ტაოს ქართველთა ქვეყანა მე-8 საუკუნემდე

by meufeanania
0 comments

ტაოს პოლიტიკური და ეკლესიური სტატუსი ანტიკურობიდან VIII საუკუნემდე

ეთნიკური იბერიულობა, სომხური იურისდიქცია და ეკლესიური ემანსიპაცია

შესავალი

ტაოს ისტორიული სტატუსი ერთ-ერთ ყველაზე კომპლექსურ პრობლემას წარმოადგენს კავკასიის ადრეული და შუა საუკუნეების ისტორიოგრაფიაში. საკითხი განსაკუთრებით იძაბება მაშინ, როდესაც ერთმანეთს ემთხვევა ეთნიკური, პოლიტიკური და ეკლესიური კატეგორიები, რომლებიც სხვადასხვა წყაროში სხვადასხვა ლოგიკით ფუნქციონირებს.
წინამდებარე სტატია ამტკიცებს, რომ ტაო იყო ეთნიკურად იბერიული (ქართველური) რეგიონი, რომელიც ანტიკურ და ადრექრისტიანულ ეპოქებში ხშირად შედიოდა სომხურ პოლიტიკურ და ეკლესიურ სივრცეში, ხოლო VIII საუკუნეში განიცადა ეკლესიური ემანსიპაცია (გათავისუფლება) , რაც წინ უძღოდა მის პოლიტიკურ დამოუკიდებლობას.

I. ტაო ანტიკურ წყაროებში: პოლიტიკური ანექსია და ეთნიკური უწყვეტობა

ტაოს პოლიტიკურ სტატუსზე გადამწყვეტ ცნობას გვაწვდის სტრაბონი:

„არტაქსიამ და ზარიადრემ, როდესაც სომხეთის სამეფო დააფუძნეს, იბერებს ჩამოართვეს ხორძენა, გოგარენა და პარიადრეს კალთები.“
(Strabo, Geographica, XI, 14, 5)

სტრაბონის ტექსტი მკაფიოდ აღწერს ტერიტორიულ გადანაწილებას, მაგრამ არ შეიცავს ცნობას მოსახლეობის ეთნიკური შეცვლის შესახებ. აქედან გამომდინარე, აუცილებელია განსხვავება:

  • პოლიტიკურ კონტროლსა და
  • ეთნიკურ შემადგენლობას შორის.

ტაო, ისევე როგორც გოგარენა და ხორძენა, პოლიტიკურად ექცევა სომხური სამეფოს ფარგლებში, თუმცა ეთნიკურად ინარჩუნებს იბერიულ მოსახლეობას, რაც შემდგომი წყაროებითაც დასტურდება.

II. გაქრისტიანების შემდეგ: სომხური ეკლესიის იურისდიქცია და ლიტურგიკული ენა

IV საუკუნეში, ქრისტიანობის მიღების შემდეგ, ტაო აღმოჩნდა სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში, რაც ბუნებრივი შედეგი იყო მისი პოლიტიკური სტატუსისა. ამ გარემოებაში:

  • ტაოს მოსახლეობა — ეთნიკურად იბერები (ქართველები);
  • ეკლესიური პრაქტიკა — სომხურენოვანი ლიტურგია.

ეს მოვლენა არ წარმოადგენს ანომალიას: ადრეულ ქრისტიანობაში ეკლესიური ენა ხშირად განსაზღვრული იყო იურისდიქციის და არა ეთნოსის მიხედვით. ტაო ამ თვალსაზრისით ტიპური სასაზღვრო რეგიონია.

III. გარდატეხის წერტილი: 726 წლის მანასკერტის კრება

726 წელს ჩატარებულმა მანასკერტის სომხურმა საეკლესიო კრებამ ფუნდამენტურად შეცვალა ვითარება. კრებამ:

  • ოფიციალურად დაგმო ქალკედონიტობა;
  • ქალკედონიტები ანათემას გადასცა;
  • საბოლოოდ დააკანონა მონოფიზიტური დოგმა.

ეს გადაწყვეტილება სომხური ეკლესიის შიდა კონსოლიდაციას ემსახურებოდა, მაგრამ კატასტროფულად აღიქმებოდა ტაოში, სადაც ამ დროისთვის ჩამოყალიბებული იყო ძლიერი ქალკედონური იდენტობა.

IV. „ივერი ბერები“ ანტიოქიაში: მიქაელ ბრეკის ცნობა

საკვანძო მნიშვნელობა აქვს მიქაელ სირიელის (მიქაელ ბრეკის) ცნობას. მისი გადმოცემით:

ივერი ბერები მივიდნენ ანტიოქიის პატრიარქთან და სთხოვეს დახმარება, რათა მოეშორებინათ მათთვის უცხოენოვანი ღვთისმსახურება.
(Michael the Syrian, Chronicon, VIII ს.)

ტერმინი „უცხოენოვანი ღვთისმსახურება“ ლოგიკურად უნდა გავიგოთ როგორც სომხურენოვანი ლიტურგია, რადგან:

  • ბერძნული ქალკედონური სამყაროსთვის უცხო არ იყო;
  • სომხური კი სწორედ იმ იურისდიქციის ნიშანია, რომლისგანაც გათავისუფლებას ცდილობდნენ ტაოელები.

ეს ცნობა არ ეხება მცხეთის ეკლესიას, სადაც VIII საუკუნეში უცხოენოვანი ლიტურგიის პრობლემა არ იდგა.

V. ანტიოქიის გადაწყვეტილება და არასრული ავტოკეფალია

ანტიოქიის პატრიარქის პასუხი კლასიკურ ეკლესიოლოგიურ მოდელს მიჰყვება:

  • იბერიის ეკლესიას (კონტექსტით — ტაოს ეკლესიას)
    მიენიჭა ნაწილობრივი ავტოკეფალია;
  • მირონის მიღება დარჩა ანტიოქიაზე დამოკიდებული;
  • მოგვიანებით — იერუსალიმზე გადართვა.

მსგავსი სტატუსი  არ შეესაბამება მცხეთის ეკლესიის უკვე ჩამოყალიბებულ ავტოკეფალურ მდგომარეობას.

VI. იაჰია ანტიოქიელი და ასოღიკი: ტაოელი კათალიკოსი მეფის კარზე

იაჰია ანტიოქიელი და სტეფანოს ასოღიკი ახსენებენ ვითარებას, როდესაც:

  • ტაოს მეფის კარზე იმყოფება ადგილობრივი კათალიკოსი;
  • ეკლესიური და პოლიტიკური ცენტრი ერთ სივრცეშია კონცენტრირებული.

ეს რეალობა შეესაბამება ტაო–კლარჯეთის პოლიტიკურ კონტექსტს IX–X საუკუნეებში და არა მცხეთის ცენტრალიზებულ მოდელს.

VII. ტაოს ეკლესიური ემანსიპაციის შესახებ

ტაოს ეკლესიური ემანსიპაცია VIII საუკუნეში უნდა განვიხილოთ როგორც იდენტობრივი გარდატეხა:

  1. სომხური ეკლესიის მიერ ქალკედონიტობის ანათემიზაცია;
  2. ტაოელი ქართველების უარი სომხურენოვან ლიტურგიაზე;
  3. ანტიოქიისგან არასრული ავტოკეფალიის მიღება;
  4. ქართული (ივერიული) ლიტურგიის განმტკიცება;
  5. ეკლესიური დამოუკიდებლობის საფუძველზე — პოლიტიკური კონსოლიდაცია;
  6. ტაოს „ქართველთა სამეფოს“ ჩამოყალიბება.

ამგვარად, ტაოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობა არ იყო მოულოდნელი მოვლენა, არამედ ეკლესიური ემანსიპაციის ლოგიკური გაგრძელება.

დასკვნა

ტაო წარმოადგენს მაგალითს იმისა, თუ როგორ შეიძლება ეთნიკურად იბერიულმა რეგიონმა ხანგრძლივად იარსებოს უცხო პოლიტიკურ და ეკლესიურ იურისდიქციაში და საბოლოოდ, კონფესიური კრიზისის შედეგად, მიაღწიოს ეკლესიურ და შემდეგ პოლიტიკურ დამოუკიდებლობას.

VIII საუკუნის ანტიოქიური ეპიზოდი ამ პროცესის გასაღებია და უფრო დამაჯერებლად უნდა იქნეს დაკავშირებული ტაოს ქალკედონურ საკათალიკოსოსთან, ვიდრე მცხეთის ეკლესიასთან.

You may also like

Leave a Comment