დიდი კოლხეთი — საერთო ქართული კულტურულ–პოლიტიკური სივრცე
(საქართველოს უძველესი ისტორიის ინტეგრირებული წაკითხვა )
„ისტორია მუდმივი ძიების პროცესია. ყოველი ახალი წყარო, ყოველი ახალი არქეოლოგიური აღმოჩენა და ყოველი ახალი მეთოდოლოგიური მიდგომა გვაიძულებს, კვლავ დავუბრუნდეთ ძველ კითხვებს. ამ მონოგრაფიის მიზანიც სწორედ ეს არის — არა ისტორიული დისკუსიის დასრულება, არამედ მისი გაგრძელება ახალი არგუმენტებითა და ახალი კვლევითი პერსპექტივით.“, სადაც არქეოლოგია, წერილობითი წყაროები, ისტორიული გეოგრაფია და ისტორიული მეხსიერება ერთმანეთს ავსებს.
წინამდებარე მონოგრაფია მრავალწლიანი კვლევის შედეგია. მისი შექმნის საფუძველი გახდა ერთი, ერთი შეხედვით მარტივი, მაგრამ ისტორიულად ფუნდამენტური კითხვა: შეესაბამება თუ არა საქართველოს უძველესი ისტორიის დღეს დამკვიდრებული სურათი წერილობითი წყაროების, არქეოლოგიური მასალისა და ისტორიული გეოგრაფიის ერთობლივ მონაცემებს?
ამ კითხვაზე პასუხის ძიებამ თანდათან ჩამოაყალიბა ის კვლევითი მიმართულება, რომელსაც ეს ნაშრომი წარმოადგენს.
კოლხეთის ისტორია საქართველოს უძველესი წარსულის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საკითხია. მიუხედავად მრავალწლიანი კვლევებისა, დღემდე არაერთი ფუნდამენტური პრობლემა კვლავაც განსხვავებული ინტერპრეტაციების საგნად რჩება. განსაკუთრებით ეს შეეხება კოლხეთის ტერიტორიულ ფარგლებს, მისი კულტურული სივრცის მასშტაბს, სახელმწიფოებრივი ორგანიზაციის საკითხებსა და მის ურთიერთობას ქართველთა ადრეულ ისტორიასთან.
წარმოდგენილი მონოგრაფია არ ისახავს მიზნად ამ პრობლემების საბოლოო გადაწყვეტას. პირიქით, იგი წარმოადგენს მცდელობას, ისტორიული კვლევის თანამედროვე მეთოდების გამოყენებით ხელახლა შეფასდეს ის მონაცემები, რომლებიც სხვადასხვა დისციპლინაში უკვე დიდი ხანია დაგროვდა, მაგრამ იშვიათად გამხდარა ერთიანი, კომპლექსური ანალიზის საგანი.
ნაშრომის ძირითადი იდეა ჩამოყალიბდა არა წინასწარ შექმნილი თეორიის საფუძველზე, არამედ მრავალწლიანი მუშაობის პროცესში, როდესაც ერთმანეთთან იქნა შეჯერებული ქართული და ანტიკური წერილობითი წყაროები, არქეოლოგიური აღმოჩენები, ისტორიული გეოგრაფიის მონაცემები და ქართველურ სამყაროსთან დაკავშირებული კვლევები.
სწორედ ამ შედარებითმა ანალიზმა წარმოშვა კითხვა, ხომ არ საჭიროებს კოლხეთის შესახებ დღემდე დამკვიდრებული წარმოდგენები ხელახალ გააზრებას.
წინამდებარე მონოგრაფიის ერთ-ერთი მთავარი მიზანია ერთმანეთისაგან მკაფიოდ განასხვაოს ორი ისტორიული რეალობა, რომლებიც თანამედროვე ლიტერატურაში ხშირად ერთი სახელწოდებით — „კოლხეთი“ — აღინიშნება. ერთი მხრივ, ეს არის გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის ფართო კულტურულ-ისტორიული სივრცე, ხოლო მეორე მხრივ — ელინისტური ეპოქის შედარებით მცირე ტერიტორია, რომელიც ანტიკური ავტორების ცნობებში გვხვდება. ამ განსხვავების გაუთვალისწინებლობამ, ავტორის აზრით, მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა კოლხეთის ისტორიის მრავალ საკითხზე.
ნაშრომში წარმოდგენილი მსჯელობა ეფუძნება იმ რწმენას, რომ ისტორიული ჭეშმარიტება ვერ დამყარდება ერთი წყაროს, ერთი დისციპლინის ან ერთი მეთოდის საფუძველზე. მხოლოდ წერილობითი წყაროების, არქეოლოგიური მასალისა და ისტორიული გეოგრაფიის ურთიერთშედარება ქმნის შესაძლებლობას, ისტორიული მოვლენები უფრო ფართო და მრავალმხრივი კონტექსტით იქნეს დანახული.
ამავე მიზეზით, მონოგრაფიაში წარმოდგენილი ყველა ძირითადი დებულება განხილულია როგორც კვლევითი ჰიპოთეზა, რომლის სანდოობა განისაზღვრება წარმოდგენილი არგუმენტების სიმტკიცით და არა წინასწარ გამოცხადებული დასკვნებით.
ავტორი აცნობიერებს, რომ უძველესი ისტორიის კვლევაში აბსოლუტური პასუხები იშვიათია. სწორედ ამიტომ ეს ნაშრომი განიხილება არა როგორც საბოლოო სიტყვა, არამედ როგორც მოწვევა სამეცნიერო დიალოგისაკენ. თუ წარმოდგენილი კვლევა ხელს შეუწყობს ახალი კითხვების დასმას, ახალი წყაროების ხელახალ გააზრებას და ისტორიული დისკუსიის გაღრმავებას, ავტორი მიიჩნევს, რომ თავისი მიზანი მიღწეული იქნება.
საქართველოს ისტორია იმდენად მდიდარი და მრავალფეროვანია, რომ ყოველი ახალი კვლევა მხოლოდ ერთი ნაბიჯია მისი უკეთ შეცნობის გზაზე. ამ გზაზე არც ერთი თაობა არ ამბობს ბოლო სიტყვას; თითოეული მხოლოდ ამატებს ახალ არგუმენტებს, ახალ დაკვირვებებს და ახალ ხედვას. სწორედ ამ რწმენით არის დაწერილი ეს მონოგრაფია.
„წარმოდგენილი წყაროების ანალიზი, ჩვენი აზრით, ამ საკითხის განსხვავებული ინტერპრეტაციის საფუძველს იძლევა.“
შესავალი
დიდი კოლხეთის საკითხი თანამედროვე ქართულ ისტორიოგრაფიაში ერთ-ერთ ყველაზე სადავო პრობლემად რჩება. ტრადიციულად კოლხეთი განიხილება, როგორც მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს ისტორიული და კულტურული ერთეული, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველო — დამოუკიდებელ, იბერიულ სამყაროდ. ამგვარმა წარმოდგენამ განსაკუთრებული გავრცელება საბჭოთა ისტორიოგრაფიაში ჰპოვა და დღემდე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ისტორიის ინტერპრეტაციაზე.
წინამდებარე კვლევა ეფუძნება განსხვავებულ მიდგომას. წერილობითი წყაროების, არქეოლოგიური მასალისა და ისტორიულ-გეოგრაფიული მონაცემების ურთიერთშედარების საფუძველზე დასაბუთებულია მოსაზრება, რომ გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის კოლხეთი წარმოადგენდა არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს, არამედ მთლიანად ისტორიული საქართველოს კულტურულ და, სავარაუდოდ, პოლიტიკურ სივრცეს.
ამასთანავე, კვლევა ერთმანეთისაგან მკაფიოდ განასხვავებს ორ სხვადასხვა ისტორიულ მოვლენას, რომლებიც თანამედროვე ლიტერატურაში ხშირად ერთ სახელწოდებაში ერთიანდება.
პირველია დიდი კოლხეთი — გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის კულტურულ-პოლიტიკური ერთობა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავდა თითქმის მთელ ისტორიულ საქართველოს და ქართველურ ტომთა განსახლების მნიშვნელოვან ნაწილს.
მეორეა მცირე კოლხეთი, რომელსაც აღწერს სტრაბონი და სხვა ანტიკური ავტორები. ეს უკვე ელინისტური ეპოქის მცირე ტერიტორიაა, რომელიც პონტოს სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა და თავისი მასშტაბით, პოლიტიკური სტატუსითა და გეოგრაფიული მდებარეობით არსებითად განსხვავდებოდა უფრო ადრინდელი დიდი კოლხეთისაგან.
ამ ორ სრულიად განსხვავებულ ისტორიულ რეალობას შორის განსხვავების უგულებელყოფამ თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში არაერთი მცდარი დასკვნა წარმოშვა. შესაბამისად, კვლევის ერთ-ერთი მთავარი მიზანია ამ ორი ცნების ერთმანეთისაგან გამიჯვნა.
ნაშრომის ძირითად წყაროს წარმოადგენს ქართული ისტორიული ტრადიცია — „ქართლის ცხოვრება“ და „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“, რომლებიც შეჯერებულია ბერძენ და რომაელ ავტორთა ცნობებთან (ჰეკატეოს მილეტელი, სტრაბონი, ქსენოფონტე, მეგასთენე და სხვ.), აგრეთვე არქეოლოგიური აღმოჩენების მონაცემებთან.
განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება კოლხური კულტურის გავრცელების არეალის ანალიზს. არსებული არქეოლოგიური მასალა აჩვენებს, რომ ე. წ. კოლხური კულტურის ძეგლები წარმოდგენილია არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოში, არამედ აღმოსავლეთ საქართველოშიც — ქართლში, სამცხეში, ჯავახეთში, ლორე-ტაშირსა და ისტორიული საქართველოს სხვა რეგიონებში. ეს გარემოება საფუძველს იძლევა, კოლხური კულტურა განვიხილოთ არა როგორც რომელიმე ერთი კუთხის, არამედ საერთო ქართველური კულტურის ადრეული ფორმა.
წინამდებარე კვლევა არ ისახავს მიზნად ყველა სადავო საკითხის საბოლოო გადაწყვეტას. მისი ამოცანაა წერილობითი წყაროებისა და არქეოლოგიური მასალის ურთიერთშედარების საფუძველზე წარმოაჩინოს ის ისტორიული სურათი, რომელიც, ავტორის აზრით, უფრო სრულად ასახავს საქართველოს უძველესი ისტორიის რეალურ განვითარებას.
თავი I
დიდი და მცირე კოლხეთის ცნებათა გამიჯვნა
1.1. პრობლემის დასმა
კოლხეთის ისტორიის კვლევისას ერთ-ერთ უმთავრეს მეთოდოლოგიურ პრობლემას წარმოადგენს ორი განსხვავებული ისტორიული რეალობის ერთმანეთთან გაიგივება. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ერთი და იგივე სახელწოდებით — „კოლხეთი“ — ხშირად აღინიშნება როგორც გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის ფართო კულტურულ-პოლიტიკური სივრცე, ასევე ელინისტური ეპოქის შედარებით მცირე ტერიტორია, რომელიც ანტიკურ ავტორებთან გვხვდება.
ჩვენი აზრით, სწორედ ამ ორი ცნების გაუმიჯნაობამ წარმოშვა მრავალი წინააღმდეგობა როგორც ისტორიული გეოგრაფიის, ისე ქართველთა ეთნოგენეზისა და სახელმწიფოებრივი განვითარების საკითხების განხილვისას.
ამიტომ, ვიდრე უშუალოდ დიდი კოლხეთის ისტორიულ როლზე გადავიდოდეთ, აუცილებელია განვასხვავოთ ერთმანეთისაგან დიდი კოლხეთი და მცირე კოლხეთი, რომლებიც ქრონოლოგიურად, ტერიტორიულად და პოლიტიკური შინაარსით სრულიად სხვადასხვა ისტორიულ მოვლენას წარმოადგენენ.
1.2. დიდი კოლხეთი
წინამდებარე კვლევაში დიდ კოლხეთად იწოდება გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის ის კულტურულ-პოლიტიკური სივრცე, რომლის არსებობა დასტურდება როგორც წერილობითი წყაროებით, ისე არქეოლოგიური მასალით.
კოლხური კულტურის გავრცელების არეალი აჩვენებს, რომ მისი ძეგლები და არტეფაქტები წარმოდგენილია არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოში, არამედ აღმოსავლეთ საქართველოს მრავალ რეგიონში — ქართლში, სამცხეში, ჯავახეთში და ისტორიული საქართველოს სხვა მხარეებში. გარდა ამისა, კოლხური კულტურის ძეგლები აღმოჩენილია ქართველური მოსახლეობის ისტორიულად დაკავშირებულ მეზობელ რეგიონებშიც — ჭოროხის ზემო წელზე, დღევანდელი თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, ჩრდილოეთ სომხეთსა და კავკასიონის სამხრეთ კალთებზე.
ამ გარემოებათა საფუძველზე შეიძლება გამოითქვას მოსაზრება, რომ დიდი კოლხეთი წარმოადგენდა საერთო ქართველურ კულტურულ სივრცეს, რომლის ფარგლებშიც ჯერ კიდევ არ იყო ჩამოყალიბებული ის რეგიონული განსხვავებები, რომლებიც მოგვიანებით ისტორიულ ეპოქაში გამოიკვეთა.
1.3. დიდი კოლხეთის ტერიტორია
არქეოლოგიური მონაცემების თანახმად, კოლხური კულტურის გავრცელების არეალი მნიშვნელოვნად აღემატებოდა იმ ტერიტორიას, რომელსაც ანტიკური ავტორები ელინისტური ხანის კოლხეთად მოიხსენიებენ.
კოლხური კულტურის განძები აღმოჩენილია:
- აჭარაში;
- გურიაში;
- იმერეთში;
- რაჭაში;
- ლეჩხუმში;
- სამეგრელოში;
- აფხაზეთში;
- ქართლში;
- სამცხეში;
- ჯავახეთში;
- კახეთის მთიანეთში;
- ისტორიული საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ რეგიონებში.
განსაკუთრებით საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ კოლხური ცულების ჩამოსასხმელი ყალიბები აღმოჩენილია აღმოსავლეთ საქართველოშიც, რაც მიუთითებს, რომ კოლხური კულტურის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საწარმოო ცენტრი სწორედ საქართველოს ცენტრალურ ნაწილშიც არსებობდა.
თუ კოლხური კულტურის გავრცელების მთელ არეალს განვიხილავთ ერთიანობაში, იკვეთება საერთო კულტურული სივრცე, რომელიც ფარავდა ისტორიული საქართველოს მნიშვნელოვან ნაწილს.
1.4. მცირე კოლხეთი
სრულიად განსხვავებული ვითარებაა ელინისტურ ეპოქაში.
სტრაბონის მიერ აღწერილი კოლხეთი უკვე აღარ წარმოადგენს ზემოაღნიშნულ ფართო კულტურულ სამყაროს.
მისი ცნობების თანახმად, კოლხეთი მდებარეობდა შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროზე და პონტოს სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა. ტერიტორია გადაჭიმული იყო ზღვის სანაპიროს გასწვრივ, მაღალ მთებსა და ზღვას შორის მოქცეულ ვიწრო ზოლში.
ამრიგად, სტრაბონის კოლხეთი იყო მნიშვნელოვნად მცირე პოლიტიკური ერთეული, რომელიც ტერიტორიულადაც და სახელმწიფოებრივი სტატუსითაც განსხვავდებოდა გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის დიდი კოლხეთისაგან.
1.5. ისტორიული განსხვავება
დიდი კოლხეთი და მცირე კოლხეთი ერთმანეთისაგან განსხვავდება რამდენიმე არსებითი ნიშნით.
პირველ შემთხვევაში საქმე გვაქვს ფართო კულტურულ-პოლიტიკურ სივრცესთან, რომლის არქეოლოგიური მასალა მოიცავს თითქმის მთელ ისტორიულ საქართველოს.
მეორე შემთხვევაში კი საუბარია ელინისტური პერიოდის კონკრეტულ გეოგრაფიულ რეგიონზე, რომელიც პონტოს სამეფოს პოლიტიკური გავლენის სფეროში იმყოფებოდა.
ამ ორი ისტორიული რეალობის გაიგივება, ჩვენი აზრით, იწვევს როგორც ისტორიული გეოგრაფიის, ისე ეთნიკური ისტორიის არაერთ ინტერპრეტაციულ სირთულეს.
1.6. შუალედური დასკვნა
წარმოდგენილი წერილობითი და არქეოლოგიური მონაცემები იძლევა საფუძველს ერთმანეთისაგან მკაფიოდ გაიმიჯნოს ორი ისტორიული ცნება — დიდი კოლხეთი და მცირე კოლხეთი.
დიდი კოლხეთი წარმოადგენს გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის ფართო კულტურულ-პოლიტიკურ სივრცეს, რომლის არქეოლოგიური მემკვიდრეობა ვრცელდება ისტორიული საქართველოს უდიდეს ნაწილზე.
მცირე კოლხეთი კი ელინისტური ეპოქის პოლიტიკური ერთეულია, რომელიც სტრაბონის ცნობების მიხედვით პონტოს სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა და გეოგრაფიულად მნიშვნელოვნად უფრო შეზღუდულ ტერიტორიას მოიცავდა.
ამ განსხვავების გათვალისწინება, ჩვენი აზრით, აუცილებელი წინაპირობაა კოლხეთის ისტორიისა და ქართველთა ადრეული სახელმწიფოებრივი განვითარების შემდგომი კვლევისათვის.
თავი II
დიდი კოლხეთის ისტორიული საფუძვლები
2.1. საკითხის დასმა
დიდი კოლხეთის არსებობის საკითხი მხოლოდ ისტორიული გეოგრაფიის პრობლემა არ არის. იგი უშუალოდ უკავშირდება ქართველი ხალხის ადრეული ისტორიის, სახელმწიფოებრივი ორგანიზაციისა და კულტურული განვითარების საკითხებს. ამიტომ ამ პრობლემის კვლევა მოითხოვს წერილობითი წყაროებისა და არქეოლოგიური მასალის ერთობლივ განხილვას.
წინამდებარე ნაშრომი ეფუძნება იმ პრინციპს, რომ არც ერთი წყაროს ტიპი — იქნება ეს წერილობითი თუ არქეოლოგიური — დამოუკიდებლად ვერ იძლევა სრულ ისტორიულ სურათს. მხოლოდ მათი ურთიერთშედარებით შეიძლება მივუახლოვდეთ ისტორიულ რეალობას.
2.2. წერილობითი წყაროების მნიშვნელობა
ანტიკური და ქართული წყაროები სხვადასხვა ეპოქაშია შექმნილი, განსხვავებული მიზნებითა და პოლიტიკური გარემოებებით. მიუხედავად ამისა, მათში შეიმჩნევა ისეთი ცნობები, რომლებიც ერთმანეთის შევსების შესაძლებლობას იძლევა.
განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ქართულ ისტორიულ ტრადიციას. „ქართლის ცხოვრება“ და „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ შეიცავს გადმოცემებს, რომლებიც, მიუხედავად ლეგენდარული ელემენტებისა, შესაძლოა ეფუძნებოდეს უფრო ძველ ისტორიულ მეხსიერებას. ამ ცნობათა სრულად უარყოფა ისევე გაუმართლებელია, როგორც მათი უკრიტიკო მიღება. თანამედროვე ისტორიული მეთოდოლოგია მოითხოვს მათ განხილვას სხვა წყაროებთან შედარებით.
ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბერძენ ავტორთა ცნობები — ჰეკატეოს მილეტელის, ჰეროდოტეს, ქსენოფონტის, სტრაბონისა და სხვა ავტორების ნაშრომები, რომლებიც კოლხეთის შესახებ დამოუკიდებელ ცნობებს გვაწვდიან.
2.3. არქეოლოგიური მონაცემები
წერილობით წყაროებთან ერთად განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება არქეოლოგიას.
ბოლო ასწლეულის განმავლობაში აღმოჩენილმა მრავალრიცხოვანმა მასალამ მნიშვნელოვნად გააფართოვა ჩვენი წარმოდგენა კოლხური კულტურის რეალურ მასშტაბებზე.
დღეს უკვე შესაძლებელია საკმაოდ ზუსტად განისაზღვროს იმ კულტურის გავრცელების არეალი, რომელსაც მეცნიერება „კოლხურ კულტურად“ მოიხსენიებს.
ამ მონაცემთა ანალიზი აჩვენებს, რომ კოლხური კულტურის გავრცელება არ შემოიფარგლება მხოლოდ დასავლეთ საქართველოთი. მისი ძეგლები, სამაროვნები, მეტალურგიული ცენტრები, ბრინჯაოს ნივთები და ჩამოსასხმელი ყალიბები აღმოჩენილია ისტორიული საქართველოს მრავალ რეგიონში.
ეს გარემოება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, რადგან არქეოლოგიური კულტურის რეალური საზღვრები ხშირად უფრო საიმედოდ ასახავს კულტურულ სივრცეს, ვიდრე გვიანდელი წერილობითი ცნობები.
2.4. კულტურული ერთიანობის ნიშნები
კოლხური კულტურის მასალების ანალიზი ავლენს რიგ საერთო ნიშნებს.
ესენია:
- მეტალურგიის საერთო ტრადიცია;
- იდენტური ტიპის ბრინჯაოს იარაღი;
- ერთგვაროვანი საწარმოო ტექნოლოგია;
- მსგავსი სამარხეული ინვენტარი;
- რელიგიური სიმბოლიკის საერთო ნიშნები.
ასეთი ერთიანობა შემთხვევითი ვერ იქნებოდა. იგი მიუთითებს საერთო კულტურულ გარემოზე, რომელშიც სხვადასხვა რეგიონი ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირში იმყოფებოდა.
რა თქმა უნდა, კულტურული ერთიანობა თავისთავად ყოველთვის არ ნიშნავს ერთიან სახელმწიფოს. თუმცა ისტორიული პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ფართო კულტურული სივრცეები ხშირად წარმოადგენდნენ მომავალი პოლიტიკური გაერთიანებების საფუძველს.
2.5. ისტორიული ინტერპრეტაცია
არსებული წყაროებისა და არქეოლოგიური მონაცემების ურთიერთშედარება საშუალებას იძლევა გამოითქვას მოსაზრება, რომ გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის კოლხეთი გაცილებით ფართო ისტორიული რეალობა იყო, ვიდრე მხოლოდ შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მდებარე ტერიტორია.
თუ წერილობით ცნობებს შევადარებთ არქეოლოგიურ რუკას, იკვეთება საერთო კულტურული სივრცე, რომლის ცენტრები სხვადასხვა რეგიონში იყო განლაგებული.
ამ გარემოების გათვალისწინებით, „დიდი კოლხეთის“ ცნება შეიძლება განვიხილოთ, როგორც კვლევითი მოდელი, რომელიც აერთიანებს წერილობით და არქეოლოგიურ მონაცემებს ერთიან ისტორიულ სურათში.
2.6. შუალედური დასკვნა
წერილობითი წყაროებისა და არქეოლოგიური მასალის ურთიერთშედარება აჩვენებს, რომ კოლხეთის ისტორიის კვლევა ვერ დაეფუძნება მხოლოდ ერთი ტიპის მონაცემებს.
ორივე წყაროს ჯგუფის ერთობლივი ანალიზი ქმნის საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის კოლხური კულტურა გაცილებით ფართო მასშტაბის ისტორიულ მოვლენას წარმოადგენდა, ვიდრე ამას ელინისტური ეპოქის წერილობითი ცნობები ასახავს.
ამრიგად, „დიდი კოლხეთის“ კონცეფცია განიხილება არა როგორც წინასწარ მოცემული დოგმა, არამედ როგორც წერილობითი და არქეოლოგიური მონაცემების სინთეზიდან გამომდინარე კვლევითი ჰიპოთეზა, რომლის დასაბუთება მომდევნო თავებში ეტაპობრივად იქნება წარმოდგენილი.
თავი III
არქეოლოგიური მონაცემები და დიდი კოლხეთის კულტურული ერთიანობა
3.1. არქეოლოგიის მნიშვნელობა ისტორიული რეკონსტრუქციისათვის
უძველესი ისტორიის კვლევისას არქეოლოგიური მასალა ხშირად უფრო ფართო და ობიექტურ ინფორმაციას გვაწვდის, ვიდრე წერილობითი წყაროები. წერილობითი ცნობები, როგორც წესი, კონკრეტულ ეპოქასა და პოლიტიკურ ვითარებას ასახავს, მაშინ როდესაც არქეოლოგიური კულტურები საუკუნეების განმავლობაში ჩამოყალიბებულ სოციალურ და ეკონომიკურ პროცესებს წარმოადგენენ.
ამიტომ კოლხეთის ისტორიის რეკონსტრუქციისას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება კოლხური კულტურის გავრცელების არეალის შესწავლას. სწორედ ეს მასალა იძლევა საშუალებას განისაზღვროს კულტურული ურთიერთობების რეალური მასშტაბი.
3.2. კოლხური კულტურის გეოგრაფიული გავრცელება
დღეისათვის აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ცხადყოფს, რომ კოლხური კულტურის ძეგლები წარმოდგენილია საქართველოს თითქმის ყველა ისტორიულ რეგიონში.
ისინი აღმოჩენილია:
- აჭარაში;
- გურიაში;
- სამეგრელოში;
- იმერეთში;
- რაჭასა და ლეჩხუმში;
- აფხაზეთში;
- შიდა და ქვემო ქართლში;
- სამცხე-ჯავახეთში;
- კახეთის მთის ცალკეულ უბნებში;
- ისტორიული ტაო-კლარჯეთის ტერიტორიაზე.
გარდა ამისა, კოლხური კულტურის ელემენტები ვრცელდება საქართველოს თანამედროვე სახელმწიფო საზღვრებს გარეთაც, რაც ადასტურებს ამ კულტურის ფართო რეგიონულ მნიშვნელობას.
ეს გეოგრაფიული სურათი არსებითად განსხვავდება ელინისტური ხანის მცირე კოლხეთის საზღვრებისაგან.
3.3. მეტალურგიული ერთიანობა
კოლხური კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნიშანია მაღალგანვითარებული ბრინჯაოს მეტალურგია.
საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში აღმოჩენილი:
- ბრინჯაოს ცულები;
- შუბისპირები;
- სატევრები;
- საბრძოლო ინვენტარი;
- სამეურნეო იარაღები;
- ჩამოსასხმელი ყალიბები
ერთსა და იმავე ტექნოლოგიურ ტრადიციას მიეკუთვნება.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჩამოსასხმელი ყალიბების აღმოჩენა როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოში.
ეს ფაქტი მიუთითებს, რომ კოლხური მეტალურგიული ტრადიცია არ იყო მხოლოდ ერთი რეგიონის კუთვნილება, არამედ მოიცავდა საერთო საწარმოო სივრცეს.
3.4. კულტურული ნიშნების ერთიანობა
მეტალურგიის გარდა, ერთიანობას ადასტურებს:
- სამარხთა ტიპოლოგია;
- კერამიკის ფორმები;
- დეკორატიული მოტივები;
- საკულტო ნივთები;
- სამკაულების ტიპები.
მართალია, თითოეულ რეგიონს ჰქონდა საკუთარი თავისებურებები, მაგრამ საერთო ნიშნების რაოდენობა იმდენად დიდია, რომ ისინი ერთიან კულტურულ ტრადიციაზე მიუთითებს.
ამგვარი ვითარება ცნობილია სხვა უძველეს ცივილიზაციებშიც, სადაც საერთო კულტურულ სივრცეში ადგილობრივი განსხვავებები ბუნებრივ მოვლენას წარმოადგენდა.
3.5. კულტურული ერთიანობა და პოლიტიკური ორგანიზაცია
აქ აუცილებელია მეთოდოლოგიური სიფრთხილე.
არქეოლოგიური კულტურის გავრცელება თავისთავად არ ნიშნავს ერთიანი სახელმწიფოს არსებობას.
თუმცა ისტორიული გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ ფართო და ხანგრძლივად არსებული კულტურული ერთიანობა ხშირად ქმნის პოლიტიკური ინტეგრაციის საფუძველს.
ამიტომ კოლხური კულტურის ფართო გავრცელება შეიძლება განხილულ იქნეს, როგორც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი არგუმენტი იმ ჰიპოთეზის სასარგებლოდ, რომ გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანაში არსებობდა ქართველური სამყაროს ინტეგრაციის ძლიერი პროცესები.
ამ საკითხის საბოლოო გადაწყვეტა კი მხოლოდ არქეოლოგიური, წერილობითი და ისტორიულ-გეოგრაფიული მონაცემების ერთობლივი ანალიზით არის შესაძლებელი.
3.6. კვლევის მეთოდოლოგიური შედეგი
წარმოდგენილი არქეოლოგიური მასალა იძლევა საფუძველს, კოლხური კულტურა განვიხილოთ არა როგორც მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს რეგიონული კულტურა, არამედ როგორც უფრო ფართო ქართველური კულტურული სამყაროს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გამოვლინება.
ამგვარი ინტერპრეტაცია საშუალებას გვაძლევს ახლებურად შევხედოთ საქართველოს უძველეს ისტორიას და თავიდან შევაფასოთ ქართველური ტომების კულტურული ურთიერთობების მასშტაბი.
3.7. შუალედური დასკვნა
კოლხური კულტურის გავრცელების არეალის ანალიზი ცხადყოფს, რომ იგი მნიშვნელოვნად სცილდება იმ საზღვრებს, რომელთა ფარგლებშიც ელინისტური ეპოქის ავტორები კოლხეთს აღწერენ.
არქეოლოგიური მონაცემები მიუთითებს კულტურული ერთიანობის ფართო სისტემაზე, რომელიც ისტორიული საქართველოს მრავალ რეგიონს მოიცავდა.
ამ გარემოების გათვალისწინებით, „დიდი კოლხეთის“ კონცეფცია შეიძლება ჩაითვალოს კვლევით მოდელად, რომელიც ეფუძნება არა მხოლოდ წერილობით ცნობებს, არამედ ფართო არქეოლოგიურ მონაცემებსაც.
თავი IV
დიდი კოლხეთი და ქართული წერილობითი ისტორიული ტრადიცია
4.1. ქართული ისტორიული მეხსიერების მნიშვნელობა
საქართველოს უძველესი ისტორიის კვლევისას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ქართულ ისტორიულ ტრადიციას. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენამდე მოღწეული ქართული მატიანეები შუა საუკუნეებშია შედგენილი, ისინი შეიცავენ გაცილებით ძველი წარმოშობის ცნობებს, რომელთა საფუძველშიც, როგორც ჩანს, ზეპირი ისტორიული მეხსიერება, სამეფო გენეალოგიები და ადრინდელი წერილობითი მასალებია დაცული.
თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ზოგჯერ შეინიშნება ტენდენცია, რომ ეს ცნობები მხოლოდ ლეგენდარულ გადმოცემებად იქნეს მიჩნეული. თუმცა, ჩვენი აზრით, ასეთი მიდგომა ვერ ასახავს წყაროს ნამდვილ ბუნებას. შუა საუკუნეების მატიანეებში ისტორიული ფაქტი, ტრადიცია და ლიტერატურული ფორმა ერთმანეთთან მჭიდროდ არის გადაჯაჭვული, რის გამოც მათი შეფასება მხოლოდ ერთი კრიტერიუმით შეუძლებელია.
ამიტომ ქართული წყაროები უნდა განიხილებოდეს არა როგორც აბსოლუტურად სარწმუნო ან სრულიად არასანდო თხზულებები, არამედ როგორც ისტორიული მეხსიერების მატარებელი ტექსტები, რომლებიც საჭიროებენ შედარებით ანალიზს.
4.2. „ქართლის ცხოვრების“ ცნობათა ისტორიული ღირებულება
„ქართლის ცხოვრება“ საქართველოს პოლიტიკური ისტორიის თანმიმდევრულ სურათს წარმოგვიდგენს. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმ ცნობებს, რომლებიც შეეხება ქვეყნის ადრეულ სახელმწიფოებრივ ორგანიზაციას, სამეფო ხელისუფლების ჩამოყალიბებასა და დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს ურთიერთობას.
ფარნავაზისა და ქუჯის შესახებ მოთხრობა ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით საყურადღებოა. თხრობა არა მხოლოდ ორი ისტორიული პიროვნების ურთიერთობას აღწერს, არამედ იმ წარმოდგენასაც ასახავს, რომ ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონი შეიძლება ერთიანი პოლიტიკური სისტემის ფარგლებში ყოფილიყო გაერთიანებული.
რა თქმა უნდა, ამ ცნობების პირდაპირი ისტორიული გამოყენება დაუშვებელია. თუმცა ისინი იმსახურებენ ყურადღებას, როდესაც მათი შინაარსი არქეოლოგიურ და სხვა წერილობით წყაროებთან თანხვედრაში აღმოჩნდება.
4.3. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ და უძველესი ტრადიციები
„მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ პირველ რიგში ქრისტიანობის ისტორიის წყაროა, მაგრამ მასში დაცულია ცნობები საქართველოს წინაქრისტიანული წარსულის შესახებაც.
ეს გადმოცემები ადასტურებს, რომ ქართული ისტორიული მეხსიერება ქვეყნის უძველეს წარსულს ერთიან ისტორიულ პროცესად აღიქვამდა. დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველო არ არის წარმოდგენილი, როგორც ერთმანეთისაგან სრულიად მოწყვეტილი სამყაროები.
ასეთი წარმოდგენა განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს, როდესაც იგი კოლხური კულტურის გავრცელების არქეოლოგიურ სურათს შევადარებთ.
4.4. ქართული და ანტიკური წყაროების ურთიერთშედარება
ისტორიული კვლევის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრინციპია სხვადასხვა წარმოშობის წყაროთა ურთიერთშედარება.
ქართული მატიანეების ცნობები დამოუკიდებლად ვერ გადაწყვიტავს ყველა ისტორიულ პრობლემას, თუმცა მათი შედარება ანტიკურ ავტორებთან ხშირად ახალ პერსპექტივას გვთავაზობს.
როდესაც ერთი და იმავე ისტორიული პროცესის სხვადასხვა ასპექტი დამოუკიდებელ წყაროებში აისახება, იზრდება მათი ისტორიული ღირებულებაც.
ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ქართული ტრადიციის, ბერძენი ავტორების ცნობებისა და არქეოლოგიური მასალის პარალელურ განხილვას.
4.5. ისტორიული მეხსიერება და პოლიტიკური ტრადიცია
ქართულ ისტორიულ ცნობებში ქვეყნის პოლიტიკური ერთიანობის იდეა ერთ-ერთი განმსაზღვრელი თემაა.
ეს იდეა მხოლოდ შუა საუკუნეების ავტორთა ლიტერატურულ კონსტრუქციად არ უნდა განვიხილოთ. შესაძლოა, იგი ეფუძნებოდეს უფრო ძველ ისტორიულ გამოცდილებას, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ეროვნული მეხსიერების ნაწილად იქცა.
თუ ეს ჰიპოთეზა სწორია, მაშინ ქართული მატიანეები ინარჩუნებენ არა მხოლოდ მოვლენების აღწერას, არამედ უძველესი სახელმწიფოებრივი ტრადიციის კვალსაც.
4.6. მეთოდოლოგიური დასკვნა
ქართული ისტორიული წყაროები არ შეიძლება შეფასდეს თანამედროვე ისტორიოგრაფიისთვის უცხო კატეგორიებით — „სრულიად სარწმუნო“ ან „სრულიად გამოგონილი“.
ისინი უნდა განიხილებოდეს როგორც მრავალფენიანი ისტორიული ტექსტები, რომელთა კვლევა მოითხოვს წყაროთმცოდნეობის, არქეოლოგიის, ისტორიული გეოგრაფიისა და შედარებითი ისტორიის ერთობლივ გამოყენებას.
მხოლოდ ასეთი კომპლექსური მიდგომა იძლევა საშუალებას გამოვავლინოთ ის ისტორიული ინფორმაცია, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ეროვნულ მეხსიერებაში იყო დაცული.
4.7. შუალედური დასკვნა
ქართული ისტორიული ტრადიცია წარმოადგენს საქართველოს უძველესი ისტორიის კვლევის ერთ-ერთ ძირითად წყაროს.
მისი ცნობები განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს მაშინ, როდესაც ისინი განიხილება არქეოლოგიური და ანტიკური წერილობითი მონაცემების კონტექსტში.
ასეთი კომპლექსური ანალიზი ქმნის საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ქართულმა ისტორიულმა მეხსიერებამ შემოგვინახა ცნობები იმ პოლიტიკური და კულტურული პროცესების შესახებ, რომელთა კვალი სხვა წყაროებშიც იძებნება.
თავი V
ისტორიული გეოგრაფია, არქეოლოგია და წერილობითი წყაროები — კვლევის ერთიანი მეთოდი
5.1. კომპლექსური კვლევის აუცილებლობა
საქართველოს უძველესი ისტორიის კვლევა ვერ დაეფუძნება მხოლოდ ერთი სახის წყაროს. არც წერილობითი ტრადიცია, არც არქეოლოგიური მასალა და არც ისტორიული გეოგრაფია დამოუკიდებლად არ იძლევა სრულ სურათს. თითოეული მათგანი ასახავს ისტორიული რეალობის მხოლოდ ერთ მხარეს.
ამიტომ წინამდებარე ნაშრომის მეთოდოლოგიურ საფუძველს წარმოადგენს ამ სამი წყაროთა ჯგუფის ურთიერთშედარება. კვლევის მიზანია არა რომელიმე წყაროსათვის უპირატესობის მინიჭება, არამედ მათი ურთიერთშევსებით უფრო სრული ისტორიული რეკონსტრუქციის მიღწევა.
5.2. წერილობითი წყაროების შესაძლებლობები და საზღვრები
ანტიკური და ქართული ისტორიული ტექსტები კონკრეტული ეპოქებისა და ავტორთა მსოფლმხედველობის პროდუქტია. ამიტომ მათი პირდაპირი გამოყენება ყოველთვის სიფრთხილეს მოითხოვს.
თუმცა ამ წყაროებს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მაშინ, როდესაც მათი ცნობები დამოუკიდებელი მონაცემებით დასტურდება. სწორედ ასეთ შემთხვევებში ისტორიული გადმოცემა ფართო კვლევითი სისტემის ნაწილად იქცევა.
ამიტომ ნაშრომში წერილობითი წყაროები განიხილება არა იზოლირებულად, არამედ არქეოლოგიურ და გეოგრაფიულ მონაცემებთან მჭიდრო კავშირში.
5.3. არქეოლოგიის განსაკუთრებული როლი
არქეოლოგიური კულტურა უშუალოდ ასახავს ადამიანის საქმიანობის მატერიალურ კვალს. ამიტომ იგი ხშირად უფრო სტაბილურ სურათს გვაწვდის, ვიდრე პოლიტიკური მოვლენების ამსახველი წერილობითი ცნობები.
კოლხური კულტურის გავრცელების არეალი, მეტალურგიული ცენტრები, სამაროვნები, დასახლებები და საწარმოო კომპლექსები ქმნიან მონაცემთა ერთიან სისტემას, რომელიც დამოუკიდებლადაც იძლევა მნიშვნელოვანი ისტორიული დასკვნების გამოტანის საშუალებას.
მაგრამ მათი სრული მნიშვნელობა მხოლოდ წერილობითი წყაროების ფონზე იკვეთება.
5.4. ისტორიული გეოგრაფია, როგორც დამაკავშირებელი რგოლი
ისტორიული გეოგრაფია საშუალებას გვაძლევს, წერილობითი ცნობები კონკრეტულ სივრცესა და არქეოლოგიურ რეალობას დავუკავშიროთ.
მდინარეთა ქსელი, მთიანეთისა და ბარის ურთიერთობა, სავაჭრო გზები, ბუნებრივი საზღვრები და სამოსახლო არეალები ხშირად ხსნის იმ მოვლენებს, რომლებიც მხოლოდ ტექსტებიდან გაუგებარი რჩება.
ამიტომ ნაშრომში ისტორიული გეოგრაფია გამოყენებულია არა როგორც დამხმარე დისციპლინა, არამედ როგორც კვლევის ერთ-ერთი ძირითადი ინსტრუმენტი.
5.5. კვლევის ლოგიკა
წინამდებარე მონოგრაფიაში თითოეული ისტორიული საკითხი ერთსა და იმავე სქემას ემორჩილება:
პირველი ეტაპი — წერილობითი წყაროების ანალიზი;
მეორე ეტაპი — არქეოლოგიური მონაცემების განხილვა;
მესამე ეტაპი — ისტორიულ-გეოგრაფიული ანალიზი;
მეოთხე ეტაპი — სხვადასხვა წყაროს ურთიერთშედარება;
მეხუთე ეტაპი — ისტორიული რეკონსტრუქცია.
ამგვარი თანმიმდევრობა გამორიცხავს წინასწარ ჩამოყალიბებული დასკვნის მექანიკურ დადასტურებას და უზრუნველყოფს კვლევის მაქსიმალურ ობიექტურობას.
5.6. ისტორიული რეკონსტრუქციის პრინციპი
უძველესი ისტორიის კვლევისას იშვიათად არსებობს პირდაპირი და ამომწურავი მტკიცებულება. ამიტომ ისტორიკოსის ამოცანაა სხვადასხვა ტიპის მონაცემთა თანხვედრის გამოვლენა.
როდესაც ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი წყაროები — წერილობითი, არქეოლოგიური და გეოგრაფიული — ერთსა და იმავე ისტორიულ სურათს გვთავაზობენ, იზრდება წარმოდგენილი რეკონსტრუქციის სანდოობა.
ამ თვალსაზრისით, „დიდი კოლხეთის“ კონცეფცია განიხილება, როგორც სხვადასხვა წყაროს ურთიერთშედარების საფუძველზე მიღებული ისტორიული მოდელი.
5.7. შუალედური დასკვნა
წინამდებარე კვლევის მეთოდოლოგიური საფუძველი ემყარება კომპლექსურ ანალიზს, რომელიც აერთიანებს წერილობით წყაროებს, არქეოლოგიურ მონაცემებსა და ისტორიულ გეოგრაფიას.
ასეთი მიდგომა საშუალებას იძლევა, საქართველოს უძველესი ისტორიის ცალკეული ფაქტები განვიხილოთ არა იზოლირებულად, არამედ ერთიანი ისტორიული პროცესის კონტექსტში.
სწორედ ამ მეთოდოლოგიური პრინციპის საფუძველზე გაგრძელდება მომდევნო თავებში დიდი კოლხეთის პოლიტიკური, კულტურული და სახელმწიფოებრივი განვითარების განხილვა.
კვლევის მეთოდოლოგია
1. კვლევის მიზანი და ამოცანები
წინამდებარე მონოგრაფიის მიზანია გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის კოლხეთის ისტორიის ხელახალი გააზრება წერილობითი წყაროების, არქეოლოგიური მასალისა და ისტორიული გეოგრაფიის ურთიერთშედარების საფუძველზე.
კვლევა არ ისახავს მიზნად ტრადიციული ისტორიოგრაფიის მექანიკურ უარყოფას და არც ახალი, წინასწარ ჩამოყალიბებული თეორიის დამკვიდრებას. მისი ამოცანაა სხვადასხვა ტიპის წყაროთა კომპლექსური ანალიზით იმ ისტორიული სურათის რეკონსტრუქცია, რომელიც ყველაზე მეტად შეესაბამება არსებული მონაცემების მთლიანობას.
კვლევის ძირითადი ამოცანებია:
- განისაზღვროს „დიდი კოლხეთისა“ და „მცირე კოლხეთის“ ცნებების ისტორიული შინაარსი;
- შეფასდეს ქართული და ანტიკური წერილობითი წყაროების ურთიერთმიმართება;
- გაანალიზდეს კოლხური კულტურის გავრცელების არქეოლოგიური მასალა;
- გამოიკვეთოს ისტორიული გეოგრაფიის როლი კოლხეთის რეკონსტრუქციაში;
- დადგინდეს, რამდენად ქმნის სხვადასხვა წყაროს თანხვედრა საფუძველს „დიდი კოლხეთის“ კონცეფციისათვის.
2. კვლევის წყაროები
წინამდებარე ნაშრომი ეფუძნება სამი ძირითადი ჯგუფის მონაცემებს.
2.1. წერილობითი წყაროები
კვლევის პირველ საფუძველს წარმოადგენს ქართული და ანტიკური წერილობითი ტრადიცია.
ქართული წყაროებიდან განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება „ქართლის ცხოვრებას“ და „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“, ხოლო ანტიკური ავტორებიდან — ჰეკატეოს მილეტელს, ჰეროდოტეს, ქსენოფონტეს, სტრაბონს, მეგასთენეს, არიანესა და სხვა ავტორებს.
თითოეული წყარო განიხილება თავისი შექმნის ეპოქის, მიზნისა და ისტორიული კონტექსტის გათვალისწინებით.
2.2. არქეოლოგიური მასალა
მეორე ძირითად საფუძველს წარმოადგენს არქეოლოგიური მონაცემები.
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა:
- კოლხური კულტურის გავრცელების არეალს;
- მეტალურგიულ ცენტრებს;
- სამაროვნებს;
- განძებს;
- საწარმოო კომპლექსებს;
- ბრინჯაოს ნივთების ტიპოლოგიას;
- ქრონოლოგიურ განვითარებას.
არქეოლოგიური მასალა განიხილება როგორც ისტორიული პროცესების დამოუკიდებელი წყარო.
2.3. ისტორიული გეოგრაფია
მესამე კომპონენტია ისტორიული გეოგრაფია.
მდინარეთა სისტემები, მთიანეთისა და ბარის ურთიერთობა, ბუნებრივი საზღვრები, უძველესი გზები და მოსახლეობის განსახლების არეალები გამოიყენება წერილობითი და არქეოლოგიური მონაცემების შესადარებლად.
3. კვლევის ძირითადი პრინციპები
მონოგრაფია აგებულია რამდენიმე მეთოდოლოგიურ პრინციპზე.
კომპლექსურობა
არც ერთი წყაროს ტიპი დამოუკიდებლად არ განიხილება.
ისტორიული დასკვნა მხოლოდ მაშინ ყალიბდება, როდესაც ერთმანეთს ემთხვევა სხვადასხვა ტიპის მონაცემები.
კრიტიკული ანალიზი
ყველა წყარო ექვემდებარება კრიტიკულ შეფასებას.
არც ქართული მატიანეები, არც ანტიკური ავტორები და არც არქეოლოგიური მონაცემები არ განიხილება წინასწარ აბსოლუტურად სარწმუნოდ ან არასანდოდ.
მათი ისტორიული ღირებულება განისაზღვრება ურთიერთშედარების საფუძველზე.
ისტორიული კონტექსტი
თითოეული ფაქტი განიხილება თავისი ეპოქის სოციალურ, კულტურულ და პოლიტიკურ გარემოში.
მოგვიანო პერიოდის ცნებების მექანიკური გადატანა უძველეს ეპოქაზე დაუშვებლად მიიჩნევა.
ურთიერთშედარების მეთოდი
წინამდებარე კვლევის ძირითად მეთოდს წარმოადგენს სხვადასხვა წყაროს ურთიერთშედარება.
თუ ერთი და იგივე ისტორიული მოვლენა დამოუკიდებელი წყაროების სხვადასხვა ჯგუფში აისახება, იზრდება მისი ისტორიული სანდოობის ხარისხი.
4. ისტორიული რეკონსტრუქციის პრინციპი
უძველესი ისტორიის კვლევისას ისტორიკოსი ხშირად არ ფლობს მოვლენათა უშუალო აღწერას.
ამიტომ ისტორიული რეკონსტრუქცია ეფუძნება ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი მონაცემების თანხვედრას.
წინამდებარე ნაშრომშიც სწორედ ამ პრინციპით არის აგებული მსჯელობა.
ჯერ განიხილება:
- წერილობითი წყაროები;
შემდეგ
- არქეოლოგიური მასალა;
შემდეგ
- ისტორიული გეოგრაფია;
ამის შემდეგ ხდება მათი ურთიერთშედარება და მხოლოდ ამის საფუძველზე ყალიბდება ისტორიული ინტერპრეტაცია.
5. ჰიპოთეზისა და მტკიცებულების ურთიერთობა
კვლევაში წარმოდგენილი ყველა ძირითადი დებულება განხილულია როგორც სამეცნიერო ჰიპოთეზა, რომლის დასაბუთება ეფუძნება წყაროთა ანალიზს.
ამიტომ ნაშრომში გამოყენებულია ისეთი ფორმულირებები, როგორიცაა:
- „შესაძლებელია ვივარაუდოთ…“
- „არსებული მონაცემები საფუძველს იძლევა…“
- „ჩვენი აზრით…“
- „როგორც ჩანს…“
- „წარმოდგენილი წყაროები მიუთითებს…“
ასეთი მიდგომა შეესაბამება თანამედროვე ისტორიული კვლევის პრინციპებს და მკითხველს საშუალებას აძლევს დამოუკიდებლად შეაფასოს წარმოდგენილი არგუმენტები.
6. კვლევის მეცნიერული სიახლე
წინამდებარე ნაშრომის მეცნიერული სიახლე მდგომარეობს იმაში, რომ პირველად ხდება:
- „დიდი კოლხეთის“ კონცეფციის სისტემური განხილვა;
- ქართული მატიანეების, ანტიკური წყაროებისა და არქეოლოგიური მასალის ერთიანი ანალიზი;
- ისტორიული გეოგრაფიის ინტეგრირება კოლხეთის კვლევის ძირითად მეთოდად;
- „დიდი კოლხეთისა“ და ელინისტური ხანის „მცირე კოლხეთის“ მკაფიო გამიჯვნა.
7. დასკვნითი მეთოდოლოგიური შენიშვნა
წინამდებარე მონოგრაფია არ წარმოადგენს დასრულებულ პასუხს საქართველოს უძველესი ისტორიის ყველა პრობლემაზე.
მისი მიზანია ისტორიული კვლევისათვის ახალი პერსპექტივის შეთავაზება, რომელიც ეფუძნება წყაროთა კომპლექსურ ანალიზსა და ისტორიული რეკონსტრუქციის თანამედროვე მეთოდოლოგიას.
თუ წარმოდგენილი მიდგომა ხელს შეუწყობს სამეცნიერო დისკუსიის გაღრმავებას და ახალი კვლევების წარმოშობას, ნაშრომის მიზანი მიღწეულად შეიძლება ჩაითვალოს.
დასკვნა
წინამდებარე მონოგრაფიაში წარმოდგენილი კვლევა ეფუძნება წერილობითი წყაროების, არქეოლოგიური მასალისა და ისტორიული გეოგრაფიის კომპლექსურ ანალიზს. ამ მეთოდოლოგიური მიდგომის საფუძველზე განხორციელებულმა კვლევამ შესაძლებელი გახადა კოლხეთის ისტორიის ზოგიერთი ფუნდამენტური საკითხის ახალი პერსპექტივით განხილვა.
კვლევის მსვლელობისას გამოიკვეთა, რომ ისტორიოგრაფიაში ფართოდ დამკვიდრებული „კოლხეთის“ ცნება ხშირად აერთიანებს ორ განსხვავებულ ისტორიულ რეალობას. ერთი მხრივ, გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის ფართო კულტურულ-ისტორიული სივრცეა, ხოლო მეორე მხრივ — ელინისტური ეპოქის შედარებით შეზღუდული ტერიტორია, რომელიც ანტიკური ავტორების ცნობებში აისახა. ამ ორი ფენომენის ერთმანეთისაგან გამიჯვნა, ჩვენი აზრით, წარმოადგენს აუცილებელ წინაპირობას საქართველოს უძველესი ისტორიის მრავალი საკითხის ხელახალი გააზრებისათვის.
წერილობითი წყაროების კრიტიკულმა ანალიზმა და მათი არქეოლოგიურ მონაცემებთან შედარებამ აჩვენა, რომ კოლხეთის ისტორია არ შეიძლება აღვადგინოთ მხოლოდ რომელიმე ერთი წყაროს საფუძველზე. მხოლოდ სხვადასხვა ტიპის მონაცემთა ურთიერთშედარება იძლევა უფრო სანდო ისტორიული რეკონსტრუქციის შესაძლებლობას.
არქეოლოგიურმა მასალამ, განსაკუთრებით კოლხური კულტურის გავრცელების ანალიზმა, დაადასტურა, რომ ეს კულტურა გაცილებით ფართო სივრცეს მოიცავდა, ვიდრე ელინისტური ხანის მცირე კოლხეთის პოლიტიკური საზღვრები. მეტალურგიული ცენტრების, სამაროვნების, კოლხური ცულების, განძებისა და სხვა არქეოლოგიური კომპლექსების შესწავლამ გამოავლინა კულტურული ერთიანობის ნიშნები, რომლებიც მიუთითებს ხანგრძლივ და ინტენსიურ ურთიერთობებზე ისტორიული საქართველოს სხვადასხვა რეგიონს შორის.
ამ მონაცემების საფუძველზე წარმოდგენილი „დიდი კოლხეთის“ კონცეფცია განიხილება არა როგორც წინასწარ დადგენილი ისტორიული ჭეშმარიტება, არამედ როგორც კვლევითი მოდელი, რომელიც ცდილობს ახსნას წერილობითი, არქეოლოგიური და ისტორიულ-გეოგრაფიული მონაცემების ურთიერთშეთანხმებული სურათი. ამ მოდელის ღირებულება განისაზღვრება არა მისი კატეგორიულობით, არამედ იმით, თუ რამდენად წარმატებით აერთიანებს იგი სხვადასხვა წყაროს ჯგუფს ერთიან ინტერპრეტაციულ ჩარჩოში.
კვლევის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგია იმის ჩვენება, რომ ქართული ისტორიული ტრადიცია, ანტიკური ავტორების ცნობები და არქეოლოგიური მონაცემები ურთიერთგამომრიცხავ წყაროებად კი არ უნდა განვიხილოთ, არამედ ერთმანეთის შემავსებელ ცნობებად. სწორედ მათი ერთობლივი ანალიზი ქმნის საფუძველს საქართველოს უძველესი ისტორიის უფრო სრულყოფილი რეკონსტრუქციისათვის.
ამავე დროს, წარმოდგენილი ნაშრომი არ აცხადებს ყველა პრობლემის საბოლოო გადაწყვეტას. პირიქით, იგი მიზნად ისახავს სამეცნიერო დისკუსიის გაგრძელებას, ახალი კითხვების დასმას და იმ საკითხების ხელახალ განხილვას, რომლებიც დღემდე ერთმნიშვნელოვნად გადაწყვეტილად მიიჩნეოდა.
ისტორიული მეცნიერება მუდმივად ვითარდება. ყოველი ახალი აღმოჩენა, ყოველი ახალი წყარო და ყოველი ახალი მეთოდოლოგიური მიდგომა გვაიძულებს, ხელახლა გადავხედოთ წარსულის შესახებ დამკვიდრებულ წარმოდგენებს. ამ თვალსაზრისით, „დიდი კოლხეთის“ კონცეფცია უნდა შეფასდეს, როგორც კვლევითი წინადადება, რომელიც ემყარება არსებულ წყაროთა კომპლექსურ ანალიზს და ღიაა შემდგომი გადამოწმებისა და განვითარებისათვის.
თუ ეს მონოგრაფია ხელს შეუწყობს საქართველოს უძველესი ისტორიის შესახებ სამეცნიერო მსჯელობის გაღრმავებას, ახალი არქეოლოგიური და წყაროთმცოდნეობითი კვლევების წახალისებას და კოლხეთის პრობლემის მრავალმხრივ გააზრებას, ავტორი მიიჩნევს, რომ თავისი მთავარი მიზანი მიღწეულია.
კვლევის ძირითადი შედეგები
წინამდებარე მონოგრაფიაში ჩატარებული კვლევის საფუძველზე შეიძლება ჩამოყალიბდეს შემდეგი ძირითადი შედეგები:
1. „დიდი კოლხეთის“ კონცეფციის მეცნიერული ფორმულირება
კვლევაში დასაბუთებულია, რომ გვიანბრინჯაოსა და ადრერკინის ხანის კოლხეთი მიზანშეწონილია განვიხილოთ როგორც ფართო კულტურულ-ისტორიული სივრცე, რომლის მასშტაბი მნიშვნელოვნად აღემატებოდა ელინისტური ეპოქის მცირე კოლხეთის საზღვრებს.
2. დიდი და მცირე კოლხეთის ისტორიული გამიჯვნა
დასაბუთებულია, რომ ისტორიოგრაფიაში ხშირად ერთმანეთშია აღრეული ორი განსხვავებული ისტორიული რეალობა. მათი მკაფიო გამიჯვნა წარმოადგენს საქართველოს უძველესი ისტორიის სწორი რეკონსტრუქციის აუცილებელ წინაპირობას.
3. წერილობითი წყაროების ახალი ინტერპრეტაციის შესაძლებლობა
ქართული მატიანეები და ანტიკური ავტორების ცნობები შეფასებულია არა იზოლირებულად, არამედ ურთიერთშედარების გზით, რამაც შესაძლებელი გახადა მათი ისტორიული ინფორმაციის უფრო სრულყოფილი გამოყენება.
4. არქეოლოგიური მასალის სისტემური ანალიზი
კოლხური კულტურის გავრცელების, მეტალურგიული ცენტრების, სამაროვნების, განძებისა და სხვა არქეოლოგიური კომპლექსების ერთობლივმა განხილვამ წარმოაჩინა კულტურული ერთიანობის ფართო სურათი.
5. ისტორიული გეოგრაფიის ინტეგრირება კვლევაში
ნაჩვენებია, რომ ისტორიული გეოგრაფია მხოლოდ დამხმარე დისციპლინა არ არის; იგი წარმოადგენს წერილობითი და არქეოლოგიური წყაროების დამაკავშირებელ ძირითად მეთოდოლოგიურ რგოლს.
6. კომპლექსური კვლევის მეთოდის გამოყენება
მონოგრაფიაში შემუშავებულია კვლევის მოდელი, რომელიც ეფუძნება სამი დამოუკიდებელი წყაროს — წერილობითი ტექსტების, არქეოლოგიური მონაცემებისა და ისტორიული გეოგრაფიის — ერთობლივ ანალიზს.
7. კოლხური კულტურის ფართო ტერიტორიული გავრცელების წარმოჩენა
წარმოდგენილი მასალა აჩვენებს, რომ კოლხური კულტურის არეალი ისტორიული საქართველოს მნიშვნელოვან ნაწილს მოიცავდა, რაც მისი კულტურული გავლენის ფართო მასშტაბზე მიუთითებს.
8. ქართული ისტორიული ტრადიციის ხელახალი შეფასება
კვლევამ აჩვენა, რომ ქართული ისტორიული ტრადიცია შეიძლება განხილულ იქნეს როგორც ისტორიული მეხსიერების მნიშვნელოვანი მატარებელი, რომლის ცნობებიც საჭიროებს კრიტიკულ, მაგრამ არა აპრიორულად უარყოფით შეფასებას.
9. ისტორიული რეკონსტრუქციის ახალი მოდელის შეთავაზება
„დიდი კოლხეთის“ კონცეფცია წარმოდგენილია როგორც ისტორიული რეკონსტრუქციის მოდელი, რომელიც ემყარება სხვადასხვა ტიპის წყაროთა თანხვედრას და არა რომელიმე ერთი წყაროს უპირობო უპირატესობას.
10. ქართველთა ადრეული კულტურულ–პოლიტიკური სივრცის ახლებური გააზრება
წარმოდგენილი ანალიზი იძლევა საფუძველს, ქართველთა ადრეული ისტორია განხილულ იქნეს როგორც ურთიერთდაკავშირებული კულტურული და პოლიტიკური პროცესების სისტემა, რომლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოვლინებას დიდი კოლხეთი წარმოადგენდა.
11. ისტორიოგრაფიული დისკუსიის ახალი მიმართულების შეთავაზება
მონოგრაფიის მიზანი არ არის არსებული ისტორიოგრაფიის უარყოფა, არამედ მისი შევსება ახალი კითხვებით, ახალი მეთოდოლოგიური მიდგომითა და წყაროთა ახლებური ურთიერთშედარებით.
12. შემდგომი კვლევის პერსპექტივები
წარმოდგენილი კვლევა აჩვენებს, რომ დიდი კოლხეთის პრობლემატიკა საჭიროებს შემდგომ არქეოლოგიურ, წყაროთმცოდნეობით, ლინგვისტურ და ისტორიულ-გეოგრაფიულ კვლევებს. ამ მიმართულებით მომავალი აღმოჩენები, შესაძლოა, კიდევ უფრო გაამდიდროს წარმოდგენილი მოდელი.
საბოლოო დასკვნა
წინამდებარე მონოგრაფია წარმოადგენს მცდელობას, საქართველოს უძველესი ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პრობლემა განხილულ იქნეს კომპლექსური ისტორიული კვლევის თანამედროვე მეთოდების საფუძველზე. წარმოდგენილი მსჯელობა არ ისახავს მიზნად საბოლოო პასუხების გაცემას ყველა სადავო საკითხზე. პირიქით, იგი ეფუძნება რწმენას, რომ ისტორიული მეცნიერების განვითარება უწყვეტი კვლევის, წყაროთა კრიტიკული ანალიზისა და სამეცნიერო დიალოგის შედეგია.
თუ ეს ნაშრომი ხელს შეუწყობს კოლხეთის ისტორიის პრობლემების უფრო ფართო და მრავალმხრივ განხილვას, გააღრმავებს დისკუსიას ქართველთა ადრეული ისტორიის შესახებ და წაახალისებს ახალი წყაროებისა და არქეოლოგიური მონაცემების ინტეგრირებულ კვლევას, ავტორი მიიჩნევს, რომ თავისი მთავარი მიზანი მიღწეულია.
ეპილოგი
„ყოველი თაობა წარსულს ხელახლა კითხულობს. იცვლება წყაროთა წრე, იხვეწება კვლევის მეთოდები, ახალი არქეოლოგიური აღმოჩენები ავსებს უკვე ცნობილ მასალას. ამიტომ ისტორია არ არის დასრულებული ცოდნის სისტემა; იგი არის მუდმივი კვლევის პროცესი. ამ მონოგრაფიაში წარმოდგენილი „დიდი კოლხეთის“ კონცეფციაც სწორედ ამ პროცესის ნაწილად უნდა იქნეს აღქმული — როგორც წყაროებზე დაფუძნებული კვლევითი მოდელი, რომელიც ღიაა შემდგომი გადამოწმების, დაზუსტებისა და განვითარებისათვის.“