriT, lazikeSi veRar Semovidoda~ (georgika, 2, 1965, gv. 185).

skanda da sarapanisi safiqrebelia, rom arcTu didi manZiliT iyo daSorebuli q. petras. amas miuTiTebs prokofi kesarielis Semdegi mosazreba _ romaeli sardali besa, roca q. petra aiRo, maSinve, unda misuliyo iberiis sazRvarTan da daecva es adgilebi, rom iberiis (anu skanda-sarapanis) gziT sparselebi q. petraSi ar dabrunebuliyvnen.  

imereTis Sorapani da skande Zalze Sorsaa petradan, xolo arTvin-artaanis gzaze iberebis sazRvarze  mdebare არტაანისა და არტანუჯის საზღვარზე მდებარე sarapana da skanda ki SedarebiT axlo iyo.

16. skanda da sarapana

`iberiis sazRvrebidan rom Sedixar,  iqvea lazebis miwa-wyalze ori simagre… iq ar modis arc xorbali, arc Rvino, arc sxva ram sikeTe, sxva adgilebidan risime Semozidva, viwrobebis wyalobiT, SeiZleba, mxolod ise, Tu kacebi TviTon moitanen~ (georgika, 2, 1965, gv. 51).

 prokofi Tavis meore wignSic wers sarapanisisa da skandis Sesaxeb: `iberiis sazRvrebidan rom Sedixar,  iqvea lazeTTan ori simagre sarapanisi da skanda, iq ar modis arc xorbali, arc Rvino da arc sxva ram sikeTe, xolo sxva adgilebidan risime Semozidva viwrobebis gamo SeiZleba mxolod ise, Tu TviTon kacebi moitanen~ (BG, georgika, II, 1965, gv. 110).

e.i am maRal cixeebSi urmebiTac ver ahqondaT sanovage maRalmTianobis gamo.

prokofi sxvaganac werda, rom maRalmTagorianobis gamo lazikaSi ar modioda xorbleuli, Rvino da sxva ram sikeTe (georgika 2, 1965, gv. 96).

iberiis nawilad moiazreboda kola-artaanic, saidanac artanujis gavliT Woroxis xeobiT zRvamde (anu lazikamde) miemarTeboda Zveli savaWro-saWapano gza da iberiis gavliT lazikas am gziT ukavSirdebodnen.

am gziT lazikaSi Sesvlisas mgzavrs ori simagre _ sarapana da skanda Sexvdeboda.

prokofi skandasa da sarapanas qveS ar gulisxmobs imereTis skandesa da Sorapans.

jer erTi, Sorapanisa da skandes cixeebSi urmebi Tavisuflad Sedian, TiTqmis vakeze arian, zRvis donidan mxolod 170-250 metr simaRleze, maT teritoriaze da maT irgvliv miwa-wyalze modis yovelgvari mosavali, rac ki daiTeseba (es faqti Cemi TvaliT minaxavs, radgan maT siaxloves vcxovrobdi aTeulobiT weli). meorec, prokofisTan kargad Cans, rom prokofis mier aRniSnuli ori simagre erT gzaze _ iberiidan lazikeSi mimavalzea, xolo rac Seexeba imereTis skandesa da Sorapans, isini erTmaneTisagan sakmaod arian daSorebulni (maT Soris mTeli qveyana _ zemo imereTia gadaWimuli) da erT gzaze ar mdebareoben. maTTan gamavali erTi gza akavSirebs zestafons _ xaSurTan, meore ki Terjolas _ muxura-xreiTis gavliT WiaTurasTan.

prokofis mier aRwerili skandasa da sarapanas geografiuli aRweriloba ar Seesabameba imereTis skandesa da Sorapnis realur garemos, amitom isini sxvadasxva regionSi unda veZioT. skande da Sorapani sxva punqtebia, xolo skanda da sarapana ki sxva.

strabonis mtkicebiT sarapana kolxeTSi mdebareobda mis epoqaSi, e.i. I saukunisaTvis, maSin roca arqeologiuri masalebiT imereTis Sorapanis dasavleT regionSi zRvisaken – kldeeTsa da boriTSi – armazul warwerebiani (strabonis epoqis) arqeologiuri saganZurebi aRmoCnda iberieli pitiaxSebisa.

am faqtis gamo XX s. mkvlevarebma Sorapani iberiaSi moaqcies, magram es strabonis cnobis ugulebelyofaa, romelic, rogorc vTqviT, sarapanas kolxeTSi aTavsebs.

17. kvlav skanda da sarapana

prokofi kvlav imeorebs: `iberiis sazRvrebidan rom Sedixar (lazikeSi), iqvea lazebis miwa-wyalze ori simagre (skanda da sarapanisi), iq ar modis arc xorbali, arc Rvino, arc sxva sikeTe~ (BP, I, 12) (iqve, gv. 96).

Cans es ori simagre mesxeTSi arsianis mTebis kalTebze mdebareobda. isini e.w. klarjeTis gzis cixeebi unda yofiliyvnen. es gza artaanis gavliT zRvasTan aerTebda iberias, somxeTsa da sparseTs. artaani ki  iberiiis nawili iyo.

prokofi wers aseve: `amas garda lazikeSi arsad ar aris marili, arc xorbleuli modis, arc Rvino, arc sxva ram sikeTe~. (BP, II, 28).

aqedan Cans,  rom lazike ar iyo dasavleT saqarTvelo, sadac Tu saWiroa xorblis da marcvleulis moyvana advilad SeiZleba (quTaisis, Terjolis, zestafonis, zugdidis da sxva regionebSi), miTumetes aq ZvelTaganvea gaSenebuli vazi. Cans lazike iyo mTiani mxare _ Woroxis xeobis momdgami mTianeTi, sadac maRalmTianobis gamo vazi arc axla xarobs im odenobisa, rom misgan saWiro raodenobis Rvino daayenon.

lazikis maRalmTianoba dasturdeba prokofis kidev erTi cnobiT _ sparsTa mefis kidev erTi laSqrobis Semdeg, lazeTSi sparselTa 20 000 cxeni SimSiliT daiRupa. mizezi iyo is, rom maT ar hqondaT cxenis sakvebi balaxi samyofad  lazikis kldianobis gamo: `rodesac lazikeSi iyvnen sakvebi arc Tu sayofad hqondaT, da amrigad SimSiliT da daavadebiT Seviwrovebulni, mTlad davardnen~ (georgika, II, 1965 gv. 194).

cxenebisaTvis balaxi dasavleT saqarTvelos barSi uamravia, xolo artanuj-arTvinis regionSi ki naklebi, radganac maRalmTian-kldeebiani mxarea. amitomac amtkicebs prokofi kesarieli rom lazikeSi ar modioda Rvino, xorbali `da sxva sikeTe~.

s. yauxCiSvilis TvalsazrisiT lazike iyo dasavleT saqarTvelo da radganac prokofis mier aRwerili dasavleT saqarTveloSi arsebuli realoba ar eTanadeboda aRwerils da amitom am aRwerisas, s. yauxCiSvilis azriT, prokofi cdeboda, magram riT unda avxsnaT cnoba  imis Sesaxeb, rom lazikeSi pirutyvis sakvebi balaxic mcire iyo, imdenad rom cxenebi daiRupa? amiT kargad Cans, rom lazike iyo kldovani qveyana, sadac namdvilad ar moiZieboda aseTi `sikeTeebi~. Cven viciT, rom aseTi iyo mesxeTis mTianeTi, kerZod ki klarjeTi (mamaTa cxovrebidanac Cans).

prokofis sityviT, mTel lazikeSi erTaderTi regioni iyo moxirisi, sadac `Rvinoc kargic modis da sxva nayofnic iq kargad xaroben, Tumca lazikis sxva adgilebze ar SeiZleba igive iTqvas~ (georgika, 2, 1965, gv. 194).

Cveni kvleviT `skanda~ erqva punqts Tanamedrove sofel bagdasenTan artaanis regionSi, radganac mis axlosaa `kand~ Ziris mqone toponimebi _ namonastrali `kandridi~, mTa `kandili~, cixe `qinZotamali~ da sxva, sarapana ki arTvin-artanujis regionSi unda veZioT.

18. moxirisi

prokofis sityviT, moxirisi _ erTaderTi adgili iyo lazikeSi, sadac Rvino modioda, danarCeni mousavliani iyo (georgika 2, 1965  gv. 96).

Cans moxirisi xelvaCaur-erge-liganis nayofieri sakmao zomis regioni iyo xolo danarCeni lazika iyo Woroxis xeobis umosavlo mTianeTi da is ar iyo  baraqiani dasavleT saqarTvelo, romlis yvela mxare nayofieria.

19. petra zRvispira qalaqia

`petra zRvispira qalaqia kolxeTSi~, is iustinianemdec arsebobda, magram umniSvnelo iyo. iustinianem SemozRuda da gaamSvena (georgika 2, 1965 gv. 83).

petra dgas kldeze (georgika 2, 1965 gv. 85).

xosrom petra aiRo _ (meore SemoWris dros, iqve, gv. 87).

20. cibes  monopolia petraSi

`ioane cibem (patrikiosma) imperatori iustiniane daajera lazebis qveyanaSi zRvispira qalaqi aeSenebina saxelad petra~ (georgika 2, 1965 gv. 74).

strategiosma cibem iustinianes gaamagrebina cixe-qalaqi petra da SemoiRo e.w. `monopolia~, rac gulisxmobda ZiriTadad mariliTa da pirveladi saWiroebis saqonliT vaWrobis centralizaciasa da strategios cibes xelSi Tavmoyras (iustinianes dros monopolia bizantiis sxva adgilebSic arsebobda).

es namdvilad SeeZlo cibes, radganac cixe-simagre petra iyo erTaderTi Camketi vrceli olqisa, romelsac qmnis md. Woroxis xeobis vrceli qveyana. md. Woroxis auzi bunebrivad garSemortymulia yoveli mxriT uzarmazari `camde aziduli~ (rogorc prokofi ambobda) mTebiT (3000 m. simaRlisa), da xeobis ZiriTadi bunebrivi gasasvleli gadioda cixe-simagre petraze _ mdinare Woroxi iyo arteria mTeli xeobisa.

rac Seexeba mTel dasavleT saqarTvelos, misi monopoliis xelSi Cagdeba araviTar SemTxvevaSi ar SeeZlo bizantiel strategioss, radgan dasavleT saqarTveloSi zRva mTel mis sanapiros uvlis gars da misi zRvispiris gakontroleba XX saukuneSi sabWoTa kavSirsac ki uWirda. xolo Woroxis didi xeobis gakontroleba advili SesaZlebelia mis SesarTavSi mdebare erTi-ori cixe-simagriT, radganac es xeoba kldeebis bunebrivi sazRvriTaa Caketili.  

lazebis qveynis am ZiriTad xeobas akontrolebda cibe.

21. boasi-fazisi, `nacvlad boasisa amieridan

fazisad wodebuli~ mdinare

,,mdinare boasi gamodis WaneTis sazRvris maxloblad armenielTa adgilebSi… TavSi is karga manZilze… Txelia… im adgilamde, sadac marjvniv iberTa sazRvrebia, xolo pirispir kavkasiis mTa Tavdeba… mis Semdeg rac es mdinare miaRwevs im adgils, sadac kavkasiisa da iberiis sazRvrebia, aq radgan mas bevri wyali emateba, is izrdeba Zalian da nacvlad boasisa amieridan fazisad wodebuli ganagrZobs mdinarebas, naosnobisaTvis gamosadegi… zRvamde da mis orive mxriT lazike aris, magram marjvniv mTeli is qveyana did manZilze, vidre iberiis sazRvramde dasaxlebulia adgilobrivi mcxovreblebiT. lazTa soflebi, xom yvela mdebareobs mdinaris aqeTa napiras da qalaqebic maT ZvelTaganve aq auSenebiaT, maT Soris aris arqeopolisi, Zalian gamagrebuli, sevastopolic aris aq da pitiuntis simagrec, xolo skanda da sarapani _ iberiis sazRvrebisken~ (georgika, 2, 1965, gv. 100).

`WaneTidan gamomavali boasi~, cxadia, aris Woroxi, romelic boasad iwodeboda karCxalis mTebamde, xolo Semdeg is `fazisad~ iwodeboda da naosnobisaTvis gamosadegi iyo.

prokofisaTvis karCxalTan mTavrdeboda ~kavkasiis mTa” (e.i. mcire kavkasioni), (is `kavkasiis mTad~ iwodeboda, radganac mas 3000 m. simaRlis mwvervalebi aqvs), amis qvemoT Woroxs ukve fazisi erqva, aqve, maxloblad, iyo kidec iberiis sazRvrebi (kola, artaani, SavSeTi da sxva).

marTlac, arTvinis marjvniv, artanujis iqiT iwyeboda artaan-kolas regioni anu iberia.

aqve mdebareobda istoriuli provincia `sakavkasiZeo~ da karCxalis erT mTas amJamadac `kavkasori~ hqvia. anu mdinares aq esazRvreboda  karCxal-kavkasiis mTa, romelic CrdiloeTisaken  mimarTul mis (fazisis) denas dasavleTisaken ucvlida gezs.

ase aRiwereba avtorTa mier fazisis dineba da zustad ase miedineba amJamadac Woroxi.  

mdinaris `aqeTa napiras~ anu Woroxis marcxena sanapiros mxares ganlagebuli iyo lazTa qalaqebi fazisi, sebastopolisi, pitiunti da petra, romelnic Cven rukazecaa aRniSnuli (q. fazisis adgilmdebareobis Sesaxeb ix. mitropoliti anania jafariZe, `straboni kolxeTis Sesaxeb~, 2011, gv. 5-11).

22. boasi, kavkasiis mTa, fazisis saTave

prokofi wers md. boasis Sesaxeb _ `Txelia da araviTar siZneles ar warmoadgens fonSi gasasvlelad vidre im adgilamde sadac marjvniv iberTa sazRvrebi aris, xolo pirispir kavkasiis mTa Tavdeba~ (georgika, 2, 1965, gv. 106).

marTlac,  CvenTvis cxadia,  rom aq laparakia md. Woroxsa da mis Senakadebze, md. Woroxi miemarTeba samxreTidan CrdiloeTisaken, erT adgilas, sadac sxva Senakadebic uerTdeba mas, eRobeba mesxeTis mTebi, esaa karCxalis qedi, romelic warmoqmnilia aWara-SavSeT-mesxeTis mTebis erTobliobiT. swored iq, sadac es mTagrexili `Tavdeba~ (prokofis sityviT), aq mdinare Woroxi, TiTqmis, 90 gradusiT uxvevs marcxniv da wyalsavse miemarTeba zRvisaken.

Cans, karCxalis am mTagrexils prokofi miiCnevs `kavkasiis mTad~, rac bunebrivia. saqme isaa, rom berZeni da laTini avtorebi im qveyanas, romelsac rusebi `zakavkazias~ uwodeben, aRiqvamdnen ara CrdiloeTidan samxreTisaken, aramed piriqiT _ samxreTidan CrdiloeTisaken, amitomac, Tu rusisaTvis `kavkasiis~ mTebi _ aris didi kavkasionis mTagrexili, berZen-laTini avtorebisaTvis is arzrum-klarjeT-mesxeTis mTebiT iwyeba. Aqaur mTebs saxel “kavkasias” uwodebnen aseve adgilobrivi mcxovrebnic, ami naStia

s. yauxCiSvili am sakiTxs ganixilavs, ase vTqvaT, rusuli TvalTaxedviT. misTvis kavkasionis mTa _ didi kavkasionia. amitomac is wers: _ `kavkasiisa da iberiis sazRvrebi Woroxis xeobaSi saZiebeli ar aris~ (iqve, gv. 107), Cveni TvalTaxedviT ki piriqiT – iberiis nawilad moiazreboda Semdegdroindeli artaani, romlis erTi bolo kavkasiis qediT, kerZod ki karCxalis qediT Tavdeboda, da ase esazRvreboda lazikas _ anu q. petrasken mimaval gzas. aseTi TvalTaxedviT aRwers prokofi meorejer sparsTa jaris gzas q. petrasaken.

marTlac Woroxis xeobaSi arsianis qedis bolosaken iyo kidec Zveli qarTuli saerisTavo, saxelwodebiT _ ,,sakavkasiZeo~, rogorc iTqva, arTvinTan axlos karCxalis erT-erT mTis wvers amJamadac `kavkasori~ ewodeba (is imiTaa saxelganTqmili, rom iq didi saxalxo zeimi imarTeba).

romaelebisa da berZnebisaTvis kavkasia iwyeboda mesxebis mTebTan da Wanebis qveyanaSi. mesxebis mTebis dasawyisi speris regionsa da mis ares moicavda. aqve iRebda saTaves md.Woroxi. es maRali mTianeTi zemodan dahyurebda, rogorc kolxidas (e.i. regions trabzonidan xufaTamde da mis iqiT, of-rize-aTinas CaTvliT), ise iberias (e.i. am SemTxvevaSi kola-artaanis regions). Woroxi anu fazisi gamoedineboda Wanebisa da mesxebis mTebidan, iberiis maRla aRmarTuli regionidan. amasTanave strabonis cnobiT es regioni armeniis mier iyo xeldebuli Zv. w. II saukunedan artaqsiasa da zariadres epoqidan.

`pliniusi (gard. ax. w. 79 w.) da solini ( ax. w. III s.) md. fazisis saTaves deben mosxebis  anu mesxebis  mTebSi. pirveli amaTgani aRniSnavs, rom `fazisi saTaves iRebs mosxebis samflobeloebSi~, xolo meore wers suraTovnad – `mosxebis mTebi gadmoanTxevs faziss~ (m. berZniSvili, qalaq fazisis istoriisaTvis, 1969, gv. 96). mosxebis mTebis daswyisi speris is mTianeTia, saidanc iRebs saTaves Woroxi. m. berZniSvilis kvleviT kavkasia da misi mTebi miaCnda fazisis saTaved aristoteles da aseve eklesiis udides mRvdelTmTavrebs basili didsa da ambrosi mediolanels (iqve, gv, 97). Woroxis saTavis olqi, rogorc iTqva Zv.w. II s-Si, strabonis cnobiT, armeniam miitaca iberebisagan, pariadres kalTebis, xorZenasa da gogarenas mitacebis dros, amitomac Woroxis saTavis es regioni strabonisa da sxva cnobil avtorTa epoqaSi armeniaSi Sedioda, Tumca ki mesxebiTa da WanebiT iyo dasaxlebuli (saerTod ki am epoqaSi mesxebiT dasaxlebuli vrceli regioni, strabonisave cnobiT, samad iyo gayofili, erTi nawili mitacebuli iyo armeniis mier (igulisxmeba speri, tao da basiani), meore nawili Sedioda iberiaSi (kola, artaani, SavSeTi, samcxe), mesame ki im dros romaelTa iyo xeldebuli anu am SemTxvevaSi kolxeTs ekuTvnoda (ligani, arTvini da artanuji). Woroxi imJamad armeniis mier xeldebul mesxTa qveynidan gamoedineboda, amitomac werdnen kidec amis  Sesaxeb  straboni, eratosTene (Zv.w. II s.), dionise (ax.w.II s.), arisciane (V-VI ss.), stefane bizantieli (VI s.) da sxvebi (iqve, gv. 95). ispirSi anu Wanika-kolxeTis Tavze mdebareobdnen `amarantos~ saxeliT cnobili mTebi, amitomac zogierTi avtori ufro azustebda cnobas da am mTebs miiCnevda fazisis saTaved (ktezia knidoseli (V-IV ss.), apolonios rodoseli (Zv, w.III s.) da sxvebi (iqve, gv. 96).

23. mermeroe fazisis marcxniv

`xolo mermeroem, rodesac man midTa mTeli jariT ganvlo iberiis sazRvrebi, win gaswia, ise, rom mdinare fazisi marjvniv hqonda. iman ar moindoma lazikis soflebze gaeara sadme, raTa iq mas raime dabrkoleba ar Sexvedroda. is eSureboda gadaerCina qalaqi petra~ (georgika 2, 1965 gv. 107).

Tuki sparsTa jarma gadmoiara suramis qedi da Sevida dasavleT saqarTveloSi, romelsac s. yauxCiSvilis azriT `lazika~ ewodeboda, q. petramde anu baTumis sanapiromde mTeli dasavleT saqarTvelos gadalaxvas rogor SeZlebda ise, rom `lazikis soflebze ar gaeara~? es SeuZlebeli iyo, magram Tuki artaanis mxridan Semosvlis Semdeg arTvinis gavliT Woroxis marcxena dausaxlebel sanapiros gauyveboda, is pirdapir moadgeboda zRvas da q. petras.

prokofi xSirad wers, rom Woroxis anu fazisis marcxena uSualo sanapiros mTianeTi nakleb dasaxlebuli iyo, rac istoriuladac dadasturebuli faqtia, Tumca ki zRvispira viwro zolSi qalaqebi mdebareobda. es axlac asea.

24. prokofis kritika s. yauxCiSvilis mier

prokofis cnobiT iberiidan momavali sparselTa jari boasis gadalaxvis Semdeg pirdapiri gziT mivida petraSi, ise rom fazisis marcxena mxares  gahyva da is ar gadaulaxavs (georgika, 2, 1965, gv.108).

s. yauxCiSvili, md. fasiss miiCnevs md. rionad, boass ki _ yvirilad. amitom, misTvis prokofis aRweriloba xSirad ar eTanxmeba realur suraTs, ris gamoc s. yauxCiSvili prokofis xSirad akritikebs.

 magaliTd s. yauxCiSvili wers – `iberiidan momavali jari mdinareze gadausvlelad da mis marcxena napiras svliT petraSi ver mividoda~ (iqve, gv. 108),

Cveni azriT, es SesaZlebelia im SemTxvevaSi,UTuki fasisad miviCnevT Woroxs, kerZod, WoroxTan axlos mdebare iberiis erTi kuTxidan _ artaanidan momavalma sparselTa jarma fexiT an cxenebiT gadalaxa mdinaris foni sadRac arTvinis maRla (radganac aq boasad saxeldebuli Woroxi wyalmcirea) gadavida mdinaris marcxena sanapiroze, gahyva mas (e.i. md. Woroxs, daaxloebiT arTvinidan mas ukve fazisi erqva) da pirdapir miadga q. petras _ esaa sruliad bunebrivi gza, xolo namdvilad arabunebrivi da SeuZlebeli gza iqneboda sparsTa jarisaTvis Tu is suramis qedis gadalaxviT gaivlida uvrceles dasavleT saqarTvelos qveyanas, gaivlida rionis Waobebs da Semdeg mividoda md. WoroxTan axlos q. petraSi _ ai, swored es gza iqneboda  arabunebrivi. ase rom XX s. qarTuli istoriografia am sakiTxs, vfiqrob, arasworad aSuqebs.

rusul jars XIX s-Si namdvilad suramis qedis gavliT uxdeboda md. Woroxamde misvla, xolo sparsul jars es gza ar esaWiroeboda, radganac sparsuli qveyana (e.i. persarmenia) _ lazikis (Woroxis xeobis) gverdiT iyo,  gzad persarmeniasa da lazikas Soris iberia (kerZod, kola-artaanis Temi) iyo moqceuli, romelic gadakveTa xosros jarma da md. Woroxis marcxena sanapiros gziT pirdapir mivida q. petraSi. ase, rom xosros jars am SemTxvevaSi dasavleT saqarTvelo ar gauvlia.

25. akamfsisi

md. boass (anu md. faziss) saTaveSi `adgilobrivi mcxovrebni uwodeben akamfsiss~ (georgika, 2, 1965, gv. 108).

Cveni azriT, bunebrivia, rom adgilobrivi mcxovreblebi TavianT mdinares ara berZnul `boass~, aramed TavianTi enis Sesaferis saxels akamfsiss uwodebdnen.

p. ingoroyvas azriT `fs~ _ TanxmovanTkompleqsiT qarTvelebi wyals aRniSnavdnen. amitom bunebrivia maT TavianTi mdinareebisaTvis sufsa, akamfsisi da msgavsi saxelebi  ewodebinaT.

`boasi~ erqva ara mdinare rionis Senakad `yvirilas~, aramed Woroxis (fasisis)  erT-erT Senakadsa da aseve am mdinares saTaveSi.

sxvaTaSoris, rogorc aRiniSna, md. `yvirilas wyali~ gaedineba guriaSic, is sufsis Senakadia. aseve md. yvirilad iwodeba imerxevis erT-erTi Senakadi SavSeTSic.

26. md. fazisi axloa petrasTan

romaelTa jaris erTi nawili akavebs mters zRvasTan axlos fazisis kldovan `viwroebSi~ (aseTi kldovani viwroebi zRvasTan mxolod md. Woroxis sanapirozea da ara md. rionisa), bolos, siWarbis gamo, sparselebi imarjveben, amis gamo berZnebma (romaelebma) moxsnes q. petras alya da md. fasisisaken gaswies TavianTi jaris nawilis dasaxmareblad, es rom dainaxes qalaqSi, iqamde alyaSi myofma sparselebma karebi gaxsnes da upatronod mitovebul (e.i. fasisisken ukandaxeul) romaelTa banaks Tavs daesxnen. Tavis mxriv, iqve dabanakebulma romaelTa momxre Wanebma sparselebs Seuties, ukuaqcies da TviTon daarbies upatronod mitovebuli romaelTa banaki, daitaces qoneba, amis Semdeg ukan dabrundnen TavianT samSobloSi rizesa da trapizonis gavliT (georgika, 2, 1965, gv. 110).

prokofi kesarielis aRweridan naTlad Cans, rom md. fazisi axloa q. petrasTan.

aqedan, garda imisa, rom Cans fazisis da petras siaxlove (e.i. fazisi Woroxia), Cans isic, rom  Wanebis samSoblo WoroxTan SedarebiT axlo mdebare rizes iqiT iyo.

27. fazisi zRvaSi Cqara Seedineba, rioni ki nela

prokofi wers – `mdinare (faziss) xom siRrme aqvs sxvebze aranaklebi da siganiTac did manZilzea gadaWimuli, siswrafec mas iseTi aqvs, rom zRvaSi Casuli is karga manZilze calke mimdinareobs~ (georgika, 2, 1965, gv. 113).

sxva wyaroebSic aRiniSneba, rom fazisi roca zRvas erTvoda, is SerTvis Semdegac Zalze didi siswrafis gamo zRvis zedapirzec miedineboda da zRvaSi calke nakads qmnida, – `zRvaSi Casuli is karga manZilze calke mimdinareobda~. aseTivea mnaxvelTa TqmiT amJamadac Woroxi.

zRvaSi mdinarisa da zRvis wylebi erTmaneTs ar ereoda fazisis Cqari nakadis gamo.

rionis buneba ki sxvagvaria – XIX-XX ss-Si sagangebo arxebis gakeTebamde md. rioni zRvis SesarTavTan Zalze nela miedineboda, radganac is uvrceles TiTqmis zRvis doneze mdebare vakes _ `rionis dablobs~ gaivlida, sadac qmnida uamrav da dausrulebel meandrebs, narionalebsa da Waobebs. am WaobebSi inTqmeboda da ikargeboda md. rioni imdenad, rom zRvis SesarTavTan araviTar swraf nakads ar qmnida.

misi bunebisagan didad gansxavdeba Woroxi, marTalia, XIX-XX ss-Si misi siCqare, piriqiT, xelovnurad SezRudes sxvadasxva jebir-kaSxaliT da damWeri saSualebebiT, daagubes wyalsacavebSi, magram miuxedavad amisa mainc, axlac swrafi nakadiT Caedineba zRvaSi.

misi mdinarebis saxe emTxveva Zveli avtorebis aRwerebs fazisTan dakavSirebiT, amitomac unda vifiqroT, rom fazisi aris ara md. rioni, aramed Woroxi.

28. lazikis mezoblebi

`lazike~ mdebareobda kapadokiis, galatiisa, biTviniis mezobelad, prokofi kesarielis sityviT `lazikes SemoerTeba xosros undoda kapadokiis, galatiisa da biTviniis dasamorCileblad (iqve, gv. 95)”,

lazike _ dasavleT saqarTvelo rom yofiliyo misi xelSi CagdebiT xosro kapadokias an galatias ver daimorCilebda, kapadokiasa da dasavleT saqarTvelos Soris gadaWimuli iyo didi qveyana qaldea-WaneTi-trapizonis regioni _ am regionSive mdebareobda `lazike~ da is ar iyo  dasavleT saqarTvelos centraluri nawili.

29. Wanebi da fazisi

`armeniis mosazRvred cxovroben Wanebi mTagorian qveyanaSi, saidanac gamoedineba fazisi. Wanebi adre iwodebodnen sanebad. miwa maT arafers aZlevs sarCod. isini cxovroben mudam nisliT da TovliT dafarul mTianeTSi. romaelTa mefe maT fuls ugzavnida, raTa maT ar gaeZarcvaT armenielebi da romaelebi _ `vidre zRvamde maTi mezoblebi~ (georgika, 2, 1965, gv. 53).

maSasadame, fazisi _ Wanebis qveynidan gamoedineba.

aqedan Cans, rom prokofisaTvis fazisi iyo ara rioni, aramed Woroxi, radganac Woroxi gamoedineba Wanebis mTagoriani qveynidan. Wanebi cxovroben WanikaSi da ara dasavleT saqarTveloSi.

md. boasis saTavesac prokofi aCvenebs Wanebisa da persarmenielebis mezoblad, e.i. boasi araa imereTis  yvirila.

VI s-is dasawyisSi bizantielma sardalma sittam daamarcxa Wanebi, amis Semdeg isini gaqristiandnen (e.i. VI s-Si).

30. WaneTi da lazeTi

`iustiniane mefem lazebis dasaxmareblad gaagzavna sardali dagisTe da 1000 Wani, isini kolxeTSi (kolxidaSi) mividnen da daibanakes~ (iqve, gv. 99).

lazebi da Wanebi prokofis sityviT sxvadasxva `xalxia, radganac lazebi qristianebi arian yvelaze metad, sparselebis sarwmunoebrivi Sexedulebebi sruliad amaTi sawinaaRmdegoa~ (iqve, gv. 95).

31. lazebi _ kolxebi

`lazebi TavianT Tavs kolxebs uwodeben sparsi xosro mefis winaSe, TviTonac hyavT mefe. mudam sparselebis mokavSireebi iyvnen, romaelebma jari Cauyenes, mefe daumcires. iTxoven sparselTa jariT daxmarebas romaelTa winaaRmdeg~ (georgika 2, 1965, gv. 76).

prokofi aRniSnavs rom Wanebma, mTielma xalxma, qristianoba miiRo VI s-Si mis dros, xolo misi drois lazebi `yvelaze ufro meti (kargi) qristianebi iyvnen~, maSasadame Wanebi sxva xalxia, xolo lazebi sxva.

Tumca lazebic da Wanebic erTi regionis, erTi mTianeTis xalxia. oRond lazebis win _ zRvaa.

32. qalaqebi

prokofi garkveviT wers, rom fasisis marjvniv iyo qalaqebi moxirisi da rodopolisi, aseve skandasa da sarapanis simagreebi, xolo sebastopolisi da pitiunti marcxniv _ `aqeTa napiras~ (gv. 101).

prokofisaTvis, rogorc iTqva, fasisi Woroxia (xosrosTan omis aRwerisas), xolo qalaqebi pitiunti (ara biWvinTa, romelic afxazeTSi iyo) da sebastopolisi (aseT saxels mravali qalaqi atarebda) _ Woroxis marcxniv mdebareobdnen.

konstantinopolSi mjdomi kacisaTvis `aqeTa sanapiro~ md. Woroxis marcxena mxarea, e.i. rize-ofi-xofas (xufaTis) regioni.

s. yauxCiSvilis azriT prokofis ar awvdidnen swor cnobebs da sinamdvileSi TiTqosda qalaqebi arqeopolisi, pitiunti, skanda, sarapani, rodopolisi da moxirisi md. fasisis marjvniv mdebareboda

Woroxis marjvena sanapiro ,,adgilobrivi mcxovreblebiT” – mesxebiT iyo dasaxlebuli, xolo marcxena anu prokofisaTvis ,,mdinaris aqeTa napiri” ki – lazebiT.

es asea amJamadac ki – Tanamedrove mkvlevaris aRweriT, romelic qvemoTaa moyvanili, arTvinTan Woroxis marjvena sanapiro qarTulad, xolo marcxena sanapiro  -lazurad metyveli mosaxleobiT iyo dasaxlebuli. maSasadame, lazebis soflebi da qalaqebi mdinaris ,,aqeTa napiras” anu Woroxis marcxena sanapiros mxares mdebareobda. marTlac, pitiunti p. ingoroyvas kvleviT iyo q. ofi, iqve iyo sevastopolisic. 

mis sapirispiro mxares, Woroxis marjvena sanapiros momcvel regionSi – ,,iberiis sazRvrebisaken” anu artaanisaken mimaval gzaze maRalmTaSi idga skandisa da sarapanisis cixe-simagreebi (georgika, 2, 1965, gv. 100).

33. rodopolisi, moxirisi da lazikis sazRvrebi

`yvelaze SesaniSnavi qalaqebi ki mainc aris rodopolisi da moxirisi. mdinaris marcxniv, erTi dRis manZilze msubuqad datvirTuli kacisaTvis lazikis sazRvrebia. am mxaris mezoblad romaelebi cxovroben, romelTac pontoelebi ewodebaT~ (georgika, 2, 1965, gv. 100).

sad gadioda sazRvari lazikasa da romis imperias Soris? prokofi Zalze gasagebad wers, rom sazRvari lazikisa imperiasTan gadioda mdinare fazisis ,,marcxniv erTi dRis manZilze”. ramdeni kilometria erTi dRis gza? rogorc cnobilia esaa daaxloebiT 20-25 km. maSasadame, sazRvari gadioda md. fazisidan, Woroxidan 30-iode km-Si. sazRvari saqarTvelosa da bizantias Soris xufaTTan gadioda, romelic marTlac daaxloebiT am manZiliTaa daSorebuli Woroxs. imJamad is yofila lazikisa da imperiis sazRvari,

prokofis aRweridan SeiZleba SevityoT, rom romaelebs Savi zRvis napirebidan gauZevebiaT iberiis samefo, waurTmeviaT misTvis samxreTis mxare, kerZod arianes dros ZidritebiT dasaxlebuli teritoria (gv. 25). am teritoriaze dauarsebiaT buferuli saxelmwifoebrivi erTeuli, Semdeg iberiis sazRvrebi kvlav Semcirda, iberiam dakarga klarjeTi Tavisi zRvispiriT, rac eTanadeba qarTul wyaroebs. prokofis fazisi _ Woroxia. pitiunti da sebastopolisi _ trapezuntsa da petras Sua mdebareobdnen.

34. rodopolisi

`dablobSi erTi qalaqi iyo, saxelad rodopolisi, romelic yvelaze uwinares xvdeboda gzaze iberiidan kolxidaSi SemosulT~ (georgika, 2, 1965, gv. 185).

q. rodopolisi skanda_sarapanisTan axlos mdebareobda _ es qalaqi rodopolisi unda iyos dRevandeli arTvini an axlo mdebare adgili Woroxze.

`sarapana~ erqva saerTaSoriso gzaze, yoveli `erTi dRis~ (20-25-30 km) gzaze mdgar mgzavrTa mosasvenebel punqtebs (cixe-simagres an dasaxlebas). strabonis dros arTvisni Cans erT-erTi aseTi sarapana iyo. prokofis dros ki sarapana mTaSi idga.

35. qalaqi fazisi da qalaqi fasida

amJamad aRiarebuli TvalsazrisiT, fazisi da fasida iyo erTidaigive qalaqi, amitomac miuxedavad imisa, rom 787 wlis VII msoflio saeklesio krebis aqtebs mRvdelmTavarma qristeforem xeli moawera, rogorc `fasidisa da trapezusis episkoposma~, CvenSi miiCneva rom man TiTqosda xeli moawera, rogorc `fazisisa da trapezuntis episkoposma~ (m. berZniSvili, qalaq fazisis istoriisaTvis, 1969, gv. 186).

sinamdvileSi fazisi da fasida sxvadasxva qalaqebi iyvnen.

 fasida anu fadisa erqva qalaq polemonions, romelic iqamde polemonis eparqiis dedaqalaqi iyo da trapezuntTan axlos mdebareobda.

Zvel polemons amJamad fadisa rom hqvia es naTqvamia 2001 wels vaSingtonSi dabeWdil wignSic “Byzantine Seals”.

30. Polemonion

Polemonion,a twin tovn witch Fadisane/Fatsa, gave its name the rivier Boleman”(Catalogue of Bizantine Seals at Dumbarton oaks and in the Fogg Museum of art, volume 4, the East, 2001, 83).

fadisa-fadsasTan gamaval mdinares amJamadac bolemoni/polemoni hqvia.

VIII saukunisaTvis pontos regionis ekonomikurma centrma trapezusSi (trpezuntSi) gadainacvla, amitomac am olqis (polemonis eparqiis) mRvdelmTavarmac iq gadaitana Tavisi kaTedra, Tumca Tavisi pretenzia polemonion-fasidze anu fadisaze kvlav hqonda, amitomac  es Tavisi pretenzia gamoxata xelmoweriT- -`qristefore, episkoposi fasidisa da trapezusisa~, ase, rom mas Tavis xelmoweraSi qalaqi fazisi ar uxsenebia.

xolo rac Seexeba qalaq faziss, misi arseboba faqtiurad VII saukuneSi Sewyda lazikisaTvis bizantia-sparseTis omebis damTavrebisa, herale keisris sparseTSi laSqrobisa da arabTa Semosevebis Semdeg.

qalaqi fazisi mdebareobda Woroxis anu md. fazisis SesarTavTan zRvispiras mTa-gorakebiT SemosazRvrul, SesaniSnavi klimatis mqone adgilTan, daaxloebiT iq, sadac amJamad gonioa.

fazisi iTvleboda dasasvenebel, gril, sazafxulo kurortad pindaris (Zv.w.VI-V ss.) im cnobiT, romelic man erT mdidar qsenokrates Sesaxeb dawera. is `zafxulobiT fazisisaken micurada, zamTarSi ki nilosiskeno~ (iqve, gv.122). zafxulobiT, roca saberZneTSi cxela, m. berZniSvilis TqmiT, es qsenokrate Tavs qalaq fazisis sigriles Fafarebda da  amisTvis sakuTari gemiT mocuravdao,

magram grila zafxulobiT foTSi? wyaroebiT zafxulobiT foTi saSiSi iyo malariis, didi sicxisa da tenianobis gamo, magram axlac ki sarfi da gonio kargi sazafxulo kurortia.

m. berZniSvili aseve wers `agaTias monaTxrobiT raioni, romelic q. faziss emijneboda mofenili yofila soflebiT, mgzavrTa gasaCerebeli sadgomebiT da sxva binebiT~(iqve, gv.174), ismis kiTxva foTis irgvliv dausrulebel WaobebSi odesme iyo soflebis siWarbe? es SeuZleblad migvaCnia Seusabamo geografiuli pirobebis gamo.

maSasadame, fasida da fazisi sxvadasxva qalaqebi iyo, Tumca ki isini oriveni qarTvelTa istoriul olqebSi mdebareobdnen, fasidi mdebareobda trapezuntis marcxniv da mas aseve polemonioni erqva, [fadisaSi(fatsaSi) amJamadac uamravi qarTveli cxovrobs], xolo  q. fazisi mdebareobda trapezuntis marjvniv, zRvispiras, Woroxis  SesarTavTan, daaxloebiT iq, sadac amJamad gonioa.

36. svanebi da alanebi

sparseTis mefe kavadma romaelTa qveynis winaaRmdeg gaagzavna jari Semdgari persarmenielebis. `da agreTve su(a)nTagan, romelic alanTa mezoblad cxovroben. maTTan iyvnen hunebic, sabirebad wodebulni~ (georgika 2, 1965 gv. 55).

aRsaniSnavia, rom radganac dasavleT saqarTvelos xalxi (aRniSnuli svanebi) emxrobodnen sparselebs, gasaneitraleblad bizantiam maT teritoriaze (e.i. dasavleT saqarTveloSi) Seiyvana alanTa meomari razmebi Crdilo kavkasiidan zRvispireTis (Semdgomi afxazeTis) gziT, gadasca maT mniSvnelovani  cixe-simagreebi VI saukuneSi.

alanTa meomrebi dasavleT saqarTvelos Crdilo-dasavleT nawilidan mxolod bizantiis dasustebis Semdeg xazarTa SemweobiT gaaZeves VII s. bolos.

qarTuli wyaroebic im teritorias, romelsac Semdgom sakuTriv afxazeTi ewoda _ alanias uwodebdnen. es iyo klisuras iqiT teritoriis mniSvnelovani nawili.

Tamaris istorikosi wers: _ giorgi III `Jamsa zamTrisasa gardavidis lixTimereTs da miuwios zRvad pontosad da moinadiris alanTa qveyana, romelic ars afxazeTi~ (`istoriani da azmani~, q.c. II, 1959, gv. 15).

alania _ gvian Sua saukuneebSic ki erqva afxazeTis erT nawils.

Crdilo kavkasiis, donis, dunaisa da dneprispireTSi alanTa Zalze mravalricxovani momTabare xalxi ise iyo gaZlierebuli V-VI saukuneebSi, rom isini evropaSic ki laSqrobdnen.

araa gasakviri, rom maT mebrZolebs VI s.-Si dasavleT saqarTvelos siRrmeebSi (bizantia-sparseTis omisas bizantielTa nebiT) fexi hqondaT mokidebuli,  e.i cixe-simagreebi da mniSvnelovani punqtebi eWiraT garkveuli droiT.

alanTa Semdgom, arabebis Semosevebis epoqaSi, aq, xazarTa gavlena gaZlierebula.

II. prokofi kesarieli

`omi goTebTan~

De Bello Gothico (BG)

prokofi kesarieli Tavis sxva wignSi _ De Bello Gothico-Sic exeba lazikas.

wignSi – `sparselebTan omi~, prokofi ufro gamowvlilviT da damajereblobiT aRwers lazikas, vidre sxva wignebSi, `goTebTan omSi~ cnobebi lazeTis qalaqebis adgilmdebareobis Sesaxeb ufro naklebi informaciis mqonea. mizezi amis is unda yofiliyo, rom wigni `sparselebTan omi~ bizantia-romis omis uSualo mizezs – lazikas aRwers. sxva wignebSi lazika ukve meorexarisxovania da albaT amitomac lazeTis Sesaxeb Tavis cnobebs prokofi veRar aqcevs iseT yuradRebas, rogorc `sparselebTan omSi~ (georgika, 2, 1965, gv. 118), Tumca am wignSic is kvlav exeba lazikis im tomebs, punqtebsa Tu mdinareebs, romelnic aRwera `sparselebTan omSi~, amitomac Cven kvlav, kidev erTxel, vubrundebiT mas.

37. WeSmaritebis kvlevisaTvis saWiroa axali azri

prokofi, rogorc aRiniSna,  wers _ `yvela adamians metwilad sCvevia, rom, Tu ki maT erTxel SeiTvises raime azri, isini aRar cdiloben WeSmariteba gamoikvlion, arc raime axal azrs iReben, aramed maT Zveli azri miaCniaT saRad da pativsacemad, xolo Tanamedrove azrs saTakilod da sasacilodac ki Tvlian~ (georgika, II, 1965, gv. 139).

prokofis sityvebidan gamomdinare, albaT, Cveni axali azri, rom lazika erqva ara rionis xeobas, aramed Woroxisas, nakleb pativsacemad gamoCndeba, radganac amJamad yvela darwmunebulia, rom lazika _ dasavleT saqarTveloa.

lazika kldovani qveyanaa, sadac zRvispira maRali kldeebia da ara dablobi _ wers prokofi (georgika, II, 1965, gv. 142).

38. lazTa episkoposebi

prokofi kesarieli wers – trapezuntelebsa da lazebs Soris cxovrobs erTi tomi,  is arc romaelebs da arc lazTa mefes eqvemdebareba, magram `isini qristianebi arian, lazTa episkoposebi uweseben maT mRvdelmsaxurebs~ (georgika, 2, 1965, gv. 125). maTi qveynis `marjvniT aRmarTulia metad cicabo mTebi… amis gadaRma cxovroben e.w. persarmenielebi da armenielebi~. isini lazikis omebamde kaTalikoss eqvemdebarebodnen, Semdeg ki `lazTa episkoposebs~.

lazTa episkoposebis qveS igulisxmeba noticebSi moxseniebuli petras, ziganas, saisinis, fasisisa da rodopolisis episkoposebi.

saeWvoa, rom prokofi kesarielis dros, an manamde, Woroxis simagre petraSi episkoposi mjdariyo, radganac petra iyo mecixovneTa (xan sparselTa, xan ki romaelTa)  cixe-simagre, romelic VI s.-Si TviT romaelebma daangries da aRarc aRdgenila, radganac strategiuli funqcia dakarga, xolo, rogorc wesi, bizantiaSi saepiskoposo kaTedrebs did qalaqebsa da ekonomikur  (xalxmraval) centrebSi aarsebdnen.

vfiqrobT, petras kaTedra sxvagan, istoriuli lazikis sxva punqtSia saZebni. n. adoncs petras kaTedra paipertTan (baiburdTan) eguleboda.

rac Seexeba ziganas episkoposs, n.adoncis kvleviT, is ijda punqt ziganaSi, trapizonis mxares, mdebareobda  mniSvnelovan gzajvaredinze. iqve _ trapezuntis mxaresaa saZebni sxva kaTedrebic. q. fasida erqva aseve istoriuli lazikis qalaq polemonions. Tavdapirvelad is yofila lazTa saepiskoposoebis saeparqio centri (VII saukunemde), SemdgomSi centrad trapezunti iqca.

Cveni dakvirvebiT,  Secdomaa,  saisinis _ caiSad,  rodopolisis _ varcixed, ziganas _ gudayvad (ziginevad), fasisis _ foTad moxsenieba (ix. qarTizaciis Teoriis kritika da aseve sapatriarqos realuri istoriis damdgeni mudmivmoqmedi komisiis daskvna e.w. “qarTizaciis Teoriis” Sesaxeb).

prokofi naTlad miuTiTebs Tu sad, romel qveyanaSi vrceldeboda aRniSnul `lazTa episkoposebis~ gavlena _ es iyo ziganas mxares regionSi (xufaTidan trapizonisken) mcxovrebi erTi tomi, romelic persarmenielebs esazRvreboda, maTi qveynis `marjvniT aRmarTulia metad cicabo mTebi… amis gadaRma cxovroben e.w. persarmenielebi da armenielebi~.

esaa rize-aTina-xofas regioni, Zidritebis tomis Zveli sacxovrisTan, romelic I saukunisaTvis iberiis mefe farsmans emorCileboda, axla ki VI saukunisaTvis bizantielTa xelqveS iyo.

 (Zidritebi an zidritebi, Zveli qarTuli tomi, mcxovrebi Savi zRvis samxreT-aRmosavleT sanapiroze md. Woroxis SesarTavTan ax.w. II s-Si. ivane javaxiSvili, enciklopediuri leqsikoni, Tsu, 2002, gv. 734).

39. lazike kldovani qveyanaa

`lazikeSi ki miwa yovelgniT zRvidanaa warmoCenili da mis denas aferxebs, qmnis zRvis sasruls, aq Semoqmeds zRvisTvis sazRvari daudgenia, radgan aq zRva Tavis napirebs exeTqeba, is verc win miiwevs da verc ufro maRla awevas axerxebs, aramed ukan ixevs da kvlav Tavis adgils ubrundeba, icavs miCenil sazRvars~ (georgika, II, 1965, gv. 142).

e.i. lazikis sanapiro aris kldovani, es kldeebi zRvis doneze maRlaa, amitomac ver axerxebs zRva `maRla awevas~. TvalnaTelia, rom es aris baTum-trapizonis sanapiro da ara rionisa dasavleT saqarTveloSi, sadac rionis vake zRvis donezea, zRva mas warsulSi  tboravda da mudmiv Waobs qmnida, iq ar iyo kldovani zRude zRvisaTvis. es vake rionis SesarTavidan TiTqmis quTaisamde vrceldeba.

prokofis am aRweridan Cans, rom misi lazika iyo ara dasavleT saqarTvelo, aramed xufaTidan Woroxamde gadaSlili qarTuli mxare, romelsac zRvisagan maRalkldovani sanapiro mijnavda.

40. WeSmaritebis gamokvleva exeba ara raime moCvenebiTs,

an bundovan rasmes, aramed mdinare  faziss, romelsac hqonda

kldovani da ucvleli kalapoti

prokofi wers md. fazisis Sesaxeb: _ `sxvaTa Soris sakiTxi exeba ara raime moCvenebiTs an bundovan rasmes, aramed mdinares da qveyanas, romlis Secvla da ramenairad dafarva SeuZlebelia, mxedvelobac sakmao sabuTad gamodgeba da araferi SeuSlis xels imas, visac WeSmaritebis gamokvleva aqvs ganzraxuli~ (georgika, II, 1965, gv. 140). md. fazisi kldovani sanapiros mqone lazikaSi miedineba: `aSkarad misdevs zRvisgan gamoWril xmeleTis nakveTs~.

rioni zRvisaken misdevs ara `xmeleTis kldovan nakveTs~, aramed TiTqmis zRvis doneze mdebare swori zedapiris mqone xmeleTs, xolo Woroxi `gamoWril, gamokveTil xmeleTSi~ anu Rrma xeobaSi miedineba, zaTqiT da gruxuniT uerTdeba zRvas _ aseTive iyo fazisi prokofis mravalmxrivi aRweriT.

axlac ki XXI s-Si TvalnaTliv Cans, rom rioni baris mdinarea, xolo Woroxi ki _ mTisa, iseTive bunebisa, rogorsac aRwerda faziss yvela Zveli avtori, esaa ara moCvenebiTi anda bundovani raime, aramed faqti romlis Secvla da ramenairad dafarva SeuZlebelia, mxedvelobac amis sakmao sabuTad gamodgeba da araferi SeuSlis xels imas, visac WeSmaritebis gamokvleva aqvs ganzraxuli.

41. winabrZoloba

`lazebs undodaT eCvenebinaT sparselebisaTvis TavianTi sivaJkace… Zalian undodaT, rom pirvelni sZgerebodnen martoni mters~ (georgika, II, 1965, gv. 147).

mesxebis cnobili winambrZoloba _ `martod pirveli SebrZoleba~ _ aRwerili qarTul wyaroTa mier, identuria lazebis amave iSviaTi qarTuli Tvisebisa, romelic  dafiqsirebulia prokofis mier. mematianes cnobiT, qarTvelTa es Tviseba monRolebsac ki aocebdaT.

42. msgavsi toponimebi

saqarTvelos kuTxeebsa da lazikeSi mravali erTnairi toponimi da hidronimi iyo. magaliTad, egriswyali afxazeTSi (bediasTan) da `egres-su anu egriswyali trapizonis mxares~ (iv. javaxiSvili, 1983, t. II, gv. 123), klisura (cxumTan) da `klasuri~ trapizonisaken (iqve, gv. 23). `pitia~ _ `trapizonTan~, `pitiunti~ cxumTan, sebastopolisi, trapizonis olqSi da sebastopolisi abxazeTSi. `zegana~ (`zeganTa sofeli~) XI s-Si Sida qarTlSi (T. Jordania, qronikebi, II, gv. 33) da `zigana~ qaldiaSi (trapizonis mxares), aseve ziginevi (afxazeTSi) da zegani sof. kldeeTTan, zestafonSi. q. fazari (Zveli aTina) trapizonTan (georgika II, 1965, gv. 102) da fazisi.  fazisi erqva Woroxsac, araqsac, kelkits, rionsa da fiqroben yubansac.

43. lazikas kldovani sanapiro aqvs

da saerTod kldovani qveyanaa

prokofi kesarieli lazikis kldovanobis Sesaxeb, rogorc iTqva, wers: `lazikaSi ki miwa yovelgniT zRvidanaa warmoCenili da mis denas aferxebs. amrigad, is erTaderTia, rac zRvis sazRvars qmnis da cxadad mowmobs, rom Semoqmeds aq zRvisTvis sazRvari daudia, radgan aq zRva Tavis napirebs exeTqeba. is verc win miiwevs da verc ufro maRla awevas  axerxebs, Tumca ki aq erTvis uricxvi mdinareebis nakadebi. zRva aq ukan ixevs da kvlav Tavis adgils ubrundeba. is icavs miCenil sazRvars~ (prokofi kesarieli, georgika, tomi II, 1965, gv. 142).

sxva adgilas magaliTad, prokofi kesarieli lazikas ase aRwers _ `lazike yovelgan, mdinare fazisis rogorc aqeTa, ise iqeTa mxareze gauvalia. qveynis orsave mxares uzarmazari kldeebia romlebic iq viwrobebs qmnian, aseT gzebs romaelebi `klisurebs~ uwodeben~ (georgika II, 1965, gv 102).

md. rionTan dasavleT saqarTvelos barSi kldeebi arsadaa, is aris Woroxis sanapiroebze, istoriul lazikeSi.

prokofis am cnobidan Cans,  rom lazikaSi aramarto zRvis sanapiro iyo kldovani, aramed mdinare fazisisac.

dasavleT saqarTveloSi arc zRvis sanapiroa kldovani da arc rionisa quTaisidan foTamde.  aq arc kldeebs exeTqeba zRvis talRebi, rogorc aRwers prokofi, da arc  mdinare miedineba kldeTa Soris.

piriqiT, rionis SesarTavTan sanapiro, rogorc viciT, aris zRvis doneze gadaSlili vrceli vake da kldovani ar aris.

es realuri faqti lazikis aRweras ar eTanadeba.

maSasadame, prokofisTvis lazika aris Woroxis regioni _ aWara klarjeTTan erTad, sadac namdvilad aris metnaklebad kldeebi zRvis sanapiroze.

Tanamedrove avtobani moiTxovs farTo gzebs. amis gamo zRvis sanapiroze xofis mimarTulebiT, saiTac gveguleba lazikis sanapiro, klde-qarafebi uaxlesi teqnikiT aris gaWrili,  aseve kldovania Woroxis sanapiroebi.

amitomac werda prokofi _ `lazike yovelgan, mdinare fazisis rogorc aqeTa, ise iqeTa mxareze gauvalia. qveynis orsave mxares uzarmazari kldeebia romlebic iq viwrobebs qmnian, aseT gzebs romaelebi `klisurebs~ uwodeben~ (georgika II, 1965, gv 102). rogorc mravaljer aRiniSna, md. rionTan dasavleT saqarTvelos barSi kldeebi arsadaa, is aris Woroxis sanapiroebze,  prokofis lazikeSi. 

lazikis kldeebisa da viwro gasasvlelebis Sesaxeb prokofi kesarieli sxvaganac laparakobs. magaliTad, mermeroes sparsuli jari romaelTa petras mcvel razms fazisis kldeTa `viwroebSi~ daxvda. 

prokofis mier mravaljer gameorebuli cnoba, rom lazikis mTeli qveyana kldovani iyo, garda misi erTi provincia moxirisisa, Cemi azriT, naTlad gvixsnis Tu romel qveyanas uwodebda is `lazikas~ anu `kolxidas~.

lazika, anu lazike iyo kldovani qveyana.

msgavs kldovan – `Rranteebian~ qveyad aRwerdnen qarTuli wyaroebi `klarjeTs, bolo klarjeTisa zRvis-pirs~.

klarjeTi, aWaris erge da misi zRvispiri odesRac qmnida erT mTlian regions, romelsac ucxoelebi `lazikas~ uwodebdnen, radganac miiCnevdnen didi istoriuli lazikis nawilad, romelic sinopidan iwyeboda.

prokofis lazikis sazRvrebi CrdiloeTiT TiTqmis aRwevda sufsamde da rionamde, samxreT-aRmosavleTiT lazikis bunebrivi sazRvari iyo arsianis uzarmazari, 3000 metrze ufro maRali mTagrexili, samxreTiT ki misi sazRvari md. Woroxidan erTi dRis gzaze iyo anu xufaTamde aRwevda.

am lazikis umTavresi mdinare iyo Woroxi anu fazisi.

yvelaze umTavresi, rac adasturebs, rom prokofis `lazika~ erge-ligan-klarjeT-xufaTis regioni iyo, is aris, rom prokofis daJinebuli miTiTebiT, lazikaSi ar modioda Rvino, garda erTi regionisa _ moxirisisa. marTlac, Tu ki `lazika~ klarjeTia _ klarjeTSi namdvilad ar modis kargi mosavali da maT Soris Rvino maRalmTianobis gamo, garda liganis zRvispirisa, romelic ergesTan erTad nayofieri adgili iyo da Rvinoc modioda. ase iyo warsulSic da asea amJamadac. saerTod klarjeTi _ dabalmosavliania garda erge-liganisa. es ukanaskneli ki uxvmosavliani qveyanaa.

ase, rom prokofis aRwera samarTliania da samwuxaroa, rom sabWoTa periodis istorikosebi mis cnobebs araseriozulad miudgnen.

44. `viwroebi fazisTan~

prokofi kesarielis TqmiT md. fazisis sanapiroebis garkveul monakveTze mdinaris rogorc marjvena, ise marcxena sanapiros Zalze uaxlovdeboda mTaTa qedebi, ris gamoc mdinaris sanapiroze iqmneboda bunebrivi `viwroebi~, rac Zalze mosaxerxebeli iyo strategiuli TvalsazrisiT. Tu am `viwrobebs~ daicavda jariskacebis Tund mcirericxovani jgufi, maT SeeZloT mtris ufro meti raodenobis SeCereba.

aseTi bunebrivi anu mTebisagan (kldeebisagan) Seqmnili viwroebi md. rionis sanapiro dablobSi ar aris, magram mravali aseTi `viwrobia~ md. Wroxis mTel sigrZeze _ zRvis SesarTavidan vidre borCxamde, arTvinamde da kidev ufro maRla.

magaliTad, aseTi `viwrobebi~, romelsac karCxalisa da orjoxis qedebis  gamonazardebi qmnian TiTqmis mdinaremde Cadian.

isini arian arTvinis maRla, aseve arTvinsa da Worox-berTas SesarTavs Soris (arTvinsa da Sagairas Sua), aqve, marcxena mxridan mdinaresTn axlos Camodis orjoxis qedis erT-erTi gamonayofi qedi, am patara qedis mwvervali 1984 m. simaRlis mTaa. am or qeds Sua miemarTeba Woroxi. esaa bunebrivi viwrobi. amgvari ki WoroxTan uamravia.

45. sarapanisi da skanda

prokofi, rogorc iTqva, wers: `iberiis sazRvrebidan rom Sedixar,  iqvea lazeTTan ori simagre sarapanisi da skanda, iq ar modis arc xorbali, arc Rvino da arc sxva ram sikeTe, xolo sxva adgilebidan risime Semozidva viwrobebis gamo SeiZleba mxolod ise, Tu TviTon kacebi moitanen’’ (georgika, II, 1965, gv. 110).

prokofi sxvaganac werda, rom mTagorianobis gamo lazikaSi ar modioda xorbleuli, Rvino da sxva ram sikeTe (iqve, gv. 96).

46. iberia _ kolxeTis gza

sparsTa jarma gaiara `iberiidan kolxidaSi mimavali gza~, (georgika, II, 1965, gv. 182).

rogorc iTqva, aq igulisxmeba dvini-artaan-artanuj-arTvin-Woroxis xeobis damakavSirebeli gza, romelic gadadis arsianis mTis maRal uReltexilze.

artaani _ iberiis qveyana iyo, artanuji imJamad lazikis nawili iyo.

iberiidan kolxidaSi mimavali gza, yvelgan daqanebuli napralebiTa da Znelsavali adgilebiT daserili da dafaruli uRrani tyeebiT, ise gaaswors rom ara Tu mTelma maTma cxenosanma jarma gaiara iq daubrkoleblad, aramed spiloebic gaatares _ wers prokofi.

maSasadame, iberiidan kolxidaSi mimavali gza `gaaswores~.

aqedan Cans, rom gza iyo mokle da ara grZeli.

Tu ki lazika iyo mTeli dasavleTi saqarTvelo da iberia ki aRmosavleTi, maTi SemaerTebeli gzis `gasworeba~ namdvilad ar iqneboda advili, radganac es gza grZelia, xolo artaanidan klarjeTSi e.i. iberiidan kolxidaSi gamavali gza, marTalia Zalze Znel, magram mxolod erT uReltexils gadadioda, romlis gasworebac simoklis gamo albaT SesaZlebeli iyo.

 aq unda yofiliyo (da ara lixis qedze) `lazebisa da iberebis sazRvrebi~ (georgika, II, 1965, gv. 185), aqve, axlomaxlo unda yofiliyo skandisa da sarapanisis cixeebi (e.i. arsianis qedze da ara lixis mTaze).

47. prokofis `aqeTa~

`lazTa soflebi xom aq yvela mdebareobs mdinaris aqeTa napiras (mxares) da qalaqebic ZvelTaganve aq auSenebiaT. maT Soris aris arqeopolisi, Zalian gamagrebuli, sevastopolic aris aq da pitiuntis simagrec, xolo skanda da sarapana iberiis sazRvrebisken. yvelaze SesaniSnavi qalaqebi ki mainc aris  aq rodopolisi da moxirisi~ (georgika, II, gv. 101).

aRsaniSnavia, rom liganSi eTnikuri lazebi cxovroben Woroxis marcxena sanapiroze, mesxebi ki marjvenaze.

Tu ra igulisxmeba `aqeTa mxared~ da `iqiTa mxared~, davas iwvevs mecnierTa Soris, Tu Tanamedrove gagebiT mivudgebiT am gamonaTqvams, niSnavs, rom mdinaris marcxena sanapiroze iyo yvela didi qalaqi, maSin, roca realurad marjvena sanapiro aranakleb iyo dasaxlebuli, amitom s. yauxCiSvili fiqrobda, rom `is adamiani, romlisganac prokofis auRia aRniSnuli cnoba, idga mdinaris Crdilo mxares, mdinaris CrdiloeT mxares aris dabanakebuli~ (iqve, gv. 101. SeniSvna 2). magram pitiuntis simagre da sevastopoli, marTlac, rizesa da xufaTs Sua iyvnen ganlagebulni. skanda da sarapana artaanTan (iberiasTan) axlos mdebareobda. prokofis cnobaSi, mxolod arqeopolisis mdebareobaa bundovani, radganac is sxva cnobiT fazisis marjvena mxares mdebareobda. am SemTxvevaSi `aqeTa~, xom ar niSnavs zRvispiras axlos mdebare qalaqebs, xolo `iqeTa~ – ki xmeleTis siRrmeSi mdebares?

48. arTvini (borCxa?) _ rodopolisi

`dablobSi erTi qalaqi iyo, saxelad rodopolisi, romelic yvelaze uwinares xvdeboda gzaze iberiidan kolxidaSi SemosulT~ (georgika, II, 1965, gv. 185).

Tu ki iberiidan lazikaSi Sesasvleli gza artaansa da arTvins aerTianebda, SesaZloa swored am ukanasknels (arTvins) erqva _ rodopolisi. prokofi kesarielis TqmiT, rodopolisi mdebareobda iberia_lazikis gzaze, dablobSi _

rodopolisi iyo Woroxze (fazisze) mdebare qalaqi, zRvidan daSorebuli daaxloebiT 50 km-iT. asevea arTvini. 600 wliT adre, strabonis dros mas `sarapana~ erqva.

arTvini mdebareobda metad mniSvnelovani gzebis Sesayarze, erTmaneTTan akavSirebda erTi mxriv arzrums, artaans, artanujsa da meore mxriv petras.

is iyo kolxeTis brinjaos metad mniSvnelovani `kera~ (qse, II. gv. 563) _ iq aRmoCenilia Zv.w. XII-XI ss mijnaze mniSvnelovani ganZi, kolxuri culebi, Toxebi, zodebi, aseve isini aRmoCnda mTel Woroxis xeobaSi.

arTvini VIII-IX ss-Si iyo `qarTvelTa sakurapalatos~ qalaqi.

etimologiurad saxeli arTvini saxel `vardTan~ unda iyos dakavSirebuli, da aqedan unda iyos miRebuli misi berZnuli Sesatyvisi saxeli – `rodopolisi~.

v. kotetiSvilis leqsikonis Tanaxmad `ard~ igivea, rac `vardi~.

`ard~ _ vardkaWkaWa, vardi~ (v. kotetiSvili, `karabadini~, 1936)

arTvini _ ardvini _ vard-vini – vardovani anu rodopolisi.

iberia-lazikis gzaze mdebare qalaqis `arTvinis~ saxeli SeiZleba berZnis yurs Casmenoda rogorc `vardaani~ anu `vardiani~, `vardebis qalaqi~ anu `rodopolisi~. aRsaniSnavia, rom arc Tu daSorebiT, md. kolopotamisze iyo swored am saxelis mqone qalaqi _ `varda~, vardiani, pontos regionSi, rizesTan axlos.

49. arqeopolisi

sparsTa sardalma mermeroem Seityo – `mowinaaRmdegeni md. fasisis SesarTavTan dabanakebulano, gaemarTa maT winaaRmdeg. is umjobesad Tvlida jer isini gaenadgurebina da ise Semoertya alya arqeopolisisaTvis, raTa isini zurgSi ar moqceodnen~ (georgika, II, 1965, gv. 187).

marTlac, mermeroe gaemarTa fasisis SesarTavisken, gzad man gauara arqeopoliss, mis cixes romaelebi icavdnen.

mermeroe maT daemuqra – jer mdinare fasisTan dabanakebul Tqvenianebs davamarcxeb da `male mogibrundebiT Tqveno~ (gv. 187).

aqedan Cans, rom arqeopolisi axlos mdebareobda fasisis SesarTavTan (ese igi Woroxis marjvena sanapiros mxares).

roca mermeroe miuaxlovda  mdinaris marjvena pirze dabanakebul romaelebs, maT miatoves banaki da navebiT mdinaris meore napirze gadavidnen.

arqeopolisi `quS serzea, Camoudis mdinare~- wers prokofi.  

marTalia noqalaqevis aRwerac msgavsia, magram msgavsia baTumisa da cixisZir-Caqvis sanaxebic.

arqeopoliss hqonia ormagi kedeli.

marTalia msgavsia noqalaqevis kedeli, magram es qalaqi gamonaklisi ar yofila, imdenad xSiri yofila orkeci (erTmaneTis paraleluri ori kedlis) ageba, rom qarTulSi mas specialuri terminic ki hqonia: s. s. orbelianis sityviT `aseT or kedels soxano erqva `orkeci kedeli zRudesTan, romelTa saSualebiT kacman gaiaros folorcis msgavsad~ (iqve, gv. 189).

savaraudod arqeopolisi mdebareobda qobuleT-baTumis regionSi, sadac aRmoCenilia mniSvnelovani arqeologiuri naSTebi.

savaraudod tabula pevtingerianas rukaze aRniSnuli savaWro punqti _ `portus altus~ (`Zveli qalaqi~ (laTinurad) s. yauxCiSvilis sityviT berZnulad SesaZloa arqeopolisad gamoiTqmoda (berZnulad `Zveli qalaqi~ arqeopolisi, gv. 22).

arqeopolisi noqalaqevi rom ar aris iqidan Cans, rom Turme arqeopolisTan sparselebs cxenis sakvebis simciris gamo cxenebi daexocaT. aq _ `daiRupa sparselTa cxenebi ara nakleb oci aTasisa… – maT Sori gza gamoiares, romlis ganmavlobaSic Zalian daiRalnen,  Tanac rodesac lazikeSi  iyvnen, sakvebi arc Tu ise samyofad hqondaT, da amrigad, SimSiliTa da daavadebiT Seviwroebulni, mTlad davardnen (georgika, II, 1965, gv.194).

dasavleT saqarTvelos barSi, rogorc cnobilia, cxenis sakvebi balaxi mravladaa, radganac  wvimiani subtropikuli zonaa da zogadad balaxi aq Zalze mravladaa da asevea am zonaSi mdebare noqalaqevSic, magram naklebia klarjeT-Woroxis xeobaSi, saidanac mividoda daRlili da damSeuli jari arqeopolisTan. am sakiTxs sxvaganac vexebiT.

50. moxirisi

 sparselebi damarcxdnen arqeopolisTan da daixies moxirisisken.

`moxirisi erTi dRis saval gzazea arqeopolisidan da Seicavs mraval mWidrod dasaxlebul sofels~ (georgika 2, 1965, gv. 194).

 erTi dRis gza, daaxloebiT, 20-25 km-ia.

Tu arqeopolisi iyo Caqv-cixisZirTan, aqedan moxirisamde yofila 20-25 –mde km. anu `erTi dRis savali gza~, rac udgeba Tvalsazriss, rom moxirisi erge-xelvaCaur-ligania. radganac Caqvi-cixisZiri marTlac daaxloebiT ,,erTi dRis savalzea~ erge-xelvaCauridan anu, Cveni azriT, moxirisidan.

xolo cixe-gojidan quTaisamde _ meti manZilia, mis gavlas erTi dRis gza ar eyofoda.

prokofis cnobiT, arqeopolissa da moxiriss Sorisi Seicavda `mraval mWidrod dasaxlebul sofels~ anu Caqv-cixisZirsa da ligans Sua mravali kargi sofeli yofila VI s-Si.

Cveni varaudiT es asec unda yofiliyo,  radganac teritoria Caqvsa da ligans Soris uxvmosavliania, subtropikuli zonaa, Tavisi mTa-gorianobis gamo daculia `malariisagan~ anu cieb-cxelebisagan, rac momxibvlels xdida mas dasasaxleblad.

xolo, XIX s-Sic ki, rionis xeoba uvargisad iTvleboda samosaxlod. aq iyo Waobebi, rac mosaxleobas afrTxobda, Tavisi cieb-cxeleba-malariiT musrs avlebda maT d. baqraZis cnobiT.

teritoria cixisZir-Caqvsa da ligans Sua, anu arqeopolissa da ligans Soris  `kolxidis miwa-wyalze saukeTeso mxares warmoadgens, Rvinoc kargi modis da sxva nayofnic iq kargad xaroben, Tumca lazikis sxva adgilebze ar SeiZleba igive iTqvas~ (georgika 2, 1965, gv. 194)

moxirisi iyo erge-xelvaCauris qveyana. `lazikis sxva adgilebi~ ki _ kldian-xrioki Woroxis xeoba da klarjeTi.

51. kotaioni _ quTaTisi, mere _ uqimerioni,

lazebis dialeqti

 (moxiriss) `am mxares Camoudis erTi mdinare saxelad reoni. mis sanapiroebTan Zveladve kolxebs augiaT cixe, romelic Semdeg xanebSi maT metwilad miwasTan gausworebiaT, radgan is metad dabal vakeze mdebareobda da maTi azriT advilad misasvleli iyo, maSin am cixes kotaions uwodebdnen elinuri eniT, amJamad ki mas lazebi quTaTiss eZaxian~ (gv. 194).

SeiZleba prokofis mdinare reoni aris maradidTan Camavali md. RremSi-Rele anu Rremis (Rreonis) wyali, an sxva romelime Senakadi Woroxisa, da maradidTanve, Woroxispirze unda yofiliyo Zveli `quTaTisic~, `metad dabal vakeze~.

marTlac, sofel maradidSi (Woroxis piras) axlacaa ubani saxelwodebiT _ ,,quTureTi~.

quTaTisis axlos vakeze yofila `uqimerionis magari cixe~.

uqimerionis adgilsamyofeli dResac sadavoa.  

SeiZleba gvefiqra, rom `uqi-meri-oni~ saxeli dRes JRers viTarca `meria~. aseTi saxelis mqone punqtebi namdvilad aris liganSi da mis maxlobel kuTxeebSi. radganac aWarul dialeqtSi `mere~ niSnavs mdinarispira vakes, aseTsave dabal adgilas mdgara uqimerioni.

rac Seexeba saxel quTaTiss, `quT~ fuZis mqone saxelebi mravlad yofila CvenSic da sxvaganac.

s.yauxCiSvili mravaljer aRniSnavs, rom `kotais~, `qoTais~ saxelis mqone qalaqebi yofila frigiasa da berZnuli samyaros sxvadasxva qveyanaSi. amJamad SesaZlebelia vivaraudoT, rom liganSic iyo punqti aseTi saxeliT, `berZnuli tradiciisaTvis sakmaod cnobili~ (georgika, 2, gv. 196).

lazebs saxeli `kotaioni~ SemdgomSi `quTaTisad~ uqceviaT.

`quTaTisi~ Zveli anu saliteraturo qarTulis enobrivi normebis mixedviTaa nawarmoebi, magram prokofis daJinebuli miTiTebiT sityva `quTaTisi~ nawarmoebia lazebis enobrivi normebis Sesabamisad, maSasdame lazebis ena iyo qarTuli, amis mizezi SeiZleba isic yofiliyo, rom prokofis epoqaSi qarTul-megruli enobrivi diferenciacia SedarebiT axali dawyebuli iyo da is, Cans, im, anu  prokofis droisaTvis ar iyo dasrulebuli. e.i. VI saukunisaTvis ar iyo dasrulebuli. enobrivi diferenciaciis Sesaxeb wyaro an miniSneba ar moipoveba da mis Sesaxeb  mxolod analitikuri varaudebi gamoiTqva XX s.-Si.

Cveni, zemoT aRniSnuli, varaudi ki efuZneba mniSvnelovan wyaros _ prokofis cnobas, sityva `quTaTisi~ lazuri enobrivi normebis mixedviT iyo nawarmoebi, magram `quTaTisi~ Zveli qarTuli enis normebiTaa nawarmoebi iseve, rogorc `moxirisi~, `muxurisi~, rac unda daiSalos ase _ `mu-xur-is~, mo-mu winsarTi – gawarmoebulia, xolo `xur~ igivea rac saxli (sa-xl-i), xula, xuxula, aqedan xuro, xuroTmoZRvari, sa-xur-avi, m-sa-xur-i, mo-samsa-xur-e. quTaTisi da moxirisi _ qarTuli enobrivi normebiTaa nawaroebi.

roca uqimerionis cixe sparselebs auRiaT, amiT maT gaukontrolebiaT `kolxidis saukeTeso nawili~ (georgika, II, 1965, gv. 197).

kolxidis saukeTeso nawili iyo `moxirisi~, Cveni azriT, Tanamedrove aWara-liganis mTiswineTi, kolxeTad ki, rogorc iTqva, prokofi miiCnevda ara Tanamedrove rionis vakes, aramed erge-ligan-Woroxis xeobas.

52. dabali vakis cixe kotaioni

`reoni~ moxirisis qveyanaSi Seedineboda: `mis sanapiroebTan kolxebs augiaT cixe, romelic Semdeg xanebSi maT metwilad miwasTan gausworebiaT, radgan is metad dabal vakeze mdebareobda da maTi azriT advili misasvleli iyo, maSin am cixes kotaions uwodebdnen elinuri eniT, amJamad ki mas lazebi quTaTiss eZaxian,  berZnuli enis ucodinarobiT mosdiT, rom am saxelwodebis namdvili saxe Seryvnes. ase aqvs es moTxrobili arianes~ (georgika 2, 1965, gv. 125).

 s. yauxCiSvilis cnobiT `arianes Cvenamde moRweul TxzulebebSi amis Sesaxeb araferi moipoveba~ (iqv. gv. 125).

maSasadame, kotaionis cixe metad dabal vakeze idga.

`kot~ fuZiT, rogorc gamokvleulia s. yauxCiSvilis mier, mravali qalaqi iwodeboda berZnul samyarosa da mcire aziaSi. amitomac, SesaZlebelia, amJamindeli quTaisis garda, quTaTisi sxva romelime punqtsac rqmeoda.

ligan-ergesa da aWariswylis xeobaSi, romelic `dabali vakea~ (prokofis gamoTqmas Tu vixmarT), amJamadacaa  sofelebi da punqtebi am fuZiT, mag.- `kvatia~, (igive `kot~ fuZis matarebeli), `quTureTi~ _  tbeTis sulTa matianeSi moxseniebuli sofeli, amJamad ki quTureTi sofel maradidis ubania. `qifaisi~, sofeli Woroxis saTaveebTan, `kvaSta~, sofeli erge liganTan da sxvebi. aseve, mag. `quTahia~ ewodeba qalaqs TurqeTSi, odesRac xalibebis sacxovrisad miCneul mxareSi. 

53. mere _ uqimerioni

`uqimerioni iyo quTaTisis maxloblad erTi metad magari cixe~ (georgika, 2, 1965, gv. 196).

s. yauxCiSvili ar eTanxmeba im azrs, rom `uqimerioni~ erqva quTaisis e.w. `arqielis goras~, sadac cixe iyo aRmarTuli. misi azridan gamomdinare moxirisi mdebareobda md. rionis marcxena mxares, sadac aris sofeli `dablagomi~. (iqve, gv. 210).

Cveni azriT, sityva uqimerionSi gamoiyofa fuZis nawili `meri~. aWarul-SavSuri dialeqtiT, `mere~ ewodeba mdinarispira movakebul adgils, anu gaSlil vakes. uqimerioni, marTlac, `gaSlil vakeze mdebareobda~ _, iseve rogorc, prokofis cnobiT kotaionis cixe idga `metad dabal vakeze~ _ aseT adgils, aWarul dialeqtSi, amJamadac ki `mere~ adgili hqvia. uki-meri SesaZloa aqedan iyos warmomdgari.

54. moxirisi, reoni

mTel lazikeSi, erTaderTi moxirisia mosavliani regioni, `am mxares Camoudis erTi mdinare saxelad reoni~ (georgika 2, 1965, gv. 194).

moxirisad Cven, rogorc aRiniSna, erge-liganis maRalmosavlian, subtropikul mxares miviCnevT, xolo md. reoni Woroxis erT-erTi Senakadi unda yofiliyo erge- liganis regionSi.

55. reoni ar iyo fazisi

prokofi wers: _ mermeroem `sadac fazisis gadalaxva SeiZleba fonSi, gadalaxa es mdinare fexiT, gadalaxa agreTve meore mdinarec, saxelad reoni _ arc es aris sanaosno da fazisis marjvena mxares rom aRmoCnda, waiyvana jari erTi qalaqis _ arqeopolisis winaaRmdeg, romelic aris mTavari da udidesi qalaqi lazebis qveyanaSi~ (georgika, II, 1965, gv. 182).

prokofi pirdapir miuTiTebs, rom sxvaa mdinare fazisi da sxvaa md. reoni, rom isini ori sxvadasxva mdinarea (s. yauxCiSvili maT erT mdinared miiCnevs).

amJamad, sayovelTao TvalsazrisiT md. reonis qveS moiazreba md. rioni. Cemi azriT, is unda iyos Woroxis romelime Senakadi, sadac gaiara klarjeTidan arqeopolisisaken (baTum-Caqv-qobuleTis sanaxebisken) mimavalma sparsTa jarma, romelic iq e.w. `klarjeTis gziT~ Sevida.

56. boasi _ akamfsisi

trapezuntis ,,marjvniv aRmarTulia WaneTis mTebi, romelTa gadaRma romaelTa qveSevrdomi armenielebi cxovroben. am WaneTis qveynidan Camodis mdinare, saxelad boasi… adgilobrivi mcxovrebni mas akamfsiss uwodeben, imis gamo – misi damorCileba, zRvasTan SeerTebis adgilas SeuZlebeli xdeba, vinaidan iseTi siswrafiT da simwvaviT uerTdeba da iseTi didi xmaurobiT miiwevs win~ (georgika 2, 1965, gv. 123).

erTi sityviT boas-akamfsiis aRwerisas sityva-sityviTaa ganmeorebuli prokofis mierve aRwerili fasisi, esaa md. Woroxi da araa rioni, radganac rioni zRvasTan SeerTebis adgilas ar qmnis msgavs suraTs da rioni, arc `armeniidan~ gamoedineba.

`mdinare boasi gamodis sadRac WaneTis maxloblad armenielTa adgilebSi, romlebic farangionis garSemo cxovroben… mas Semdeg, rac es mdinare miaRwevs im adgils, sadac kavkasiisa da iberebis sazRvrebia… nacvlad boasisa, amieridan fazisad wodebuli, ganagrZobs mdinarebas naosnobisTvis gamosadegi… zRvamde… mis orive mxriv lazika aris… marjvniv… iberiis sazRvramde dasaxlebulia adgilobrivi mcxovreblebiT. lazTa soflebi mdebareobs mdinaris aqeTa napiras (georgika, II, gv. 101).

`maSin romaelebma daiWires persarmenielTa qveyanaSi… farangioni, sadac sparselebi oqros Txrian… daimorCiles Wanebis tomi… TovliT dafaruli mTebi, saidanac gamodis md. fazisi~ (georgika, II, gv. 52).

`Wanebis mTebidan Camodis mdinare boasi~ (georgika, II, gv. 122).

mdinare fazisis marcxena sanapiroze lazebi cxovrobdnen, marjvenaze ki mesxebi. marjvniv… iberiis sazRvramde dasaxlebulia adgilobrivi mcxovreblebiT,  xolo lazTa soflebi mdebareobs mdinaris aqeTa napiras

aqedan gamomdinare, Tu fazisi rionia, maSin mis marjvena sanapiroze mcxovrebi egriselebi yofilan mesxebi, xolo marcxena sanapiroze mcxovrebi gurulebi – lazebi,  rac arasworia, maSasadame rioni fazisi araa.

boasi anu fazisi gamoedineboda Wanebis adgilebSi, persarmeniaSi, farangionis maxloblad. amis Sesaxeb samjer wers prokofi kesarieli.

kidev erTxel unda iTqvas, rom VI s-is dasawyisSi, sparseTma Searyia qarTlis saxelmwifoebrioba da Tavisi batonoba gaavrcela taosa da mis momijnave miwa-wyalze. amis wyalobiT tao-basianis mimdgomi qarTuli mxareebi man eklesiurad dauqvemdebara imJamad prosparsuli orientaciis somxur eklesias. amis gamo aq mcxovreb mosaxleobas ucxoelebic, zogjer, persarmenielebad an armenielebd moixsenieben. am qveynidan gamodioda md. fasisi, saTaveSi boasad, qarTvelTa mier ki `akamfsisad~ wodebuli (Woroxi). `akamfsisi~ SeiZleba etimologiurad, qarTul `fsma~- sTan – wylis denasTan iyos dakavSirebuli, amitom prokofis es cnoba ar aris ugulebelsayofi – rogorc iTqva, p. ingoroyva `fs~-s akavSirebs wyalTan.

57. hiposi

 qalaq moxirisTan (lazikaSi) Camodis md. hiposi,  e.i. cxeniswyali (iqve, gv. 119).

unda aRvniSnoT, rom saqarTveloSi ramdenime mdinare atarebs am saxels -cxeniswyali, erTia samegrelo-imereTSi, meore ki afxazeTSi. Cans, asTi saxelis mdinare  yofila erge-liganSic.

58. mTis mwvervalebi fazisis pirze

fazisisaken ukan daxeuli jari Tavs Sveloda `iqauri mTebis mwvervalebze gaqceviT~. (iqve, gv. 110).

prokofis cnobebidan Cans, rom md. fazisis axlos yofila mTebi da kldeebi, romelTa mwvervalebze gaqceviT Tavs uSvela ukan daxeulma jarma.

Tu ki md. rioni Zvelad fazisad iwodeboda, ismis bunebrivi kiTxva, sad aris rionis dablobze mTebis mwvervalebi?

am dablobze aseTi mTebi ar arsebobs.

aqedanac Cans, rom prokofi kesarieli rions ar uwodebda faziss, aramed is fazisad miiCnevda qalaq petrasTan axlos gamaval mdinares, romlis xeobaSi mTebis mwvervalebi iyo.

aseTi Woroxia.

59. kavkasia

`mesxeTis mTebi arc mwiria da arc nayofierebas moklebuli, aramed savsea yovelgvari sikeTiT, radgan mesxebic marjve miwis muSebi arian da iq venaxebic aris. am qveyanaSi mTebi metad maRalia, uzarmazari da saSinlad miuvali. da isini gavrcelebulia vidre kavkasiis mTebamde. amaT ukan aRmosavleTiT aris iberia, romelic persarmenielebamde aRwevs~ (georgika, II, 1965, gv. 128).

mesxeTis mTebi aq sperisa da arsianis mTebia, sadac mesxebi yovelTvis cxovrobdnen. arsianis es mTianeTi karCxalis ufro maRal mTianeTs uerTdeba, romelsac prokofi ,,kavkasias~ uwodebs.  mesxebis es sacxovrisi (SavSeT-artanuj-artaan-kola) iberiis nawili iyo da is taosTan persarmenias esazRvreboda.

60. mermeroe

zogjer prokofi kesarieli md. faziss uyurebs sakuTari Txzulebis personaJis TvaliT. magaliTad, aseTia sparsTa sardali mermeroe.

roca is Seityobs rom petra romaelebma daikaves,  gadawyvets lazikis sxva qalaqebisa da simagreebis daWeras.

prokofi wers: `man kargad icoda, rom mdinare fazisis iqiTa mxares lazebs,  petras garda, sxva arc erTi dasaxlebuli adgili ar moepovebodaT, is gabrunda da daiWira iberiidan kolxidis qveyanaSi gadasasvleli adgilebi~ (iqve, gv. 182).

aq igulisxmeba, rom fazisis, anu Woroxis marcxena (mermeroesaTvis `iqiTa~) mxares lazebs petras garda sxva dasaxlebebi ar hqondaT. rac marTlac ase iyo, radganac ufro samxreTiT mdebare of rizes regioni uSualod bizantielTa xelSi iyo da ara lazebisa.

marTlac, Woroxis marcxena sanapiro goniodan q. xofamde mTa-kldovania da saqalaqo cxovrebisaTvis uvargisia, mxolod Woroxis marjvena sanapiros zRvispireTi (Tanamedrove qobuleT-baTum-erge-liganis vake) iyo miwaTmoqmedebisa da cxovrebisaTvis gamosadegi, sadac mdebareobdnen kidec qalaqebi _ arqeopolisi, rodopolisi, moxirisi da sxva.

61. fazisi _ naxevarmTvara sanapiros SuaSi

fasisi `erTvis evqsinis pontos iq, sadac es ukanaskneli Tavdeba~ (georgika, II, 1965, gv. 128). `naxevarmTvara napiris SuaSi~ da iq, `sadac evqsinis ponto Tavdeba, qmnis naxevarmTvaris msgavs napirs~ (georgika, II, 1965, gv. 126).

`naxevarmTvaras im erT dasawyisSi, romelic aziisa aris mdebareobs qalaqi petra, xolo mis pirispir meore napiras, evropis nawilSi _ afsilebis qveyanaa. afsilebi lazebis qveSevrdomni arian da isini ZvelTaganve qristianebi arian~ (georgika, II, 1965, gv. 128).

petra mdebareobda md. Woroxis Sav zRvasTan SesarTavis axlos, rions ki daSorebuli iyo, aseve md. fasisic petasTan axlos gaedineboda. aqedan gamomdinare, fasisi iyo md. Woroxi.

62. evropasa da azias hyofs fazisi

`aziasa da evropas kolxeTis fazisi hyofs~ (iqve, gv. 140).

`marcxniv aziaa, marjvniv evropa~ (georgika, II, 1965, gv. 127).

prokofis cnobiT md. fasisi orad hyofda qveyanas, misi marjvena sanapirodan iwyeboda evropa xolo marcxniv azia mdebareobda, mis marjvniv, anu evropaSi cxovroben afsilebi. aRsaniSnavia, rom am toms arianec am midamoebSi axsenebs _ fazisis marjvniv.

63. afsilebi

fasisis marjvena sanapiros mxare. `evropis nawilSi _ afsilebis qveyanaa. afsilebi lazebis qveSevrdomni arian da isini ZvelTaganve qristianebi arian~

afsilebisagan gansxvavebiT abazgebi warmarTebi iyvnen – `es barbarosebi Cvens dromdisac Tayvans scemdnen Walebsa da tyeebs, xeebi barbarozs, raRac gulubryvilobis gamo RmerTebad warmoedgina~ (georgika, II, 1965, gv. 133).

etimologiurad `afsili~ da `fasisi~ SeiZleba erTmaneTs fuZeebiT `f(a)s~, `fas~ davukavSiroT. Cveni azriT, afsilTa qveS  igulisxmeba sufsis xeobis da momijnave miwa-wylis, SesaZloa rionsa da Woroxs Sua mdebare dablobis mdinareebiT gajerebuli da farTod gadaSlili vake adgilebis mcxovrebni. aqaa, Tanamedrove epoqaSic hidronimi -,,sufsa~.  wyliani adgilebis aRmniSvneli sityvebis Ziri _ fSa-fSani  aseve wylianobis aRmniSvneli `fs~ (afs) ZirTan unda iyos kavSirSi. aq Cven unda gvqondes dakavSireba `fS~ `afs~ fuZesTan, romelic winareqarTulSi, rogorc aRvniSneT, wyals (gaSlil wyals) aRniSnavda. maSasadame, afSilebi _ gaSlili,  wyliani adgilis tomi, dablobis mcxovrebi iyo, xolo mTiani adgilebis mcxovrebni, Cans, `gr~ fuZiT (gora-mTa) aRiniSnebodnen (margvelebi, gurulebi, egriselebi) (rogorc magaliTad, slavebSi _ `tyis xalxi~, `Waobis xalxi~ da a.S.). amis gamo (e.i. wyalTan, zRvasTan siaxlovis gamo) SesaZloa, mTeli zRvispireTis mosaxleobas `afsilebi~, `afSilebi~ erqva.

prokofi erTnairad aRwers Wanebisa da abazgebis warmarTobas. Tu gaviTvaliswinebT Wanebisa da mesxebis mezoblobas samxreT saqarTveloSi, Wanebisa da abazgebis eTnikuri siaxlovec ar mogveCveneba ucxod.

p. ingoroyvas abazgebi mesxebad miaCnda.

mesxebis cxovrebis Sesaxeb am arealSi migviTiTebs strabonic, Tumca ki is saerTod ar axsenebs sityva `abazgs~ (Cans imitom, rom ukve naxsenebi hqonda mesxebi, igive mniSvnelobis eTnosaxeli).

abazgebis qarTulenovnebas migviTiTebs sxvadasxva faqti: pirveli is, rom maT TiTqmis gaqristianebisTanave gaaCaRes qarTulenovani RvTismsaxureba e.i. gaqristiandnen VI s-Si, xolo maTi qarTulenovani samefo ukve VIII s-Si Camoyalibda.

abazgebis qarTulenovanebas migviTiTebs afxazeTis toponimebic, rac p. ingoroyvas cnobiT, xeebis TayvaniscemasTan iyo dakavSirebuli. es toponimebi namdvilad adastureben prokofi kesarielis cnobebs, rom isini xeebs eTayvanebodnen _ `bzifi~ (bza), biWvinTa (fiWvi), cxumi (rcxila), gagra (kakali), soCa (soWi), wibeli (wifeli), Wuberi (wabli), da a.S. am cnobidan marTlac Cans rom maT, am qarTulenovan toms `xeebi RmerTebad hqondaT warmodgenili~.

prokofis sityviT abazgebma iustinianes dros miiRes qristianoba. man abazgebis qveyanaSi RvTismSoblis taZaric aaSena. g. CubinaSvilis azriT aq igulisxmeba noqalaqevis (da ara biWvinTis) Zveli eklesia (georgika, II, 1965, gv. 135). sityva abazgi SeiZleba sitya baSTan iyos dakavSirebuli m. qurdianis kvleviT.

punqtebi `baSi~, `qvemo baSi~, `Sua baSi~, `zemo baSi~ rionis dablobis gaSlil vakeze mdebareoben, Tumca `abaSa~ samegreloSia, `Sua baSi~ samtrediis raionSi, `qvemo baSi~  foTis raionSi, da `zemo baSi~ quTaisis olqSi.

rogorc Cans, Zvelad `baSi~ erqva gaSlil vakes (aRsaniSnavia, rom XX s-is dasawyisSi qarTvelebi i. gedevaniSvilis cnobiT `baSs~ uwodebdnen e.w. `brezents~, anu gaSlil gadasafarebels. gaSlil sibrtyes). `faS~ (baS) wyalTanac unda yofiliyo dakavSirebuli _ (fSa, fsori) am fuZiT aRniSnuli qveynis (afSil-afsil) garda sxva qarTuli qveyanebic _ fSavi, basiani (araqsze) da basiani dvaleTTanac ixsenieboda. radganac Ziri `bas~, `baS~, `fas~, `faS~ dakavSirebuli aRmoCnda wylian, gavakebul qveyanasTan, aseTi saxisa iyo swored Cirdilokavkasiis is mxareebi, romlebic rogorc provincia basianTan ise mimdebare regionebSi mdebareobdnen Crdilo kavkasiis vrclad gaSlil, mdinareebiTa da wylebiT gajerebul teritoriaze. es mxareebi uZvelesi xanidanve, rogorc Cans, qarTulenovani tomebiT yofila dasaxlebuli, rasac aRniSnuli toponimikac miuTiTebs. viTareba Seicvala gvian Sua saukuneebSi, rodesac Temur lengma Crdilo kavkasiis adgilobrivi mosaxleoba gaanadgura anda daTrguna, mas aseve aq Semouyvania adiReuri, CrdilokaspiispireTisa da cimbiruli warmoSobis tomebi. `pravaslavnaia enciklopedias~ cnobiT, adiReuri tomebi Crdilo kavkasiaSi pirvelad gamoCnda Temur lengis laSqrobebis Semdeg. rogorc cnobilia mraval adiReur toms ar gaaCnda sakuTari saxeli da maT saxels aniWebdnen maT mier dapyrobili da asimilirebuli im tomis saxelis mixedviT, romlis miwa-wyalzec isini esaxlebodnen. amitomac safiqrebelia, rom roca erT-erTi aseTi usaxelo adiReuri tomi dasaxlda Crdilo kavkasiaSi `fas~ an `bas~ qveyanaSi, am tomsac uwodes es saxeli `afsua~ an `abazi~, e.i. maT mier dapyrobili da asimilirebuli tomis saxelis mixedviT. Semdgom es adiReuri tomebi, ZiriTadad XVII s-is Semdgom, gadmosaxldnen samxreT kavkasiaSi, kerZod ki, afxazeTSi da rogorc Cans maT Tan gadmoitanes maT mier miTvisebuli axali saxeli `afsua~ an `abazi~. ase rom, sul sxva tomi iyo Zveli avtorebis (prokofis Tu agaTias) naxsenebi `afsilebi~ da sul sxva tomia `afsuebi~ da `abazebi~. es ukanasknelebi arian adiReuri tomebi, xolo `afsilebi~ da Zveli `abazgebi~ rogorc Cans iyvnen qarTuli warmoSobis tomebi.

afsilTa mezobeli abazgebi, p. ingoroyvas kvleviT igive mesxebi iyvnen `bas-xi~, `ba-sxi~, `me-sxi~, aseve, araqsis, anu fazisis xaobaSi mcxovrebi basianelebi _ igive mesxebia. maTi satomo saxelebi, Cans, msgavsi fuZiT iyvnen nawarmoebni.

iqamde, VI s-Si, prokofi politikuri TvalsazrisiT TiTqosda or nawilad hyofda saqarTvelos: sparsul-iberiulad (iberebi, mesxebi) da romaul-lazurad (lazebi, afSilebi, abazgebi, skvimebi, svanebi). prokofisaTvis, rogorc politikuri moRvawisaTvis mniSvnelovania saqarTvelos romauli (lazuri) nawili. es Tvalsazrisi aisaxeba kidec sparseTis samefo karze bizantieli elCebis vizitisas gamarTuli kamaTis dros.

64. xaskunebi alaniaSi

s. yauxCiSvils mohyavs VI s.-is cnobebi qarTlis cxovrebidan, romelic Seexeba alanur tomebsa da afxazeTs.

iustiniane ,,brZoda kerZoTa ovseTisaTa, sazRvarsa avazgiassa naTesavsa xaskunTasa~.  

VI saukunisaTvis Semdegdroindel afxazeTSi (SavizRvispireTSi) bizantielebma sparselebTan lazikisaTvis omSi dasaxmarebladD Crdilokavkasiidan Semoiyvanes TavianTi mokavSire alanuri tomebi da maT gadasces mniSvnelovani simagreebi dasavleT saqarTveloSi. amitomac imJamad `sazRvari  avazgiisa~ droebiT iwoda `kerZoTa ovseTisaTa~.

Cans alanebs Crdilokavkasiidan bizantiisaTvis arasasurveli zogierTi sxva tomic Semohyolia, maT Soris Cans aRniSnuli xaskunebic.

iustinianem am `ovseTSi~ romelic imJamad `sazRvarsa avazgiassa~  (afxazeTis sazRvarTan) xaskunTa toms ebrZoda, Txova iberiis mefe farsmans daxmareba.

farsmani SebrZolebia xaskunebs, gaumarjvnia da misi mTavrebi Sepyrobili gaugzavnia iustinianesTvis.

Cveni azriT iberieli mefe farsmani ver daexmareboda iustinianes jars, iberiis daqvemdebarebaSi rom ar yofiliyo dasavleT saqarTvelos miwa-wyali sazRvarsa avazgiassa.

qarTuli wyaroebiT qarTlis samefos imJamindeli sazRvari md. klisuraze gadioda, xolo teritorias klisuridan yubanamde bizantia flobda.

lazikis omebis dros, rogorc aRiniSna, damxmare Zalad, sparselebTan saomrad am miwa-wyalze TviT bizantielebma Semoiyvanes alanuri tomebi. isini iq (klisuridan yubanamde) droebiT gabatondnen kidec (xazarebamde), rac toponimikaSic aisaxa, `alania~ da `kerZo ovseTisa~ bizantiis mier xeldebul am mxareebs ewoda (md. egriswyal-klisuras iqiT).

rogorc aRiniSna, qarTuli wyaroebic im teritorias, romelsac Semdgom sakuTriv afxazeTi ewoda _ alanias uwodebdnen. es iyo klisuras iqiT mdebare teritoriis mniSvnelovani nawili.

Tamaris istorikosi, rogorc aRiniSna, wers: _ `giorgi III `Jamsa zamTrisasa gardavidis lixTimereTs da miuwios zRvad pontosad da moinadiris alanTa qveyana, romelic ars afxazeTi~ (`istoriani da azmani~, q.c. II, 1959, gv. 15).

alania _ gvian Sua saukuneebSic ki erqva afxazeTis erT nawils.

V-VI saukuneebSi alanebis Zalze mravalricxovani momTabare xalxi Crdilo kavkasiisa, donis, dunaisa, dneprispireTsa da evropaSic ki laSqrobdnen.

amitom, maT mebZolebs VI s.-Si dasavleT saqarTvelos siRrmeebSi (bizantia-sparseTis omisas bizantielTa nebiT) fexi hqondaT mokidebuli,  e.i cixe-simagreebi da mniSvnelovani punqtebi eWiraT garkveuli droiT.

alanTa Semdgom aq xazarTa gavlena gaZlierebula arabebis Semosevebis Semdgom.

შესაძლოა ისიც, რომ ტერმინ „ხასკუნის“ თავდაპირველი ფორმა იყოს – „ბასკუნი“, შესაძლოა გადამწერს ერთმანეთშ9ი აერია „ხ“ და „ბ“, ამიტომ ალბათ თავდაპირველი ფორმა იყო „ბასკუნი“, ეს იგივეა, რაც „აბასკუნი“ ანდა „აბასგუნი“ ანუ აბასგები, აბაზგებს ნამდვილად ეომებოდნენ მე-6 საუკუნეში ბიზანტიელები და მათ იბერია აკონტროლებდა.

65. afsilebi da abazgebi qarTulenovani xalxi iyo

Zvelad afsilebi iyvnen `lazebis qveSevrdomebi~ (georgika, II, 1965, gv.165)..

SemdegSi `afsilebi kolxebs gadaudgnen da ambobdnen kolxebma ar isurves daxmareba aRmoeCinaT maTTvis~ (georgika, II, 1965, gv. 164).

bizantielebi (alanTa daxmarebiT) da sparselebic afsilebs sastikad ebrZodnen. maT TavianTi TanamoZme lazebis daxmarebis imedi hqondaT, magram omiT lazaralebulba lazebma es ver SeZles. afsilebi ganawyendnen.

lazTa qveSevrdomebisagan gandgomis Semdeg, SesaZloa, zedafena afsilebisa VII-VIII ss-Si abaSgebis zedafenasTan erTad gadasaxldnen ufro CrdiloeTiT, cxumisaken da miitanes iq, afxazeTSi, qarTulenovani saxelmwifoebrioba da eklesia. CrdiloeTis es mxareebi saomar moqmedebaTa centrebs ufro daSorebuli iyo, amasTanave VII s. bolodan asparezze gamoCenilma xazarebma saqarTvelos zRvispireTidan gaaZeves alanuri tomebi – bizantielTa mier mowveulni sparseTTa omisas. gamoTavisuflebul arealze, SesaZloa, es qarTuli tomebi wanacvldnen, Tumca es teritoria (Semdgomi afxazeTi) maTi istoriuli samSoblo iyo, egrosis wilxvedri qveyana.

afsilebi da abazgebi qarTulenovani xalxi iyo, ratom?

abazgebs berZnebTan hqondaT urTierToba, berZnebisagan miiRes qristianoba da radganac amis miuxedavad CamoyalibebisTanave, VIII saukunidanve, afxazeTis saxelmwifo da saeklesio ena iyo qarTuli, es faqti miuTiTebs, rom es ena maTi mSobliuri ena iyo.   

66. bruqsebi

abazgebis sacxovrisis Semdeg alanebis sacxovrisamde prokofis sityviT `bruqsebis~ (bruxebis, bruqebis) tomi cxovrobda (georgika, II, 1965, gv. 135).

 me vfiqrob, rom etimologiurad es sityva (bruqsebi) axloa sityva `iberTan~ (bru-iber).

67. guTebi

guTebi iustinianes ugzavnian oTx mociquls da iTxoven maTTvis episkoposs, radganac gaegoT, rom iustinianes abazgebisaTvis moZRvari gaegzavna (georgika, II, 1965, gv. 138).

guTebma meorejerac VIII s-Si gagzavnes bizantiaSi  TavianTi elCebi episkoposis moTxovniT da amjerad afxazur anu iberiis eklesiaSi miiRo kurTxeva guTebis episkoposma ioanem.

aqedanac Cans, rom guTebisaTvis abazgebi iberielebi iyvnen.

68. saginebi, sebastopoli, pitiunti, trapezunti

`xosrom sparsTa mefem, lazebi rom warmouZRvnen mas petrasken, gadawyvita iq sparsTa jaris gagzavna am simagreebis asaRebad~ (georgika, II, 1965, gv. 137).

e.i. sebastopolisisa da pitiuntis asaRebad.

prokofis ,,saginebis~ (sanigebis) tomi SavizRvispireTSi eguleba or adgilas (iqve, gv. 136), erTi trapezuntis siaxloves, meore ki abazgebisken.

Cans, orive adgilas yofila punqtebi sebastopolisi da pitiunti, amitomac abazgebis, bruqsebis, alanebisa da hunebis aRwerisas kvlav ubrundeba trapezunts (saginebis xsenebis gamo), iqve mdebare sebastopolissa da pitiunts.

petras siaxloves of-rizesken mdebare meore pitiuntisa da sebastopolisis cixeebi trapezunts icavdnen da amitomac maT didi strategiuli daniSnulebac gaaCndaT.

69. afsaru rizesTan

prokofis sityviT, q. rizes axlosaa punqti `afsaru~ `afsurta~ – sadac iasonma da medeam mokles aietis vaJi afsurte (georgika 2, 1965, gv. 124), aqaa lazebisa da sanigebis (saginebis) qveyana (iqve, gv. 125). sxva adgilas prokofi am qalaqs _ `afsarunts~ uwodebs.

q. fazisi erqva fasis marcxena sanapiroze mdebare qalaqs mdinaris SesarTavTan. (georgika, II, 1965, gv. 126).

prokofi kesarieli da sxva Zveli avtorebi Savi zRvis aRmosavleT sanapiros erT nawils aRniSnaven sagangebo terminiT _ `naxevarmTvaris msgavsi nawili~. afsaruntidan petramde  20-25 km. manZili yofila.

70. manZili afsaruntidan petramde,

skvimnia da svania

prokofi wers: `q. afsaruntidan petramde (lazTa sazRvrebamde), sadac evqsinis ponto Tavdeba, erTi dRis savali gza aris. ponto rom Tavdeba, aq qmnis naxevarmTvaris msgavs napirs. am naxevarmTvaris gadasavali udris 550 stadions (daaxl. 100 km.), xolo mis ukan mdebare qveyana aris lazuri da asec iwodeba. amaT Semdeg Sida xmeleTSi modis skvimnia da svania. es tomebi lazTa qveSevrdomebi arian… am qveynis gverdiT, saxeldobr iberiis gaswvriv, cxovroben ZvelTaganve iberTa qveSevrdomi mesxebi, romelTac mTebSi aqvT sabinadro adgilebi. mesxeTis mTebi arc mwiria da arc nayofierebas moklebuli, aramed savsea yovelgvari sikeTiT, radgan mesxebic marjve miwis muSebi arian da iq venaxebic aris. am qveyanaSi mTebi metad maRalia, uzarmazari da saSinlad miuvali. da isini gavrcelebulia vidre kavkasiis mTebamde. amaT ukan aRmosavleTiT aris iberia, romelic persarmenielebamde aRwevs~. (georgika, II, 1965, gv. 127).

Cveni xedviT, im qveyanas, romelsac Cven vuwodebT kolas da artaans _ prokofi kesarieli uwodebs iberias (e.i. iberiis erT-erT nawils), sadac mesxebi cxovroben, mis iqiTa qveyanas ki _ `persarmenias~ (armeniis sparsul nawils), lazika qarTuli wyaroebis _ `bolo klarjeTisa zRvispiria~ erge-liganTan erTad, xolo skvimnia-svanias Cans uwodebs im qveyanas, romelsac, amJamad guriis mTianeTi – samcxe-SavSeT-zemo aWara ewodeba. aqauri mTebi, marTlac, maRali, uzarmazari da miuvalia, miT umetes, rom am mTebis nawilia karCxal-arsianis mTianeTi, imereTis mTebi ki _ dabalia.

aq, samcxe-kola-artaan-taosken, marTlac, (klarjeTisagan anu lazikis gulisagan gansxvavebiT) miwa nayofieria, aris baRebi da venaxebi. misi mcxovrebni, anu mesxebi iberi xalxis nawilia. Tu am kuTxiT ganvixilavT saqarTvelos istoriul geografias, prokofi kesarielis cnobebi eWvs naklebad gamoiwvevs da metad sando xdeba.

wignis am nawilSi `persarmeniis~ xsenebisas prokofis kidev erTxel agondeba md. fazisi da kidev imeorebs _ mesxebis `ukan aRmosavleTiT aris iberia, romelic persarmenielebamde aRwevs. am mTebiT romelic aq aris, Camodis mdinare fazisi, romlis saTave kavkasiis mTebSia da pontos erTvis naxevarmTvara napiris SuaSi~ (georgika, II, 1965, gv. 127). esaa, Woroxisa da misi regionis aRwera.

71. kolxebi _ lazebi

prokofis mtkicebiT, kolxebi SeuZlebelia ar iyvnen igive lazebi,  vinaidan  mdinare fazisze  mosaxleoben, xolo saxeli kolxi, rogorc sxva mravali tomisa amJamad `lazTa saxeliT Seicvala~ (georgika 2, 1965, gv. 120).

aqedan naTlad Cans, rom ukve Zvel samyaroSi ar icodnen, Tu konkretulad romeli tomi iyo Zveli, legendaruli kolxebis pirdapiri eTnikuri STamomavali. aseTebad zogs erTi, sxvebs ki sxva tomi miaCnda. prokofic interesdeba am sakiTxiT da radganac cnobili iyo, rom kolxebi Zvelad md. fazisTan cxovrobdnen, xolo mis dros am mdinareze lazebi mosaxleobdnen, amitomac dawera _ `kolxebi igive lazebi arian~. ase, rom es cnoba eWvmiutaneli ar iyo TviTon prokofisTvisac, miTumetes, rom sparsTa mefis winaSe lazebi TavianT Tavs kolxebs uwodebdnen. Tanac saxeli `lazi~ am toms prokofis dros Serqmevia, maTi Zveli saxeli `lazTa saxeliT Seicala~.

72. fazisis ritorikuli skola

prokofi kesarieli axsenebs md. Termodontsa da md. Temiskuras, q. amisiasTan (georgika, 2, 1965, gv. 122).

prokofi wers _`amisiis maxloblad aris egreTwodebuli Temiskure da mdinare Termodonti, sadac, rogorc amboben, amazonTa banaki iyo. trapezuntelTa sazRvrebi vrceldeba susurmenemde da egreTwodebul rizemde, romelic lazikaSi mimavalTaTvis ori dRis savali gziT aris daSorebuli trapezuntamde~ (georgika, 2, 1965, gv. 122).

miuxedavad imisa, rom Zveli wyaroebi zogjer dabejiTebiT iZlevian geografiul miniSnebebs, Cveni zogierTi mkvlevari, mainc, am cnobaTa sawinaaRmdego daskvnebs akeTebs. magaliTad, sruliad gasagebad wers Temistiosi, rom q. fasisis ritorikuli skola mdebareobda  `md. TermodontTan, md. TemiskurasTan, armenielebisa da kolxebis qveyanaSi~, mainc CvenSi damkvidrebuli azriT, fasisis qveS, TiTqosda, q. foTi moiazreba, maSin, roca, foTs araferi akavSirebs arc armenielebis, arc persarmenielebis mxaresTan da mis siaxloves ar gaedineba md. Termodinti da arc md. Temiskura.

misgan gansxvavebiT ki, qalaqi fasidi, `fadissa~ axloa am mdinareebTan (q. `fadissa~ mdebareobda kolxebis Zvel samSobloSi). fadisa, amJamad, fatsad iwodeba trapezuntis dasavleTiT.

73. Wanebi

prokofis TqmiT, Wanebi zRvispireTs Zalze arian daSorebulni da armenielebis gverdiT cxovroben (georgika, 2, 1965, gv. 120).

74. svania _ skvimnia

prokofis sityviT skvimnia da svania mdebareobda iberiasa da moxiriss Soris (georgika, II, 1965, gv. 202).

prokofi wers _ `ase Caigdes xelSi sparselebma uqimerionis cixe da mtkiced daepatronnen lazikes. magram marto es lazike ki ar Caigdes xelT sparselebma, aramed skvimniaca da svaniac da amrigad moxirisidan iberiamde mTeli miwa-wyali gamoecalaT xelidan romaelebs da lazTa mefes~( georgika, II, 1965, gv. 202).

Cven vsvamT aseT kiTxvas – Tu ki `skvimnia~ da `svania~ Tanamedrove leCxum-svaneTia, `moxirisi~ ki – Tanamedrove quTaisis regioni, rogor moeqceodnen isini (skvimnia da svania) aseTi ganlagebis SemTxvevaSi moxirissa da iberias Soris?

aseTi geografiuli ganlagebis SemTxvevaSi svaneTi da leCxumi aRmosavleT saqarTvelosa da quTaiss Soris moeqceoda.

skvimnia da svania ki mdebareobda iberiasa da moxiriss Soris. 

magram, Tu skvimnia da svania VI saukuneSi erqva vrcel  viwro mTian zols lanCxuTis mTianeTidan aWara-SavSeTis mTianeTis CaTvliT, xolo moxirisi xelvaCaur-erge-ligans,  maSin skvimnia da svania  moeqceoda iberiasa da lazikas Soris, radganac lazikad ZiriTadad  Woroxis  xeobas miviCnevT.

prokofis sityviT sparsTa mTavarsardalma uqimerionis siaxloves aaSena lazTa cixe, romelsac ~sarapaniss eZaxian da romelic zed lazikis sazRvrebTan mdebareobs~. esaa sul sxva sarapana.

g. grigolias sityviT – sarapana erqva mniSvnelovani gzis dasacavad agebul cixes (sparsulad), amitomac iyo kolxeT – lazikaSi da saerTod saqarTveloSi mravali  sarapana (ix. georgika, II, 1965, gv. 204).

III. prokofi kesarieli

`SenobaTa Sesaxeb~ (2006)

(mimoxilva)

75. klisurebi lazikis SesasvlelSi

bizantielebisTvis lazikis `Sesasvleli~ mdebareobda Sav zRvasTan, xolo misi `gasasvleli~ sparseTis mxarisaken iyo mimarTuli.

prokofi kesarielis cnobiT, klisurebi anu erTmaneTTan mijriT mdebare mTebis viwro xeobebi lazikis `SesasvlelSi~ mdebareobdnen anu Savi zRvis siaxloves.

is wers _ imperatorma iustinianem `am qveyanaSi gaamagra xeobebic ki, romlebsac, Cveulebriv, klisurebs uwodeben, raTa lazikes Sesasvleli mtrisTvis Caketili yofiliyo~ (prokofi kesarieli, SenobaTa Sesaxeb, 2006, gv. 107).

es aris mniSvnelovani cnoba, sxva wyaroebSi prokofi aseve wers, rom es klisurebi lazikaSi md. fazisis siaxlovesac iyo.

maSasadame, lazikis klisurebi erTdroulad zRvisa da mdinaris piras mdebareobda.

aseTi mdinare Woroxia da ara md. rioni, radganac md. rionis piras arasodes arsebula erTmaneTis paralelurad mdebare mTebiT warmoqmnili xeobebi (klisurebi), romelnic amave dros zRvis siaxlovesac mdebareobdnen.

 visac uxilavs arTvinidan artanujisaken mimavali gza mixvdeba Tu rogor xeobebs uwodebda prokofi klisurebs.

aRsaniSnavia, rom borCxasa da md. aWariswyals Sua Woroxis marjvena Senakads `kliskurisu~  hqvia, rac etimologiurad  `klisuras~ msgavsia.

Woroxispira am adgilebSia mdinaremde CaWrili qedebi, romlebic axloa zRvasTanac, xolo md. rionis zRvispira nawili vrclad gadaWimuli velia.

76. Wanebi

Wanebi iyvnen armenielTa mezoblebi, aRmerTebdnen Walebs, frinvelebs, zogierT cxovels, cxovrobdnen `camde azidul uzarmazar mTebSi da miwas ki arasodes amuSavebdnen~ (prokofi kesrieli, SenobaTa Sesaxeb, 2006, gv, 104)

WaneTSi `umetesad xrioki, sruliad mwiri da unayofo adgilebia, aq arc miwis moxvnaa SesaZlebeli, arc naTesis momka da arc Tibva~ (iqve, gv. 105).

maSasadame, WaneTSi cxovelTaTvis sakvebi balaxi mcirea. prokofi sxva naSromSi aRwers, rom lazikeSi sparselebs 20 000-mde cxeni daexocaT SimSiliT, anu ubalaxobis gamo, maSasadame, lazikec WaneTis msgavsi, umosavlo qveyanaa.

aseTi ki SeuZlebelia iyos dasavleT saqarTvelo mTlianad da gansakuTrebiT ki rionispira bari, subtropikuli zona, sadac balaxic da yovelgvari nayofic uxvad modis.

Wanebi iustinianes dros gaqristiandnen da romaelebTan erTad laSqrobdnen.

WaneTi yoveli mxridan kldovania, Zneladsavali qveyanaa cxenosnisTvisac ki. iustinianem maT eklesia auSena sqamalixonSi; cixeebi aaSena horononSi, ganaaxla sisilisonSi. WaneTs CrdiloeTiT esazRvreboda qalaqi trapezunti.

WaneTsa da lazikes Sua prokofi asaxelebs trapezuntsa da rizes.

77. lazi mefeebis samefo Sesamoseli

zogierTi istorikosi lazikas Zlier saxelmwifod miiCnevs, radganac bizantiis imperatorebi lazeTis mefeebs samefo Sesamosels ugzavnidnen.

prokofi kesarielis cnobiT ki piriqiT, msgavsi Sesamoslebi egzavnebodaT imperiisadmi daqvemdebarebul e.w. `satrapebs~.

prokofi aRwers erT aseT magaliTs _ iustinianes epoqaSi bizantiisadmi daqvemdebarebul armeniis erT nawils marTavda xuTi satrapi (erisTavi). maT CamorTmeuli hqondaT qveynis suverenuli marTvis ufleba, magram mmarTvelis wodeba SenarCunebuli hqondaT imperatoris mier. isini mxolod garegnuli niSnebiT iyvnen aRWurvilni, amitomac wers prokofi – amaT `mxolod zogierTi samefo niSani eniWebodaT romaeli imperatorisgan. Rirsi kia es niSnebi sityviT movixsenio, radgan adamianis Tvali maT verasodes ixilavs: esenia: qlamida, iqsoveboda zRvis cxovelis bewvisagan… porfiris CamoSvebuli nawili iq, sadac mewamuli nakecebia, oqroTia nakeri, qlamidas hkravs oqros balTa, romlis SuaSi Casmuli iyo romeliRaca patiosani qva, aqedan eSveboda sami iakinTis qva wvrili oqros ZewkviT. qitoni abreSumisaa, yoveli mxridan oqromkediT Semkuli, romelsac plumiebs eZaxian, fexsacmeli muxlamde mewamuli ferisa, romelsac mxolod romael imperatorebsa da sparsel mefeebs SeuZliaT Caicvan~ (prokofi kesrieli, SenobaTa Sesaxeb, 2006, gv, 98).

maSasadame, romaeli imperatorebisa da sparseTis mefeebis msgavsad armeniis satrapebic (anu erisTavebic) icvamdnen wiTel (mewamul) fexsacmels, magram es faqti ar gamodgeba imis samtkiceblad, rom isini Zlieri anda suverenuli saxelmwifos mmarTvelebi iyvnen.

safiqrebelia, rom lazeTis mefeebic armeniis aRniSnuli `satrapebis~ msgavsi mmarTvelebi iyvnen anu Seesatyvisebodnen qarTvel mTavars an erisTavs.

aRsaniSnavia, rom aRniSnuli satrapebis garda, erT-erT armenias sakuTari mefec hyavda, romaelTa gavlenis qveS myofi.

78. cixe-simagreebi lazikeSi

(petra, pitiunti, sebastopolisi)

iustinianem lazikeSi aago cixe-simagre losorioni (SeiZleba SevadaroT, rom armeniaSi arsebobda punqti lisiormoni), gaamagra lazikis SesasvlelSi xeobebi (klisurebi), aRadgina lazikes Zveli, nangrevebadqceuli eklesia (klarjeTSi eklesiebi IV-V ss-Si aigo).  

iustinianem aaSena q. petra. iq lazebma sparselTa jari Seiyvanes, amitomac bizantielebma es qalaqi `miwasTan gaaswores, raTa barbarosebi kvlav ar mosuliyvnen~ (prokofi kesrieli, SenobaTa Sesaxeb, 2006, gv, 107).

`gadaRma xmeleTze, meotis tbis mimarTulebiT aris ori cixe-simagre _ sebastopolisi da pitiunti. isini `romaelebma daangries, roca Seityves, rom xosro jaris gagzavnas apirebda am cixeebis asaRebad~ (iqve, gv. 107).

xosros, petras aRebis Semdeg, surda, rom trapezuntic aeRo. mis gzaze, trapezuntisaken, rizes regionSi idga sebastopolisisa da pitiuntis cixeebi, amitomac isini TviT romaelebma daangries, raTa trapezunti daecvaT.

trapezunti, anu trapezusi iyo bizantielTa umTavresi samxedro sazRvao porti Sav zRvaze. lazikisaTvis omisas petras dangrevis Semdeg mas udidesi funqcia mieniWa.

amitom, xosrom daapira Tavisi laSqriT wasuliyo petradan trapezundisaken zRvispireTis gziT da aeRo zRvaze bizantielTa umTavresi sazRvao-strategiuli es baza.

trapezuntze laSqrobisas gzaze mas  Sexvdebodaa pitiuntisa da sebastopolisis simagreebi, romelTa winaaRmdegobis daZlevis Semdeg ukve advilad SeZlebda trapezuntze gamarjvebas. amitomac sebastopolisi da pitiunti `romaelebma daangries, roca Seityves, rom xosro jaris gagzavnas apirebda am cixeebis asaRebad. 

maSasadame, is pitiunti da sebastopolisi romelTac axsenebs prokofi, petrasa da trapezunts Soris mdebareobda.

cnobili `pitia~ (pitiunti) Tavisi saepiskoposo centriT mdebareobda rizesTan axlos, rac rukebzecaa aRniSnuli.

es pitiunti VI saukunis dangrevis Semdeg aRarasodes aRdgenila Tavisi Zveli mniSvnelobiT.

sebastopolisi iustinianem aRadgina da aqcia RirSesaniSnav qalaqad (iqve, gv. 107). aRsaniSnavia, rom saxeli sebastopolisi sxvadasxva saukuneebSi sxvadasxva qalaqs eniWeboda SavizRvispirze. magaliTad, q.faziss erT periodSi sebastopolisi erqva.

maSasadame, TviT romaelebma daangries -`miwasTan gaaswores~ iqamde cnobili cixe-qalaqebi petra, pitiunti, sebastopolisi da sxvebi, romelnic aRarasodes aRdgenilan, Tumca maT saxelebs Semdeg sxvadasxva qalaqebs uwodebdnen Zveli saxelis sidiadis gamo.

79. klisurebi

prokofi kesarieli Tavis naSromebSi sakmaod xSirad xmarobs sityvas `klisura~, `klisurebi~.

klisura, misi ganmartebiT, aris viwro bunebrivi xevi or (TiTqmis paralelur) qeds Soris moqceuli. Tu am qedTaSua xevze gza gadioda, mis gasakontroeblad romaelebi agebdnen  simagres.

prokofis cnobiT klisura (klisurebi) yofila ara marto lazikaSi,  aramed TrakiaSi (ae, IV,11), armeniaSi (ae, III, 3,2) da saberZneTSi (ae, IV, 2,17).

prokofis cnobiT, imperatorma iustinianem lazikeSic `gaamagra xeobebic ki, romlebsac Cveulebriv klisurebs eZaxian, raTa lazikes Sesasvleli mtrisTvis Caketili yofiliyo~ (prokofi kesarieli, SenobaTa Sesaxeb, 2006, gv. 107).

prokofi kesarieli TviTonve ganmartavs, Tu ras warmoadgens `klisura~ (`klisurebi~) is wers: `am mxareSi (e.w. `sofaneneSi~) rva milis manZilze aRmarTulia cicabo mTebi, yoveli mxridan gauvali, erTmaneTTan mWidrod mijrili, qmnian or viwro xeobas, romelsac klisurebs uwodeben. persarmeniidan sofanenisaken mimavali SeuZlebelia ar moxvdes am or xeobaSi. aqaurebi erT maTgans ilirisons, meores ki _ safxazs uwodeben. mtrebisaTvis gzebis gadaketvis TvalsazrisiT es adgilebi metad sayuradRebo iyo… imperatorma am xeobebSi aRmarTa Zlieri simagreebi da Caayena samxedro jari~ (p. kesarieli, SenobaTa Sesaxeb, Targmna julieta SoSiaSvilma, 2006, gv. 100).

ase rom, klisuri ewodeba or erTmaneTTan mijriT mdebare qedTa Sua xevs, anu klisuris pirdapiri qarTuli Targmani xevia. romaelebis yuradRebas es xevi anu klisura ipyrobda, im SemTxvevaSi, Tu iq gadioda gza. am gzaze romaelebi cixe-simagreebs agebdnen.

prokofi sxva naSromSi wers, rom lazikaSi aseTi klisuri mdebareobda petrasTan  anu zRvasTan axlos md. fazisis sanapiroze.

am SemTxvevaSi md. rioni arafriT ar SeiZleba iyos fazisi, radganac zRvis siaxloves md. rionTan araviTari mTis xevebi (klisurebi) ar aris, esaa daWaobebuli gaSlili bari, xolo Tu ki Woroxi aris fazisi, am SemTxvevaSi prokofis gageba advilia.

Woroxze, zRvis siaxloves artanuj-gonios (petras) gzaze uamravi mTis xeoba anu prokofiseuli klisuraa.

ase rom, cxadia, prokofisaTvis  Woroxia fazisi da ara rioni.

80. Waobi prokofis cnobiT

rionis dablobis Waobi moicavs uvrceles regions da Seadgens mTeli dasavleT saqarTvelos dablobis mniSvnelovan nawils.

Waobi iwyeba zRvispireTidan da grZeldeba TiTqmis samtrediamde, siganiTac is Zalze didia da vrcladaa gadaWimuli urek-qobuleTidan vidre oCamCiremde.

Waobi yovelTvis dausaxlebeli iyo, Tu ar vigulisxmebT Zalze iSviaT gamonaklisebs.

aRsaniSnavia, rom rogorc xmelTaSua ise SavizRvispireTis uSualod zRvasTan mimdebare sanapiro zoli qalaqebiT da soflebiT iyo (da aris) dasaxlebuli, garda Waobiani adgilebisa.

romaelebi eridebodnen Waobian adgilebSi qalaqebisa da soflebis daarsebas, saerTod eridebodnen Waobebs.

amis Sesaxeb gvamcnobs prokofi kesarieli. misi cnobiT, imperatori iustiniane, romelmac Tavis imperiaSi mravali qalaqi, cixe-simagre da nageboba aago, moerida erT-erT SesaniSnav adgils misi daWaobebis gamo da iq araferi ar aago.

prokofi gvixsnis amis mizezs:

`imis mizezi, Tu ratom araferi aaSena imperatorma bizanaSi, Semdegi ram iyo: aq, vake adgilze gaSlilia cxenosnobisTvis xelsayreli vel-mindvrebi, bevria daWaobebuli adgilebic. mtrisTvis es teritoria advilad dasapyrobia, aqaurebisTvis ki avadmyofobis saSiS keras warmoadgens, amitomac imperatorma uyuradRebod datova igi, qalaqi sul sxva mxares gaaSena da Tavisi saxelic uwoda… dgas cicabo kldeze da SesaniSnavi klimatiT gamoirCeva~ (prokofi kesarieli, SenobaTa Sesaxeb, 2006, Targmna j. SoSiaSvilma, gv. 104). (ae, III, V, 13-15).

maSasadame, romaelebi qalaq-soflebs agebdnen kldovan da kargi klimatis mqone adgilze, eridebodnen Waobebs, amitomac maT arc rionis dablobis WaobebSi SeeZloT qalaqebis ageba. aRsaniSnavia, rom daWaobebis gamo urekidan _ oCamCiremde zRvispiras qalaqebi da soflebi axlac ar arian (foTis garda).

81. gza persarmeniidan bizantiisaken

imperatorma iustinianem WaneTSi romaelTa da persarmenielTa sazRvrebis gasayarze aago mtkice cixe-simagreebi. maTi daniSnuleba iyo daecva gzebi. prokofi wers _ `es qveyana sami gzajvarediniT aris danawilebuli. aqedan iwyeben gayras romaelTa, persarmenielTa da TviT WanTa sazRvrebi. aq iustinianem aago Zalian mtkice cixe-simagre horononi da amiT daadga Tavi zavis saqmes. pirvelad aqedan gaxda SesaZlebeli romaelTaTvis WaneTSi Sesvla~ (prokofi kesarieli, SenobaTa Sesaxeb, 2006, gv, 106).

cixe-simagris daniSnuleba ZiriTadad iyo gzis dacva anu Zlieri cixe-simagre mniSvnelovani gzis dacvis saqmes emsaxureboda. Sesabamisad, skanda da sarapana _ sparseTidan romis miwebisken (bizantiisken) mimaval gzaze unda agebuliyo _ raTa mtrisTvis gza gadaeketaT.

prokofi wers _ iustinianem `aRmarTa Zlieri simagreebi~ (iqve, gv. 100) im adgilebSi, romelnic `mtrebisTvis gzis gadaketvis TvalsazrisiT metad sayuradReboni iyvnen~ (prokofi kesarieli, SenobaTa Sesaxeb, 2006, gv, 100).

aqedan gamomdinare, CvenTvis saintereso skandas cixe-simagre, sadavo bizantiasa da sparseTs Soris, mniSvnelovan gzaze mdebareobda.

aseTi gza, Tu ki dasavleT saqarTveloSi Sorapnis mxridan Sedioda, maSin uSualod am gzispirze unda yofiliyo kidec skandas cixe. realurad ki, imereTis skande sul sxva regonSi mdebareobs.

bizantielebi sparseTTan damakavSirebel gzaze agebdnen cixe-simagreebs, aseve iqceodnen sxva qveynebSic, magaliTad, Teodopolisis maxloblad xorzanes mxareSi gamaval gzaze: `sparselTa mefisaTvis aqedan advili iyo SeWriliyo romaelTa qveyanaSi, vidre imperatorma iustinianem gza ar Caketa. am kuTxis SuagulSi iyo sofeli artalesoni. igi cixe-simagred iqca~ (iqve, gv. 101).

maSasadame, skandas cixe mxolod im SemTxvevaSi Seasrulebda Tavis funqcias, Tuki is `gzis Camketi~ simagre iqneboda, anu is uSualod gzaze unda mdgariyo.

imereTis skande ki suram-Sorapanis gzaze ar dgas, anu ar dgas da arasodes mdgara dasavleT-aRmosavleT saqarTvelos SemaerTebel gzaze, xolo klarjeTis kandridi, romelsac Cven prokofiseul skandad miviCnevT, namdvilad aseT saerTaSoriso gzaze idga.

82. `on~ sufiqsi da `art~ prefiqsi

prokofi kesarielis traqtatSi `SenobaTa Sesaxeb~ gvxvdeba aTamde toponimi, `on~ sufiqsis da `art~ prefiqsis darTviT.

`on~ sufiqsiT nawarmoebi saxelebi ufro WaneTSi gvxvdeba, esenia _ horononi, xartoni, sisilisoni, sqamaliniqoni, janzakoni, WanWakoni, barxoni. losorionis cixe _ lazeTSi,  aq dasaxelebuli punqtebis saxelwodebani on-sufiqsiT bolovdebian, on-i ki Wanuri zedsarTavi saxelebisTvis damaxasiaTebel sufiqsad iTvleba (prokofi kesarieli, SenobaTa Sesaxeb, 2006, gv. 22).

`on~ sufiqsiT armeniis erT nawilSic asaxelebs prokofi saxelebs _ baiberdoni, areoni, germanufosatoni, kukarizoni, lisiormoni da sxva.

Tu `on~ namdvilad Wanuri (saerTo qarTuli) sufiqsia, unda vifiqroT, rom aRniSnul sufiqsiani saxelebi armeniis im mxareSi iyvnen gavrcelebulni, romelSic mkvidri mosaxleobis _ Wanebis armenizacia moxda.

`art~ prefiqsic WaneT – lazikes regionisTvis iyo damaxasiaTebeli – ardaSeni, arTvini, artanuji, artaani da sxva (`art~- `qarT~-`qald~-`gard~ saerTo qarTuli fuZea). prokofis cnobiT  mis dros armeniis mxare xorZeneSic yofila sofeli am prefiqsiT `artalesoni~.  aRsaniSnavia, rom  xorZenes olqi strabons cnobiT Tavdapirvelad  iberebis qveyana iyo, romelic  Zv.w.II s.-Si miitaca armeniam.

IV. prokofi kesarieli

`saidumlo istoria~ (1989)

(mimoxilva)

83. wyaros mtkicebebis ugulebelyofa

mTargmnel-komentatoris mier

prokofi kesarielis Txzulebis `saidumlo istoriis~ mTargmneli n. efremiZe Tavis komentarebSi wers _ `lazike _ Zveli kolxeTis (dasavleT saqarTvelos) saxelwodebaa IV saukunis Semdgom, igive `qarTuli egrisi~ (prokofi kesarieli, saidumlo istoria, 1989, gv. 118).

n. efremiZe ucvlelad imeorebs XX s. qarTul istoriografiaSi sayovelTaod gabatonebul Tvalsazriss, rom lazika _ dasavleT saqarTveloa, kerZod ki, rionis vrclad gadaWimuli dablobi, romelic dasavleT saqarTvelos didi nawilia.

aseTi msjeloba saocaria im mxriv, rom warmoadgens Tavis mierve Targmnili wyaros  mtkicebebis ugulebelyofas.

magaliTad, am wignSi `saidumlo istoria~ (iseve, rogorc yvela sxva Tavis TxzulebaSi), prokofi kesarieli xazgasmiT aRniSnavs _ `lazike, rogorc iTqva, kldovani da Znelsavali qveyanaa~ (prokofi kesarieli, saidumlo istoria, 1989, gv. 27). `mTiani da gauvali qveyana~ (iqve, gv. 28).

prokofi kesarieli Camoyalibebul azrs,  rom lazike mTagoriani da kldovani qveyanaa da am mTian-kldianobis gamo ugzo, gauvali da savalad Zneli,  kidev erTxel imeorebs am TxzulebaSi _ `lazikaSi Tavdatexili aTasi ubedurebiT gawamebulma sparselebma es ambavic rom Seityves, SeSindnen, sadme mtris jars ar gadahyrodnen, col-Svilisa da samSoblos unaxavad ar amowyvetiliyvnen am mTian da gauval qveyanaSi~ (iqve, gv. 28).

maSasadame, prokofis sityviT – lazike aris `mTiani da gauvali qveyana~, amasTanave, `kldovani da Znelsavali qveyana~.

mTiani – kldovani – Znelsavali – gauvali _ am sityvebs prokofi lazikis Sesaxeb, rogorc aRiniSna, yvela Tavis TxzulebaSi xSirad imeorebs.

arsad, arc erT Tavis Txzulebasa Tu SeniSvnaSi, prokofis arsad ara aqvs naTqvami, rom lazika iyo iseTi vrceli vake-dablobi, rogoricaa dasavleT saqarTvelo foTidan wyaltubomde. marTlac, mTeli rionis dablobi Tvaluwvdeneli vakea da rogor aris is mTian-kldovani?

rogorc iTqva, prokofi kesarielis lazike aris is qarTuli miwa-wyali, romelsac erovnul saistorio wyaroebSi ewodeboda klarjeTi, bolo klarjeTisa, erge, ligani, aWara, da, saerTod, mTeli Woroxis xeoba arTvin-artanujis CaTvliT arsianis qedamde.

Tu vinme Seadarebs Zveli qarTveli istorikosebis (mag. grigol xanZTelis `cxovrebis~ avtoris)  mier Woroxis xeobis (klarjeT-SavSeTis) aRweras prokofis mier aRweril lazikes, mixvdeba, rom isini erTsa da imave qveyanas aRwerdnen _ es iyo mTian-kldovani qveyana.

დასკვნა

პროკოფი კესარიელის ლაზიკა ერთმნშვნელოვნად არის ჭოროხის შესართა6ვის ქვეყანა  ვიდრე პეტრამდე (ხუფათამდე) და არსიანის ქედამდე, სადაც მდებარეობდნენ სკანდასა და სარაპანას ციხე სიმაგრეები იბერიის (არტაანის) საზღვარზე.

You may also like

Leave a Comment