ე.წ. „ივერი – ქალკედონიტი სომხების“ მითი
ამჟამად სამეცნიერო წრეებში აღიარებულია მცდარი მოსაზრება, რომ თითქოსდა, ბიზანტიაში ტერმინით „ივერი“ მოიხსენიებოდნენ უმეტესად სომეხი ქალკედონიტები.
საბჭოთა ეპოქაში განივრცო მითი, თითქოსდა, ტაოს თავდაპირველი მოსახლეობა იყო ეთნიკური სომხები, რომელთაც ივერები ეწოდათ, იმის შემდეგ, რაც მიიღეს ქალკედონიტური აღმსარებლობა -„…армяне-халкидониты назывались в Византии “ивирами”https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/20735/1/stepanenko-1999-2.pdf.
ამ მცდარი თეორიის საფუძველია იგნორირება ტაოსთავდაპირველი პოლიტიკური და ეკლესიური ისტორიისა, რომელზეც დაეყრდნო მითი – თითქოსდა, ბიზანტიაში სახელით ივერები-მოიხსენიებოდნენ ე.წ. სომეხი-ქალკედონიტები
ტაოს თავდაპირველი მოსახლეობა ეთნიკური ქართველები იყვნენ თუ სომხები, რომელთაც ქალკედონური აღმსარებლობის გამო ივერები უწოდეს?
ეს საკითხი იხილება საერთშოორისო სამეცნიერო სივრცეში.
ეს კითხვა ერთ-ერთ ყველაზე სადისკუსიო თემაა კავკასიის ისტორიოგრაფიაში.
1. ტაოს (Taykʿ / Tao) თავდაპირველი მოსახლეობა: ეთნიკური სურათი
თანამედროვე საერთაშორისო კონსენსუსი
საერთაშორისო კვლევებში (Toumanoff, Thomson, Rapp, Hewsen, Martin-Hisard, Garsoïan და სხვ.) დომინანტური პოზიცია ასეთია:
ტაო ისტორიულად წარმოადგენს ქართლის (იბერიის) პოლიტიკურ–კულტურული სივრცის ნაწილს, რომლის ძირითადი მოსახლეობა იყო ქართველური (იბერიული) ეთნიკური ელემენტი.
ეს პოზიცია ეფუძნება:
- ანტიკურ გეოგრაფიულ ავტორებს (სტრაბონი, პლინიუსი, პტოლემაიოსი);
- ადრექრისტიანულ და ბიზანტიურ წყაროებს;
- არქეოლოგიასა და ტოპონიმიკას;
- ეპიგრაფიკას (ქართული წარწერები).
2. სომხური წყაროების ტერმინოლოგიური პრობლემა
„Տայք“ (Taykʿ) სომხურ ტრადიციაში
სომხურ ისტორიოგრაფიაში (ფავსტოს ბუზანდი, მოვსეს ხორენაცი და სხვ.) ტაო ხშირად ჩნდება როგორც:
- ადმინისტრაციულად სომხურ სამეფოსთან დროებით დაკავშირებული ტერიტორია;
- მაგრამ არა როგორც ეთნიკურად სომხური რეგიონი.
სომხური წყაროები თავადვე აღიარებენ, რომ:
- ტაო იყო სასაზღვრო, შერეული და პოლიტიკური გავლენის ქვეშ მოქცეული რეგიონი;
- მოსახლეობის ეთნიკურობა არ იგივდება პოლიტიკური კუთვნილებასთან.
3. „ივერები“ როგორც ქალკედონიტი სომხები? —
კრიტიკული ანალიზი
ნიკო მარის ეს თეორია ( რომ, ივერები არიან არა ეთნიკური ქართველები, არამედ ქალკედონიტი სომხები) გარკვეულწილად გვხვდება მე-20 ს. სომხურ და ნაწილობრივ დასავლურ ლიტერატურაში, მაგრამ:
🔴 თანამედროვე აკადემიური მიდგომა ამ თეზას არ იღებს როგორც უნივერსალურ განმარტებას
რატომ?
- „ივერი“ (Ἴβηρες / Iberi) —
ეს ტერმინი ანტიკურ და ბიზანტიურ წყაროებში:- გამოიყენება პოლიტიკურ–ეთნიკური ერთეულის აღსანიშნავად,
- რომელიც არსებობს ქრისტიანობამდე საუკუნეებით ადრე.
- ქალკედონური აღმსარებლობა:
- გავრცელდა V–VI საუკუნეებში;
- მაგრამ ივერია, როგორც ქვეყანა და ეთნოპოლიტიკური ერთეულ, ცნობილია ძვ. წ. IV ს–დან.
- ტერმინი ქრონოლოგიურად ბევრად ძველია;
- იგი ეთნოპოლიტიკურ რეალობას ასახავს და არა კონფესიურ ეტიკეტს.
4. რეალური სურათი: რა ხდებოდა სინამდვილეში?
✔️ რაც დღეს საერთაშორისო მეცნიერებაში ითვლება დასაბუთებულად:
- ტაოს ძირითადი ეთნიკური საფუძველი — ქართველური (იბერიული);
- ტაოს ქვეყანა შეადგენდა ნაწილს იმ იბერიული ოლქებისა (ხორძენა, გოგარენა, პარიადრე, ქსერქსენე, კარენიტიდა), რომელიც ჯერ კიდევ ქრისტეშობამდე მე-2 საუკუნეში სომეხთა მეფეებმა არტაქსიამ და ზარიადრემ მიიტაცა იბერიდან სტრაბონის ცნობით. ამის გამო ეთნიკურად ქართული ტაო საუკუნეთა მანძილზე სომხეთის ნაწილს შეადგენდა.
- ამ მიტაცების გამო ტაოს მკვიდრი მოსახლეობ – ეთნიკური ქართველები სომხეთის გაქრისტიანების შემდეგ სომხური ეკლესის იურისდიქციაში აღმოჩნდნენ სომხურენოვანი წირვა-ლოცვით, ვიდრე მე-8 ს. შუა წლებამდე, ამის შემდეგ ტაომ უკუაგდო სომხურენოვანი ღვთისმსახურება და აღიდგინა ქართულენოვნება. იქამდე, ანუ მე-5-მე-7 საუკუნეებში ტაო შეადგენდა სომხური ეკლესიის ერთ ნაწილს, ტაოელი ეთნიკურად ქართველი (იბერი) იერარქები მე-7 საუკუნეში სომხური ეკლესიის პირველიერარქებიც იყვნენ, მონოფიზიტთა და ქალკედონიტთა მეტოქეობისას,
- ტაოელები (იბერები) მტკიცედ უჭერდნენ მხარს ქალკედონიტობას, ანუ მე-7 ს-ში სომხური ეკლესიის ქალკედონიტურ ფრთას შეადგენდნენ. 726 წლის სომხური მანასკერტის საეკლესიო კრების შემდეგ, რომელმაც მონოფიზიტობა სავალდებულო სომხურ სარწმუნოებად გამოაცხადა, ტაომ არ გაიზიარა ეს მიმართულება და მტკიცედ დაუჭირა მხარი ქალკედონიტობას.
- სარწმუნოებრივი სხვაობის გამო ტაოელებმა (იბერებმა) გადაწყვიტეს გამოსულიყვნენ სომხური ეკლესიის იურისდიქციიდან საეკლესო სამართლის წესების დაცვით, ამიტომაც გააგზავნეს საეკლესიო ელჩობა ანტიოქიის საპატრიარქოში და სთხოვეს დამოუკიდებლობის აღიარება, ანტიოქიური ქრონოგრაფის თანახმად, მე-8 ს. შუა წლებში ანტიოქიის საპატრიარქომ იბერებს (ტაოელებს) მიანიჭა არასრული ავტოკეფალია და აკურთხა მათთვის პირველი კათალიკოსი იოანე (ტაოს იბერიის პირველი კათალიკოსი).
- შესაბამისად, „ქალკედონიტი სომხები“, ის ეთნიკური ქართველები იყვნენ, რომელთაც თავი დააღწიეს არმენიზაციის დენაციონალიზაციას მე-8 ს. შუა წლებიდან.
- „ქალკედონიტი სომხები“ უპირატესად იყვნენ ის ეთნიკური ქართველები, რომელნიც პოლიტიკური მიზეზების გამო აღმოჩდნენ სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში.
5. არქეოლოგია და ეპიგრაფიკა
გადამწყვეტი არგუმენტები:
- ტაო-კლარჯეთში მასობრივად ქართული წარწერები (V-X სს.);
- ტაძრების:
- არქიტექტურა;
- ტერმინოლოგია;
- ლიტურგიკული ენა — ქართული;
- მოსახლეობის თვითიდენტიფიკაცია შუა საუკუნეებში — „ქართველნი“.
ეს ფაქტორები სერიოზულად ზღუდავს „ეთნიკურად სომხური ტაოს“ თეზას.
6. დასკვნა
ტაოს ქვეყანას იბერიას უწოდებდნენ ბიზანტიასა და სომხეთშიც. მისი თავდაპირველი და ძირითადი მოსახლეობა ეთნიკური ქართველები იყვნენ (იბერიული/ქართველური ჯგუფი), რომელნიც სომხეთის სახელმწიფოს შემადგენლობაში აღმოჩნდნენ, იმის შემდეგ, რაც სომხეთის მეფეებმა მიიტაცეს იბერიული ოლქები ხორძენა, გოგარენა, პარიადრე, კარენიტიდა, ქსერქსენა და სხვა, ძვ. წ. მე-2 ს-ში.
გაქრისტიანების შემდეგ ამ ოლქებში მცხოვრები ივერები (ქართველები) აღმოჩნდნენ სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში, მათ, მხოლოდ, მე-8 ს. შუა წლებიდან გაითავისუფლეს თავი სომხური ეკლესიის იურისდიციისაგან ანტიოქიის დახმარებით, ამით თავიდან აიცილეს საბოლოო არმენიზაცია.
შესაბამისად, ე.წ. „ივერი-ქალკედონიტი სომხები“ ძირითადად ის ეთნიკური იბერებია, რომელნიც ტაოსა და მიმდებარე ოლქებში ცხოვრობდნენ სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში, ძირითადად, IV-VIII სს-ში, მე-8 ს. შუა წლებიდან თავი გაითავისუფლეს სომხური ეკლესიისაგან ანტიოქიის საპატრიარქოს დახმარებით და აღიდგინეს ქართულენოვანი ღვთისმსახურება.